महाभारत · अध्याय 12.216
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.216.1
अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचक्षुषा ।
तत्त्वज्ञानाच्चरन्राजन्प्राप्नुयात्परमां गतिम् ॥ १२.२१६.१ ॥
येथे शास्त्रचक्षूने यथावत् एक उपाय मी सांगेन. हे राजा, तत्त्वज्ञानानुसार आचरण करणारा परम गती प्राप्त करतो.
12.216.2
सर्वेषामेव भूतानां पुरुषः श्रेष्ठ उच्यते ।
पुरुषेभ्यो द्विजानाहुर्द्विजेभ्यो मन्त्रदर्शिनः ॥ १२.२१६.२ ॥
सर्व प्राण्यांमध्ये पुरुष श्रेष्ठ म्हटला जातो. पुरुषांमध्ये द्विजांना आणि द्विजांमध्ये मंत्रद्रष्ट्यांना श्रेष्ठ म्हणतात.
12.216.3
सर्वभूतात्मभूतास्ते सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः ।
ब्राह्मणा वेदशास्त्रज्ञास्तत्त्वार्थगतनिश्चयाः ॥ १२.२१६.३ ॥
ते सर्व भूतांचे आत्मरूप, सर्वज्ञ, सर्वदर्शी आहेत. वेद व शास्त्र जाणणारे ब्राह्मण, तत्त्वार्थाबाबत दृढ निश्चय असलेले.
12.216.4
नेत्रहीनो यथा ह्येकः कृच्छ्राणि लभतेऽध्वनि ।
ज्ञानहीनस्तथा लोके तस्माज्ज्ञानविदोऽधिकाः ॥ १२.२१६.४ ॥
जसा अंधळा मनुष्य वाटेत कष्ट भोगतो, तसाच जगात ज्ञानहीन मनुष्य. म्हणून ज्ञानी लोक अधिक श्रेष्ठ आहेत.
12.216.5
तांस्तानुपासते धर्मान्धर्मकामा यथागमम् ।
न त्वेषामर्थसामान्यमन्तरेण गुणानिमान् ॥ १२.२१६.५ ॥
धर्मकामी लोक शास्त्रानुसार त्या त्या धर्मांचे आचरण करतात; पण यांचा सामान्य अर्थ जाणल्याशिवाय हे गुण (प्राप्त होत नाहीत).
12.216.6
वाग्देहमनसां शौचं क्षमा सत्यं धृतिः स्मृतिः ।
सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा ज्ञापयन्ति गुणाञ्छुभान् ॥ १२.२१६.६ ॥
वाणी, देह व मन यांची शुद्धी, क्षमा, सत्य, धृती, स्मृती — सर्व धर्मांत धर्मज्ञ हे शुभ गुण सांगतात.
12.216.7
यदिदं ब्रह्मणो रूपं ब्रह्मंचर्यमिति स्मृतम् ।
परं तत्सर्वधर्मेभ्यस्तेन यान्ति परां गतिम् ॥ १२.२१६.७ ॥
हे ब्रह्मचर्य ब्रह्माचे रूप म्हणून सांगितले आहे. ते सर्व धर्मांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; त्याद्वारे लोक परम गती प्राप्त करतात.
12.216.8
लिङ्गसंयोगहीनं यच्छब्दस्पर्शविवर्जितम् ।
श्रोत्रेण श्रवणं चैव चक्षुषा चैव दर्शनम् ॥ १२.२१६.८ ॥
जे लिंगसंयोगरहित, शब्द-स्पर्शविरहित आहे, ते कानाने श्रवण आणि डोळ्यांनी दर्शनही आहे.
12.216.9
वाक्संभाषाप्रवृत्तं यत्तन्मनः परिवर्जितम् ।
बुद्ध्या चाध्यवसीयीत ब्रह्मचर्यमकल्मषम् ॥ १२.२१६.९ ॥
बोलण्यात आणि संभाषणात गुंतलेले मन सोडावे; आणि बुद्धीने निर्मळ ब्रह्मचर्याचा निश्चय करावा.
12.216.10
सम्यग्वृत्तिर्ब्रह्मलोकं प्राप्नुयान्मध्यमः सुरान् ।
द्विजाग्र्यो जायते विद्वान्कन्यसीं वृत्तिमास्थितः ॥ १२.२१६.१० ॥
सम्यक् वर्तन असणारा ब्रह्मलोक प्राप्त करावा; मध्यम देवांना प्राप्त होतो; श्रेष्ठ द्विज विद्वान म्हणून जन्मतो, सर्वोत्तम वर्तन स्वीकारून.
12.216.11
सुदुष्करं ब्रह्मचर्यमुपायं तत्र मे शृणु ।
संप्रदीप्तमुदीर्णं च निगृह्णीयाद्द्विजो मनः ॥ १२.२१६.११ ॥
ब्रह्मचर्य अत्यंत कठीण आहे; त्याचा उपाय माझ्याकडून ऐक. द्विजाने प्रज्वलित आणि उसळणाऱ्या मनाचा निग्रह करावा.
12.216.12
योषितां न कथा श्राव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः ।
कथंचिद्दर्शनादासां दुर्बलानां विशेद्रजः ॥ १२.२१६.१२ ॥
स्त्रियांच्या गोष्टी ऐकू नयेत; वस्त्ररहित स्त्रियांकडे पाहू नये; कोणत्याही प्रकारे त्यांच्या दर्शनाने दुर्बलांत रजोगुण प्रवेश करतो.
12.216.13
रागोत्पन्नश्चेरत्कृच्छ्रमह्नस्त्रिः प्रविशेदपः ।
मग्नस्त्वप्स्वेव मनसा त्रिर्जपेदघमर्षणम् ॥ १२.२१६.१३ ॥
रागातून उत्पन्न झाल्यास दिवसात तीन वेळा पाण्यात प्रवेश करावा; पाण्यात बुडून मनाने तीन वेळा अघमर्षण जपावे.
12.216.14
पाप्मानं निर्दहेदेवमन्तर्भूतरजोमयम् ।
ज्ञानयुक्तेन मनसा संततेन विचक्षणः ॥ १२.२१६.१४ ॥
अशा प्रकारे विचक्षण पुरुषाने आतील रजोगुणजन्य पाप ज्ञानयुक्त, सतत मनाने जाळावे.
12.216.15
कुणपामेध्यसंयुक्तं यद्वदच्छिद्रबन्धनम् ।
तद्वद्देहगतं विद्यादात्मानं देहबन्धनम् ॥ १२.२१६.१५ ॥
प्रेत आणि अशुचिता यांनी युक्त छिद्रहीन बंधनाप्रमाणे, देहात असलेल्या आत्म्याला देहाचे बंधन म्हणून जाणावे.
12.216.16
अमेध्यपूर्णं यद्भाण्डं श्लेष्मान्तकलिलावृतम् ।
नेच्छते वीक्षितुं भाण्डं कुतः स्प्रष्टुं प्रवर्तते ॥ १२.२१६.१६ ॥
अशुचितेने भरलेले, कफ आणि मळाने झाकलेले भांडे पाहण्याचीही इच्छा होत नाही; मग ते स्पर्शण्याची प्रवृत्ती कशी होईल?
12.216.17
देहभाण्डं मलैः पूर्णं बहिः स्वेदजलावृतम् ।
बीभत्सं नरनारीणां ज्ञानिनां नरकं मतम् ॥ १२.२१६.१७ ॥
देहरूपी भांडे मळाने भरलेले असून बाहेरून घाम आणि पाण्याने झाकलेले आहे; स्त्रीपुरुषांचे हे किळसवाणे देह ज्ञानी लोकांना नरकासारखे मानले आहे.
12.216.18
छिद्रकुम्भो यथा स्रावं सृजते तद्गतं दृढम् ।
अन्तस्यं स्रंसते तद्वज्जलं देहेषु देहिनाम् ॥ १२.२१६.१८ ॥
छिद्र असलेला घडा आतले पाणी जसे गळवतो, तसेच देहधारींच्या देहात आतील पाणी वाहून जाते.
12.216.19
श्लेष्माश्रुमूत्रकलिलं पुरीषं शुक्लमेव च ।
कफजालविनिर्यासः सरसश्चित्त मुञ्चय ॥ १२.२१६.१९ ॥
कफ, अश्रू, मूत्र, गाळ, मल आणि शुक्र, तसेच कफजालातून स्रवणारा रस — हे चित्ता, हे सोड.
12.216.20
वातपित्तकफान्रक्तं त्वङ्भांसं स्नायुमस्थि च ।
मज्जां देहं सिराजालैस्तर्पयन्ति रसा नृणाम् ॥ १२.२१६.२० ॥
वात, पित्त, कफ, रक्त, त्वचा, मांस, स्नायू, अस्थी आणि मज्जा — माणसांच्या या देहाला रस शिराजालांद्वारे तृप्त करतात.
12.216.21
दश विद्याद्धमन्योऽत्र पञ्चेन्द्रियगुणावहाः ।
याभिः सूक्ष्माः प्रजायन्ते धमन्योऽन्याः सहस्रशः ॥ १२.२१६.२१ ॥
येथे दहा धमन्या जाणाव्यात, ज्या पंचेंद्रियांचे गुण वाहतात; त्यांतून हजारो सूक्ष्म धमन्या निर्माण होतात.
12.216.22
एवमेताः सिरा नद्यो रसोदा देहसागरम् ।
तर्पयन्ति यथाकालमापगा इव सागरम् ॥ १२.२१६.२२ ॥
याचप्रमाणे या शिरा रस वाहणाऱ्या नद्या आहेत; त्या देहसागराला यथाकाळ तृप्त करतात, नद्या सागराला भरतात तसे.
12.216.23
मध्ये च हृदयस्यैका सिरा तत्र मनोवहा ।
शुक्रं संकल्पजं नॄणां सर्वगात्रैर्विमुञ्चति ॥ १२.२१६.२३ ॥
हृदयाच्या मध्यभागी एक शिरा आहे; ती मनाला वाहते; तेथून माणसांचे संकल्पजन्य शुक्र सर्व अवयवांत सोडले जाते.
12.216.24
सर्वगात्रप्रतायिन्यस्तस्या ह्यनुगताः सिराः ।
नेत्रयोः प्रतिपद्यन्ते वहन्त्यस्तैजसं गुणम् ॥ १२.२१६.२४ ॥
सर्व अवयवांत पसरलेल्या तिच्या अनुगामी शिरा डोळ्यांपर्यंत पोहोचतात; त्या तेजस गुण वाहतात.
12.216.25
पयस्यन्तर्हितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजैः ।
शुक्रं निर्मथ्यते तद्वद्देहसंकल्पजैः खजैः ॥ १२.२१६.२५ ॥
दुधात लपलेले तूप जसे खजांद्वारे मथून बाहेर काढले जाते, तसेच देहसंकल्पातून जन्मलेल्या खजांद्वारे शुक्र मथून बाहेर काढले जाते.
12.216.26
स्वप्नेऽप्येवं यथाऽभ्येति मनः संकल्पजं रजः ।
शुक्रमस्पर्शजं देहात्सृजन्त्यस्य मनोवहाः ॥ १२.२१६.२६ ॥
स्वप्नातही मनाच्या संकल्पातून उत्पन्न झालेले रजस् जसे उठते, तसेच त्याच्या मनोवाही नाड्या स्पर्शाशिवाय जन्मलेले शुक्र शरीरातून बाहेर सोडतात.
12.216.27
महर्षिर्भगवानत्रिर्वेद तच्छ्रुक्रसंभवम् ।
नृबीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते ॥ १२.२१६.२७ ॥
महर्षी भगवान अत्रीने शुक्रापासून उत्पन्न होणारे ते तत्त्व जाणले. मनुष्याच्या बीजाची देवता इंद्र आहे, म्हणूनच त्याला 'इंद्रिय' म्हणतात.
12.216.28
ये वै शुक्रगतिं विद्युर्भूतसंकरकारिकाम् ।
विरागा दग्धदोषास्ते नाप्नुयुर्देहसंभवम् ॥ १२.२१६.२८ ॥
जीवांच्या संकराला कारण असलेली शुक्राची गती जे जाणतात, ते विरक्त आणि दोष जळालेले असल्याने देहात जन्म घेत नाहीत.
12.216.29
गुणानां साम्यमागम्य मनसैव मनोवहम् ।
देहकर्म नुदन्प्राणानन्तकाले विमुच्यते ॥ १२.२१६.२९ ॥
गुणांची समता प्राप्त करून, मनानेच मनोवाही नाडी, देहकर्म आणि प्राण दूर सारत अंतकाळी मुक्त होतो.
12.216.30
भविता मनसो ज्ञानं मन एव प्रजायते ।
ज्योतिष्मद्विरजो नित्यं मन्त्रसिद्धं महात्मनाम् ॥ १२.२१६.३० ॥
मनाचे ज्ञान होईल; मनच उत्पन्न होते. महात्म्यांचे मन तेजस्वी, रजोगुणरहित, सदैव मंत्रसिद्ध असते.
12.216.31
तस्मात्तदभिघाताय कर्म कुर्यादकल्मषम् ।
देहबीजं समुत्पन्नमस्मित्कर्मणि विद्यते ॥ १२.२१६.३१ ॥
म्हणून त्याच्या नाशासाठी निर्मळ कर्म करावे; या कर्मात देहबीज उत्पन्न होऊन विद्यमान असते.
12.216.32
न स्मरेन्न प्रयुञ्जीत ज्ञानी तत्कर्म बुद्धिमान् ।
रजस्तमश्च हित्वेह न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥ १२.२१६.३२ ॥
ज्ञानी आणि बुद्धिमान पुरुषाने ते कर्म स्मरू नये व वापरू नये; येथे रजस व तमस सोडल्यास तो तिर्यग्गती पावत नाही.
12.216.33
तरुणाधिगतं ज्ञानं जरादुर्बलतां गतम् ।
विपक्वबुद्धिः कालेन आदत्ते मानसं बलम् ॥ १२.२१६.३३ ॥
तारुण्यात मिळालेले ज्ञान म्हातारपणाच्या दुर्बलतेला प्राप्त होते; कालांतराने परिपक्व बुद्धीचा पुरुष मनाचे बळ धारण करतो.
12.216.34
एव पुत्रकलत्रेषु ज्ञातिसंबन्धिबन्धुषु ।
आदत्ते हृदये कामं व्याध्यादिभिरभिप्लुतः ॥ १२.२१६.३४ ॥
याप्रमाणेच पुत्र, पत्नी, ज्ञाती, संबंधी व बांधव यांच्याबद्दल हृदयात कामना धरतो; रोग इत्यादींनी ग्रासलेला.
12.216.35
यतस्ततः परिपतन्नविन्दन्सुखमण्वपि ।
बहुदुःखसमापन्नः पश्चान्निर्वेदमास्थितः।
ज्ञानवृक्षं समाश्रित्य पश्चान्निर्वृतिमश्नुते ॥ १२.२१६.३५ ॥
इकडेतिकडे भटकत, थोडेसेही सुख न मिळवता, फार दुःखांनी वेढलेला तो नंतर वैराग्य पावतो; ज्ञानवृक्षाचा आश्रय घेऊन नंतर शांती मिळवतो.
12.216.36
सुदुर्गमिव पन्थानमतीत्य गुणबन्धनम् ।
यथा पश्येत्तथा दोषानतीत्यामृतमश्नुते ॥ १२.२१६.३६ ॥
अत्यंत दुर्गम मार्गासारख्या गुणबंधनाला ओलांडून; दोष पाहून त्यांना ओलांडून अमृत मिळवतो.