ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.216
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.216.1
अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचक्षुषा ।
तत्त्वज्ञानाच्चरन्राजन्प्राप्नुयात्परमां गतिम् ॥ १२.२१६.१ ॥
ଏଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରରୂପ ଚକ୍ଷୁରେ ଯଥାବତ୍ ଏକ ଉପାୟ ମୁଁ କହିବି। ହେ ରାଜନ୍, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ଆଚରଣ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପରମ ଗତି ପାଏ।
12.216.2
सर्वेषामेव भूतानां पुरुषः श्रेष्ठ उच्यते ।
पुरुषेभ्यो द्विजानाहुर्द्विजेभ्यो मन्त्रदर्शिनः ॥ १२.२१६.२ ॥
ସମସ୍ତ ଭୂତ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ରଷ୍ଟାମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହନ୍ତି।
12.216.3
सर्वभूतात्मभूतास्ते सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः ।
ब्राह्मणा वेदशास्त्रज्ञास्तत्त्वार्थगतनिश्चयाः ॥ १२.२१६.३ ॥
ସେମାନେ ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ସର୍ବଦର୍ଶୀ। ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଥିବା।
12.216.4
नेत्रहीनो यथा ह्येकः कृच्छ्राणि लभतेऽध्वनि ।
ज्ञानहीनस्तथा लोके तस्माज्ज्ञानविदोऽधिकाः ॥ १२.२१६.४ ॥
ଚକ୍ଷୁହୀନ ମନୁଷ୍ୟ ଯେପରି ପଥରେ କଷ୍ଟ ପାଏ, ସେହିପରି ଜଗତରେ ଜ୍ଞାନହୀନ ମନୁଷ୍ୟ। ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
12.216.5
तांस्तानुपासते धर्मान्धर्मकामा यथागमम् ।
न त्वेषामर्थसामान्यमन्तरेण गुणानिमान् ॥ १२.२१६.५ ॥
ଧର୍ମକାମୀମାନେ ଆଗମ ଅନୁସାରେ ସେହି ସେହି ଧର୍ମର ସେବା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏମାନଙ୍କ ସାମାନ୍ୟ ଅର୍ଥ ବିନା ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ (ମିଳେ ନାହିଁ)।
12.216.6
वाग्देहमनसां शौचं क्षमा सत्यं धृतिः स्मृतिः ।
सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा ज्ञापयन्ति गुणाञ्छुभान् ॥ १२.२१६.६ ॥
ବାକ୍ୟ, ଦେହ ଓ ମନର ଶୁଦ୍ଧି, କ୍ଷମା, ସତ୍ୟ, ଧୃତି, ସ୍ମୃତି — ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ଏହି ଶୁଭ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଜଣାନ୍ତି।
12.216.7
यदिदं ब्रह्मणो रूपं ब्रह्मंचर्यमिति स्मृतम् ।
परं तत्सर्वधर्मेभ्यस्तेन यान्ति परां गतिम् ॥ १२.२१६.७ ॥
ଏହି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହା ସମସ୍ତ ଧର୍ମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ପରମ ଗତି ପାଆନ୍ତି।
12.216.8
लिङ्गसंयोगहीनं यच्छब्दस्पर्शविवर्जितम् ।
श्रोत्रेण श्रवणं चैव चक्षुषा चैव दर्शनम् ॥ १२.२१६.८ ॥
ଯାହା ଲିଙ୍ଗସଂଯୋଗରହିତ, ଶବ୍ଦ-ସ୍ପର୍ଶରହିତ, ତାହା କାନରେ ଶୁଣିବା ଓ ଆଖିରେ ଦେଖିବା ମଧ୍ୟ।
12.216.9
वाक्संभाषाप्रवृत्तं यत्तन्मनः परिवर्जितम् ।
बुद्ध्या चाध्यवसीयीत ब्रह्मचर्यमकल्मषम् ॥ १२.२१६.९ ॥
କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଲାଗିଥିବା ମନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ।
12.216.10
सम्यग्वृत्तिर्ब्रह्मलोकं प्राप्नुयान्मध्यमः सुरान् ।
द्विजाग्र्यो जायते विद्वान्कन्यसीं वृत्तिमास्थितः ॥ १२.२१६.१० ॥
ସମ୍ୟକ ଆଚରଣକାରୀ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପାଉ; ମଧ୍ୟମ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପାଏ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ବିଦ୍ୱାନ ହୋଇ ଜନ୍ମେ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଗ୍ରହଣ କରି।
12.216.11
सुदुष्करं ब्रह्मचर्यमुपायं तत्र मे शृणु ।
संप्रदीप्तमुदीर्णं च निगृह्णीयाद्द्विजो मनः ॥ १२.२१६.११ ॥
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅତି କଷ୍ଟକର; ତାହାର ଉପାୟ ମୋଠାରୁ ଶୁଣ। ଦ୍ୱିଜ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଓ ଉଠୁଥିବା ମନକୁ ନିଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ।
12.216.12
योषितां न कथा श्राव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः ।
कथंचिद्दर्शनादासां दुर्बलानां विशेद्रजः ॥ १२.२१६.१२ ॥
ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବସ୍ତ୍ରହୀନ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ସେମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନରୁ ଦୁର୍ବଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଜଃ ପ୍ରବେଶ କରେ।
12.216.13
रागोत्पन्नश्चेरत्कृच्छ्रमह्नस्त्रिः प्रविशेदपः ।
मग्नस्त्वप्स्वेव मनसा त्रिर्जपेदघमर्षणम् ॥ १२.२१६.१३ ॥
ରାଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଦିନରେ ତିନିଥର ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ; ଜଳରେ ଡୁବି ମନରେ ତିନିଥର ଅଘମର୍ଷଣ ଜପିବ।
12.216.14
पाप्मानं निर्दहेदेवमन्तर्भूतरजोमयम् ।
ज्ञानयुक्तेन मनसा संततेन विचक्षणः ॥ १२.२१६.१४ ॥
ଏହିପରି ବିଚକ୍ଷଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଭିତରେ ଥିବା ରଜୋଗୁଣଜ ପାପକୁ ଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତ, ନିରନ୍ତର ମନରେ ଦହିବ।
12.216.15
कुणपामेध्यसंयुक्तं यद्वदच्छिद्रबन्धनम् ।
तद्वद्देहगतं विद्यादात्मानं देहबन्धनम् ॥ १२.२१६.१५ ॥
ଶବ ଓ ଅଶୁଚିରେ ଯୁକ୍ତ ଛିଦ୍ରହୀନ ବନ୍ଧନ ପରି, ଦେହରେ ଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଦେହର ବନ୍ଧନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.216.16
अमेध्यपूर्णं यद्भाण्डं श्लेष्मान्तकलिलावृतम् ।
नेच्छते वीक्षितुं भाण्डं कुतः स्प्रष्टुं प्रवर्तते ॥ १२.२१६.१६ ॥
ଅଶୁଚିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କଫ ଓ ମଇଳାରେ ଢାଙ୍କି ହୋଇଥିବା ପାତ୍ରକୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ ନାହିଁ; ତେବେ ତାହା ଛୁଇଁବାକୁ କିପରି ପ୍ରବୃତ୍ତି ହେବ?
12.216.17
देहभाण्डं मलैः पूर्णं बहिः स्वेदजलावृतम् ।
बीभत्सं नरनारीणां ज्ञानिनां नरकं मतम् ॥ १२.२१६.१७ ॥
ଦେହରୂପ ପାତ୍ର ମଇଳାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବାହାରୁ ଝାଳ ଓ ପାଣିରେ ଆବୃତ; ନର-ନାରୀଙ୍କ ଏହି ବୀଭତ୍ସ ଦେହ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନରକ ବୋଲି ମନ୍ୟ।
12.216.18
छिद्रकुम्भो यथा स्रावं सृजते तद्गतं दृढम् ।
अन्तस्यं स्रंसते तद्वज्जलं देहेषु देहिनाम् ॥ १२.२१६.१८ ॥
ଛିଦ୍ରଯୁକ୍ତ କଳସ ଭିତରର ପାଣି ଯେପରି ଝରାଏ, ସେହିପରି ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଭିତରର ଜଳ ବୋହିଯାଏ।
12.216.19
श्लेष्माश्रुमूत्रकलिलं पुरीषं शुक्लमेव च ।
कफजालविनिर्यासः सरसश्चित्त मुञ्चय ॥ १२.२१६.१९ ॥
କଫ, ଲୁହ, ମୂତ୍ର, ପଙ୍କ, ମଳ ଓ ଶୁକ୍ର, ଏବଂ କଫଜାଳରୁ ନିର୍ଗତ ରସ — ହେ ଚିତ୍ତ, ଏଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କର।
12.216.20
वातपित्तकफान्रक्तं त्वङ्भांसं स्नायुमस्थि च ।
मज्जां देहं सिराजालैस्तर्पयन्ति रसा नृणाम् ॥ १२.२१६.२० ॥
ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ, ରକ୍ତ, ତ୍ୱଚା, ମାଂସ, ସ୍ନାୟୁ, ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜା — ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଏହି ଦେହକୁ ରସସବୁ ଶିରାଜାଳ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି।
12.216.21
दश विद्याद्धमन्योऽत्र पञ्चेन्द्रियगुणावहाः ।
याभिः सूक्ष्माः प्रजायन्ते धमन्योऽन्याः सहस्रशः ॥ १२.२१६.२१ ॥
ଏଠାରେ ଦଶଟି ଧମନୀ ଜାଣ, ଯେଉଁମାନେ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଣ ବହନ କରନ୍ତି; ଯାହାଠାରୁ ସହସ୍ର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧମନୀ ଜନ୍ମେ।
12.216.22
एवमेताः सिरा नद्यो रसोदा देहसागरम् ।
तर्पयन्ति यथाकालमापगा इव सागरम् ॥ १२.२१६.२२ ॥
ଏହିପରି ଏହି ଶିରାସବୁ ରସବାହୀ ନଦୀ; ସେମାନେ ଦେହସାଗରକୁ ଯଥାକାଳ ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି, ନଦୀସବୁ ସାଗରକୁ ଯେପରି।
12.216.23
मध्ये च हृदयस्यैका सिरा तत्र मनोवहा ।
शुक्रं संकल्पजं नॄणां सर्वगात्रैर्विमुञ्चति ॥ १२.२१६.२३ ॥
ହୃଦୟର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଗୋଟିଏ ଶିରା ଅଛି; ତାହା ମନକୁ ବହନ କରେ; ସେଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସଂକଳ୍ପଜ ଶୁକ୍ର ସବୁ ଅଙ୍ଗରେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
12.216.24
सर्वगात्रप्रतायिन्यस्तस्या ह्यनुगताः सिराः ।
नेत्रयोः प्रतिपद्यन्ते वहन्त्यस्तैजसं गुणम् ॥ १२.२१६.२४ ॥
ସବୁ ଅଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ତାହାର ଅନୁଗାମୀ ଶିରା ଆଖିକୁ ପହଞ୍ଚେ; ସେମାନେ ତେଜସ ଗୁଣ ବହନ କରନ୍ତି।
12.216.25
पयस्यन्तर्हितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजैः ।
शुक्रं निर्मथ्यते तद्वद्देहसंकल्पजैः खजैः ॥ १२.२१६.२५ ॥
କ୍ଷୀରରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ଘିଅ ଯେପରି ଖଜ (ଛିଦ୍ରପଥ) ଦେଇ ମନ୍ଥନ ହୋଇ ବାହାରେ, ସେହିପରି ଦେହସଙ୍କଳ୍ପରୁ ଜାତ ଖଜ ଦ୍ୱାରା ଶୁକ୍ର ମନ୍ଥନ ହୋଇ ବାହାରେ।
12.216.26
स्वप्नेऽप्येवं यथाऽभ्येति मनः संकल्पजं रजः ।
शुक्रमस्पर्शजं देहात्सृजन्त्यस्य मनोवहाः ॥ १२.२१६.२६ ॥
ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ମନର ସଙ୍କଳ୍ପରୁ ଜାତ ରଜସ୍ ଉଠେ; ଏହାର ମନୋବହ ନାଡ଼ୀ ସ୍ପର୍ଶ ବିନା ଜାତ ଶୁକ୍ରକୁ ଦେହରୁ ନିର୍ଗତ କରେ।
12.216.27
महर्षिर्भगवानत्रिर्वेद तच्छ्रुक्रसंभवम् ।
नृबीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते ॥ १२.२१६.२७ ॥
ମହର୍ଷି ଭଗବାନ ଅତ୍ରି ସେହି ଶୁକ୍ରସମ୍ଭବ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିଲେ। ମନୁଷ୍ୟବୀଜର ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ର; ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ 'ଇନ୍ଦ୍ରିୟ' କୁହାଯାଏ।
12.216.28
ये वै शुक्रगतिं विद्युर्भूतसंकरकारिकाम् ।
विरागा दग्धदोषास्ते नाप्नुयुर्देहसंभवम् ॥ १२.२१६.२८ ॥
ଜୀବମାନଙ୍କ ସଙ୍କରର କାରଣ ଶୁକ୍ରଗତି ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ବିରାଗୀ ଓ ଦୋଷଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଦେହରେ ଜନ୍ମ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
12.216.29
गुणानां साम्यमागम्य मनसैव मनोवहम् ।
देहकर्म नुदन्प्राणानन्तकाले विमुच्यते ॥ १२.२१६.२९ ॥
ଗୁଣର ସାମ୍ୟ ପାଇ, ମନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ମନୋବହ ନାଡ଼ୀ, ଦେହକର୍ମ ଓ ପ୍ରାଣକୁ ଦୂର କରି, ଅନ୍ତକାଳରେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
12.216.30
भविता मनसो ज्ञानं मन एव प्रजायते ।
ज्योतिष्मद्विरजो नित्यं मन्त्रसिद्धं महात्मनाम् ॥ १२.२१६.३० ॥
ମନର ଜ୍ଞାନ ହେବ; ମନ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ମନ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ, ରଜୋଗୁଣରହିତ, ନିତ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧ।
12.216.31
तस्मात्तदभिघाताय कर्म कुर्यादकल्मषम् ।
देहबीजं समुत्पन्नमस्मित्कर्मणि विद्यते ॥ १२.२१६.३१ ॥
ତେଣୁ ତାହାର ବିନାଶ ପାଇଁ ନିର୍ମଳ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି କର୍ମରେ ଦେହବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବିଦ୍ୟମାନ ଥାଏ।
12.216.32
न स्मरेन्न प्रयुञ्जीत ज्ञानी तत्कर्म बुद्धिमान् ।
रजस्तमश्च हित्वेह न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥ १२.२१६.३२ ॥
ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସେହି କର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ କି ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ରଜ ଓ ତମକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସେ ତିର୍ଯକ୍ ଗତି ପାଇବ ନାହିଁ।
12.216.33
तरुणाधिगतं ज्ञानं जरादुर्बलतां गतम् ।
विपक्वबुद्धिः कालेन आदत्ते मानसं बलम् ॥ १२.२१६.३३ ॥
ଯୌବନରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟର ଦୁର୍ବଳତା ପାଏ; ସମୟ କ୍ରମେ ପରିପକ୍ୱ ବୁଦ୍ଧିବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି ମାନସିକ ବଳ ଗ୍ରହଣ କରେ।
12.216.34
एव पुत्रकलत्रेषु ज्ञातिसंबन्धिबन्धुषु ।
आदत्ते हृदये कामं व्याध्यादिभिरभिप्लुतः ॥ १२.२१६.३४ ॥
ସେହିପରି ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ଜ୍ଞାତି-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ହୃଦୟରେ କାମନା ଧାରଣ କରେ; ରୋଗାଦିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ।
12.216.35
यतस्ततः परिपतन्नविन्दन्सुखमण्वपि ।
बहुदुःखसमापन्नः पश्चान्निर्वेदमास्थितः।
ज्ञानवृक्षं समाश्रित्य पश्चान्निर्वृतिमश्नुते ॥ १२.२१६.३५ ॥
ଏଣେତେଣେ ବୁଲି, ଟିକିଏ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ନ ପାଇ, ବହୁ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ପରେ ବୈରାଗ୍ୟ ପାଏ; ଜ୍ଞାନବୃକ୍ଷର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ପରେ ଶାନ୍ତି ପାଏ।
12.216.36
सुदुर्गमिव पन्थानमतीत्य गुणबन्धनम् ।
यथा पश्येत्तथा दोषानतीत्यामृतमश्नुते ॥ १२.२१६.३६ ॥
ଅତି ଦୁର୍ଗମ ପଥ ପରି ଗୁଣବନ୍ଧନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି; ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଲଙ୍ଘି ଅମୃତ ପାଏ।