ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.216
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.216.1
अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचक्षुषा ।
तत्त्वज्ञानाच्चरन्राजन्प्राप्नुयात्परमां गतिम् ॥ १२.२१६.१ ॥
ਏਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰੂਪੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇੱਕ ਉਪਾਅ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੱਤਵਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.216.2
सर्वेषामेव भूतानां पुरुषः श्रेष्ठ उच्यते ।
पुरुषेभ्यो द्विजानाहुर्द्विजेभ्यो मन्त्रदर्शिनः ॥ १२.२१६.२ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ-ਦਰਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.216.3
सर्वभूतात्मभूतास्ते सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः ।
ब्राह्मणा वेदशास्त्रज्ञास्तत्त्वार्थगतनिश्चयाः ॥ १२.२१६.३ ॥
ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਹਨ, ਸਰਬਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਰਬਦਰਸ਼ੀ ਹਨ। ਵੇਦ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੱਤਵ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੇ।
12.216.4
नेत्रहीनो यथा ह्येकः कृच्छ्राणि लभतेऽध्वनि ।
ज्ञानहीनस्तथा लोके तस्माज्ज्ञानविदोऽधिकाः ॥ १२.२१६.४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨਹੀਨ। ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਵਧੇਰੇ ਹਨ।
12.216.5
तांस्तानुपासते धर्मान्धर्मकामा यथागमम् ।
न त्वेषामर्थसामान्यमन्तरेण गुणानिमान् ॥ १२.२१६.५ ॥
ਧਰਮ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੇ ਆਗਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਉਹ ਧਰਮ ਪਾਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਗੁਣ (ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ)।
12.216.6
वाग्देहमनसां शौचं क्षमा सत्यं धृतिः स्मृतिः ।
सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा ज्ञापयन्ति गुणाञ्छुभान् ॥ १२.२१६.६ ॥
ਬਚਨ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਖਿਮਾ, ਸੱਚ, ਧੀਰਜ, ਸਿਮਰਨ — ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
12.216.7
यदिदं ब्रह्मणो रूपं ब्रह्मंचर्यमिति स्मृतम् ।
परं तत्सर्वधर्मेभ्यस्तेन यान्ति परां गतिम् ॥ १२.२१६.७ ॥
ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.216.8
लिङ्गसंयोगहीनं यच्छब्दस्पर्शविवर्जितम् ।
श्रोत्रेण श्रवणं चैव चक्षुषा चैव दर्शनम् ॥ १२.२१६.८ ॥
ਜੋ ਲਿੰਗ-ਸੰਜੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਛੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਹੈ।
12.216.9
वाक्संभाषाप्रवृत्तं यत्तन्मनः परिवर्जितम् ।
बुद्ध्या चाध्यवसीयीत ब्रह्मचर्यमकल्मषम् ॥ १२.२१६.९ ॥
ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.216.10
सम्यग्वृत्तिर्ब्रह्मलोकं प्राप्नुयान्मध्यमः सुरान् ।
द्विजाग्र्यो जायते विद्वान्कन्यसीं वृत्तिमास्थितः ॥ १२.२१६.१० ॥
ਸਹੀ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪਾਵੇ; ਮੱਧਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ ਅਪਣਾ ਕੇ।
12.216.11
सुदुष्करं ब्रह्मचर्यमुपायं तत्र मे शृणु ।
संप्रदीप्तमुदीर्णं च निगृह्णीयाद्द्विजो मनः ॥ १२.२१६.११ ॥
ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਉਪਾਅ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ। ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਬਲਦੇ ਅਤੇ ਉੱਠਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.216.12
योषितां न कथा श्राव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः ।
कथंचिद्दर्शनादासां दुर्बलानां विशेद्रजः ॥ १२.२१६.१२ ॥
ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਨੰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ; ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਜੋਗੁਣ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.216.13
रागोत्पन्नश्चेरत्कृच्छ्रमह्नस्त्रिः प्रविशेदपः ।
मग्नस्त्वप्स्वेव मनसा त्रिर्जपेदघमर्षणम् ॥ १२.२१६.१३ ॥
ਰਾਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਜਪੇ।
12.216.14
पाप्मानं निर्दहेदेवमन्तर्भूतरजोमयम् ।
ज्ञानयुक्तेन मनसा संततेन विचक्षणः ॥ १२.२१६.१४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚੱਖਣ ਪੁਰਸ਼ ਅੰਦਰਲੇ ਰਜੋਗੁਣੀ ਪਾਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸਾੜੇ।
12.216.15
कुणपामेध्यसंयुक्तं यद्वदच्छिद्रबन्धनम् ।
तद्वद्देहगतं विद्यादात्मानं देहबन्धनम् ॥ १२.२१६.१५ ॥
ਲਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਿਨਾਂ ਛੇਕ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਾਂਗ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦਾ ਬੰਧਨ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.216.16
अमेध्यपूर्णं यद्भाण्डं श्लेष्मान्तकलिलावृतम् ।
नेच्छते वीक्षितुं भाण्डं कुतः स्प्रष्टुं प्रवर्तते ॥ १२.२१६.१६ ॥
ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਬਲਗਮ ਅਤੇ ਮੈਲ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਭਾਂਡਾ ਵੇਖਣ ਦੀ ਵੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਫਿਰ ਛੂਹਣ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਮਨ ਜਾਵੇਗਾ?
12.216.17
देहभाण्डं मलैः पूर्णं बहिः स्वेदजलावृतम् ।
बीभत्सं नरनारीणां ज्ञानिनां नरकं मतम् ॥ १२.२१६.१७ ॥
ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਭਾਂਡਾ ਮੈਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੈ; ਨਰ-ਨਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਘਿਣਾਉਣਾ ਸਰੀਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਨਰਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.216.18
छिद्रकुम्भो यथा स्रावं सृजते तद्गतं दृढम् ।
अन्तस्यं स्रंसते तद्वज्जलं देहेषु देहिनाम् ॥ १२.२१६.१८ ॥
ਛੇਕ ਵਾਲਾ ਘੜਾ ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰਿਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਪਾਣੀ ਵਹਿ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
12.216.19
श्लेष्माश्रुमूत्रकलिलं पुरीषं शुक्लमेव च ।
कफजालविनिर्यासः सरसश्चित्त मुञ्चय ॥ १२.२१६.१९ ॥
ਬਲਗਮ, ਅੱਥਰੂ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਗਾਦ, ਮਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਅਤੇ ਕਫ-ਜਾਲ ਤੋਂ ਰਿਸਦਾ ਰਸ — ਹੇ ਚਿੱਤ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ।
12.216.20
वातपित्तकफान्रक्तं त्वङ्भांसं स्नायुमस्थि च ।
मज्जां देहं सिराजालैस्तर्पयन्ति रसा नृणाम् ॥ १२.२१६.२० ॥
ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ, ਖੂਨ, ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਨਸਾਂ, ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਮੱਜਾ — ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਸ ਸਿਰਾ-ਜਾਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.216.21
दश विद्याद्धमन्योऽत्र पञ्चेन्द्रियगुणावहाः ।
याभिः सूक्ष्माः प्रजायन्ते धमन्योऽन्याः सहस्रशः ॥ १२.२१६.२१ ॥
ਇੱਥੇ ਦਸ ਧਮਨੀਆਂ ਜਾਣ, ਜੋ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਢੋਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੂਖਮ ਧਮਨੀਆਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ।
12.216.22
एवमेताः सिरा नद्यो रसोदा देहसागरम् ।
तर्पयन्ति यथाकालमापगा इव सागरम् ॥ १२.२१६.२२ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਿਰਾਂ ਰਸ ਢੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਦੇਹ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਸਾਗਰ ਨੂੰ।
12.216.23
मध्ये च हृदयस्यैका सिरा तत्र मनोवहा ।
शुक्रं संकल्पजं नॄणां सर्वगात्रैर्विमुञ्चति ॥ १२.२१६.२३ ॥
ਦਿਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਿਰਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਢੋਂਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਪ-ਜਨਿਤ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.216.24
सर्वगात्रप्रतायिन्यस्तस्या ह्यनुगताः सिराः ।
नेत्रयोः प्रतिपद्यन्ते वहन्त्यस्तैजसं गुणम् ॥ १२.२१६.२४ ॥
ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਨੁਗਾਮੀ ਸਿਰਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਤੇਜਸ ਗੁਣ ਢੋਂਦੀਆਂ ਹਨ।
12.216.25
पयस्यन्तर्हितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजैः ।
शुक्रं निर्मथ्यते तद्वद्देहसंकल्पजैः खजैः ॥ १२.२१६.२५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਛੁਪਿਆ ਘਿਓ ਖਜਾਂ (ਛਿੱਦਰ-ਮਾਰਗਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਰਿੜਕ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ-ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਖਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਕਰ ਰਿੜਕ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.216.26
स्वप्नेऽप्येवं यथाऽभ्येति मनः संकल्पजं रजः ।
शुक्रमस्पर्शजं देहात्सृजन्त्यस्य मनोवहाः ॥ १२.२१६.२६ ॥
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਰਜਸ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਮਨੋਵਾਹੀ ਨਾੜੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਛੋਹ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਸ਼ੁਕਰ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ।
12.216.27
महर्षिर्भगवानत्रिर्वेद तच्छ्रुक्रसंभवम् ।
नृबीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते ॥ १२.२१६.२७ ॥
ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਅਤਰਿ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ। ਮਨੁੱਖੀ ਬੀਜ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ ਇਸਨੂੰ 'ਇੰਦਰੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.216.28
ये वै शुक्रगतिं विद्युर्भूतसंकरकारिकाम् ।
विरागा दग्धदोषास्ते नाप्नुयुर्देहसंभवम् ॥ १२.२१६.२८ ॥
ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੈਰਾਗੀ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਸੜੇ ਹੋਏ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
12.216.29
गुणानां साम्यमागम्य मनसैव मनोवहम् ।
देहकर्म नुदन्प्राणानन्तकाले विमुच्यते ॥ १२.२१६.२९ ॥
ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨੋਵਾਹੀ ਨਾੜੀ, ਦੇਹ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਅੰਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.216.30
भविता मनसो ज्ञानं मन एव प्रजायते ।
ज्योतिष्मद्विरजो नित्यं मन्त्रसिद्धं महात्मनाम् ॥ १२.२१६.३० ॥
ਮਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇਗਾ; ਮਨ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਰਜੋਗੁਣ-ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਮੰਤਰ-ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.216.31
तस्मात्तदभिघाताय कर्म कुर्यादकल्मषम् ।
देहबीजं समुत्पन्नमस्मित्कर्मणि विद्यते ॥ १२.२१६.३१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਬੀਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.216.32
न स्मरेन्न प्रयुञ्जीत ज्ञानी तत्कर्म बुद्धिमान् ।
रजस्तमश्च हित्वेह न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥ १२.२१६.३२ ॥
ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਯਾਦ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਰਤੇ; ਇਥੇ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਤਿਰਯਗ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਵੇਗਾ।
12.216.33
तरुणाधिगतं ज्ञानं जरादुर्बलतां गतम् ।
विपक्वबुद्धिः कालेन आदत्ते मानसं बलम् ॥ १२.२१६.३३ ॥
ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੱਕ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨ ਦਾ ਬਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.216.34
एव पुत्रकलत्रेषु ज्ञातिसंबन्धिबन्धुषु ।
आदत्ते हृदये कामं व्याध्यादिभिरभिप्लुतः ॥ १२.२१६.३४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀ, ਜਾਤੀ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਰੋਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ।
12.216.35
यतस्ततः परिपतन्नविन्दन्सुखमण्वपि ।
बहुदुःखसमापन्नः पश्चान्निर्वेदमास्थितः।
ज्ञानवृक्षं समाश्रित्य पश्चान्निर्वृतिमश्नुते ॥ १२.२१६.३५ ॥
ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸੁਖ ਨਾ ਲੱਭਦਾ, ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ-ਰੁੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.216.36
सुदुर्गमिव पन्थानमतीत्य गुणबन्धनम् ।
यथा पश्येत्तथा दोषानतीत्यामृतमश्नुते ॥ १२.२१६.३६ ॥
ਬਹੁਤ ਦੁਰਗਮ ਰਾਹ ਵਾਂਗ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ; ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।