મહાભારત · અધ્યાય 12.218
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.218.1
निष्कल्मषं ब्रह्मचर्यमिच्छताचरितुं सदा ।
निद्रा सर्वात्मना त्याज्या स्वप्नदोषमवेक्षता ॥ १२.२१८.१ ॥
નિષ્કલંક બ્રહ્મચર્ય સદા પાળવા ઇચ્છનારે સ્વપ્નદોષ પર દૃષ્ટિ રાખીને નિદ્રાનો સર્વથા ત્યાગ કરવો જોઈએ.
12.218.2
स्वप्ने हि रजसा देही तमसा चाभिभूयते ।
देहान्तरमिवापन्नश्चरत्यपगतस्मृतिः ॥ १२.२१८.२ ॥
સ્વપ્નમાં દેહી રજોગુણ અને તમોગુણથી અભિભૂત થાય છે; જાણે બીજું શરીર પામ્યો હોય તેમ, સ્મૃતિ ખોઈને તે ભટકે છે.
12.218.3
ज्ञानाभ्यासाज्जागरिता जिज्ञासार्थमनन्तरम् ।
विज्ञानाभिनिवेशात्तु स जागर्त्यनिशं सदा ॥ १२.२१८.३ ॥
જ્ઞાનના અભ્યાસથી જાગરણ થાય છે; જિજ્ઞાસા માટે પછી; વિજ્ઞાનમાં મન સ્થિર કરનાર સદા નિરંતર જાગૃત રહે છે.
12.218.4
अत्राह कोन्वयं भावः स्वप्ने विषयवानिव ।
प्रलीनैरिन्द्रियैर्देही वर्तते देहवानिव ॥ १२.२१८.४ ॥
અહીં પૂછાય છે — સ્વપ્નમાં આ ભાવ શું છે, જાણે વિષયવાળો હોય તેમ? ઇન્દ્રિયો લીન થઈ હોવા છતાં દેહી જાણે દેહધારી હોય તેમ રહે છે.
12.218.5
अत्रोच्यते यथा ह्येतद्वेद योगेश्वरो हरिः ।
तथैतदुपपन्नार्थं वर्णयन्ति महर्षयः ॥ १२.२१८.५ ॥
અહીં કહેવાય છે — યોગેશ્વર હરિ જેમ આ જાણે છે, તેમ મહર્ષિઓ આ યોગ્ય અર્થનું વર્ણન કરે છે.
12.218.6
इन्द्रियाणां श्रमात्स्वप्नमाहुः सर्वगतं मनः ।
तन्मयानीन्द्रियाण्याहुस्तावद्गच्छन्ति तानि वै ॥ १२.२१८.६ ॥
ઇન્દ્રિયોના શ્રમથી સ્વપ્ન થાય છે એમ કહેવાય છે; મન સર્વગત છે; ઇન્દ્રિયોને મનોમય કહેવાય છે, તે ત્યાં સુધી ગતિ કરે છે.
12.218.7
अत्राहुस्त्रितयं नित्यमतथ्यमिति चेच्च न ।
प्रथमे वर्तमानोऽसौ त्रितयं चेति सर्वदा ॥ १२.२१८.७ ॥
અહીં કહે છે કે આ ત્રિતય સદા રહે છે; જો તે અસત્ય ન હોય, તો પ્રથમ અવસ્થામાં રહેલો સદા ત્રિતયને જાણે છે.
12.218.8
नेतरावुपसंगम्य विजानाति कथंचन ।
स्वप्नावस्थागतो ह्येष स्वप्न इत्येव वेत्ति च ॥ १२.२१८.८ ॥
બીજા બેને પામીને તે કોઈ રીતે જાણતો નથી; સ્વપ્નાવસ્થામાં ગયેલો આ તેને 'સ્વપ્ન' જ જાણે છે.
12.218.9
तदप्यसदृशं युक्त्या त्रितयं मोहलक्षणम् ।
यदात्मत्रितयान्मुक्तस्तदा जानात्यसत्कृतः ॥ १२.२१८.९ ॥
યુક્તિથી તે પણ અયોગ્ય છે; ત્રિતય મોહનું લક્ષણ છે. આત્મ-ત્રિતયથી મુક્ત થાય ત્યારે, અસત્કૃત જાણે છે.
12.218.10
मनसस्त्वप्रलीनत्वात्तत्तदाहुर्निदर्शनम् ।
कार्ये चासक्तमनसः संकल्पो जाग्रतो ह्यपि।
यद्वन्मनोरथैश्चर्यं स्वप्ने तद्वन्मनोगतम् ॥ १२.२१८.१० ॥
મન સંપૂર્ણ લીન ન હોવાથી તેને દૃષ્ટાંત કહે છે; કર્મમાં આસક્ત મનવાળા જાગૃત પુરુષનો સંકલ્પ પણ તેવો જ છે; મનોરથોનો ઐશ્વર્ય જેમ સ્વપ્નમાં હોય, તેમ મનમાં ગયેલું બધું.
12.218.11
संसाराणामसंख्यानां कामात्मा तदवाप्नुयात् ।
मनस्यन्तर्हितं सर्वं वेद सोत्तमपूरुषः ॥ १२.२१८.११ ॥
અસંખ્ય સંસારોમાં કામાત્મા તે પામે છે; મનમાં છુપાયેલું સર્વ તે ઉત્તમ પુરુષ જાણે છે.
12.218.12
गुणानामपि यद्येतत्कर्मणा चाप्युपस्थितम् ।
तत्तच्छंसन्ति भूतानि मनो यद्भावितं यथा ॥ १२.२१८.१२ ॥
આ ગુણોથી અને કર્મથી પણ ઉપસ્થિત હોય, તો પ્રાણીઓ મને જેવું ભાવ્યું હોય તેવું દરેકને કહે છે.
12.218.13
ततस्तमुपसर्पन्ति गुणा राजसतामसाः ।
सात्विका वा यथायोगमानन्तर्यफलोदयम् ॥ १२.२१८.१३ ॥
પછી રજસ અને તમસ ગુણો તેની પાસે આવે છે; અથવા સાત્ત્વિક ગુણો પણ યોગ્ય રીતે આવે છે, જેનું ફળ તરત ઉદય પામે છે.
12.218.14
ततः पश्यन्त्यसंबन्धान्वातपित्तकफोत्तरान् ।
रजस्तमोभवैर्भावैस्तदप्याहुर्दुरत्ययम् ॥ १२.२१८.१४ ॥
પછી તેઓ વાત, પિત્ત, કફ પ્રધાન અસંબદ્ધ વસ્તુઓ જુએ છે; રજસ અને તમસથી ઉત્પન્ન ભાવોને લીધે તેને પણ દુસ્તર કહે છે.
12.218.15
प्रसन्नैरिन्द्रियैर्यद्यत्संकल्पयति मानसम् ।
तत्तत्स्वप्नेप्युपरते मनो बुद्धिर्निरीक्षते ॥ १२.२१८.१५ ॥
પ્રસન્ન ઇન્દ્રિયો દ્વારા મન જે જે સંકલ્પ કરે છે, તે જ ઇન્દ્રિયો શાંત થયેલી સ્વપ્નમાં પણ મન અને બુદ્ધિ જુએ છે.
12.218.16
व्यापकं सर्वभूतेषु वर्तते दीपवन्मनः ।
आत्मप्रभावात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः ॥ १२.२१८.१६ ॥
સર્વ ભૂતોમાં વ્યાપીને મન દીવાની જેમ રહે છે; તેને આત્માના પ્રભાવથી જાણવું, કારણ કે સર્વ દેવતાઓ આત્મામાં જ છે.
12.218.17
मनस्यन्तर्हितं द्वारं देहमास्थाय मानुषम् ।
यत्तत्सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम् ॥ १२.२१८.१७ ॥
મનમાં છુપાયેલું દ્વાર; માનવ દેહનો આશ્રય લઈને સત્ અને અસત્ અવ્યક્ત જે છે, તે આમાં સૂએ છે — આ જ તેનું દૃષ્ટાંત.
12.218.18
व्यक्तभेदमतीतोऽसौ चिन्मात्रं परिदृश्यते ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तमध्यात्मगुणं विदुः ॥ १२.२१८.१८ ॥
વ્યક્ત ભેદોથી પર તે માત્ર ચૈતન્યરૂપે દેખાય છે; સર્વ ભૂતોના આત્મરૂપે રહેલા તેને લોકો અધ્યાત્મગુણ તરીકે જાણે છે.
12.218.19
लिप्सेन मनसा यश्च संकल्पादैश्वरं गुणम् ।
आत्मप्रसादात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः ॥ १२.२१८.१९ ॥
જે લિપ્સા અને મનના સંકલ્પથી ઐશ્વર્ય-ગુણ મેળવે છે, તેને આત્મપ્રસાદથી જાણવો; કારણ કે સર્વ દેવતાઓ આત્મામાં જ છે.
12.218.20
एवं हि तपसा युञ्ज्यादर्कवत्तमसः परम् ।
त्रैलोक्यप्रकृतिर्देही तमसोन्ते महेश्वरम् ॥ १२.२१८.२० ॥
આ રીતે તપથી સૂર્યની જેમ તમસથી પરે યોગમાં જોડાવું; ત્રિલોકની પ્રકૃતિવાળો દેહી તમસના અંતે મહેશ્વરને પામે છે.
12.218.21
तपो ह्यधिष्ठितं देवैस्तपोघ्नमसुरैस्तमः ।
एतद्देवासुरैर्गुप्तं तदाहुर्ज्ञानलक्षणम् ॥ १२.२१८.२१ ॥
તપનો આશ્રય દેવોએ લીધો છે; તપનો નાશ કરનાર તમસ અસુરોનો છે; આ દેવ-અસુરોથી રક્ષિત છે; તેને જ્ઞાનનું લક્ષણ કહે છે.
12.218.22
सत्त्वं रजस्तमश्चेति देवासुरगुणान्विदुः ।
सत्त्वं देवगुणं विद्यादितरावासुरौ गुणौ ॥ १२.२१८.२२ ॥
સત્ત્વ, રજસ અને તમસ — આને દેવ-અસુરના ગુણ તરીકે જાણે છે; સત્ત્વને દેવગુણ જાણવો; બાકીના બે અસુરગુણ છે.
12.218.23
सत्त्वं मनस्तथा बुद्धिर्देवा इत्यभिशंब्दिताः ।
तैरेव हि वृतस्तस्माज्ज्ञात्वैवं परमं… ॥ १२.२१८.२३ ॥
સત્ત્વ, મન અને બુદ્ધિ — આને દેવો કહેવાયા છે; તેમનાથી જ તે ઘેરાયેલો છે; તેથી આ રીતે જાણીને પરમ…
12.218.24
निद्राविकल्पेन सतां… विशति लोकवत् ।
स्वस्थो भवति गूढात्मा कलुषैः परिवर्जितः ॥ १२.२१८.२४ ॥
નિદ્રાના વિકલ્પથી સજ્જનોનું… લોકની જેમ પ્રવેશ કરે છે; ગૂઢાત્મા સ્વસ્થ થાય છે, કલુષોથી મુક્ત થઈને.
12.218.25
निशादिका ये कथिता लोकानां कलुषा मताः ।
तैर्हीनं यत्पुरं शुद्धं बाह्याभ्यन्तरवर्तिनम्।
सदानन्दमयं नित्यं भूत्वा तत्परमन्वियात् ॥ १२.२१८.२५ ॥
રાત્રિ આદિ જે લોકોના કલુષ કહેવાયા છે, તેમનાથી રહિત, બહાર અને અંદર રહેલા શુદ્ધ પુરને, સદા આનંદમય અને નિત્ય થઈને, તે પરમને પામવું જોઈએ.
12.218.26
एवमाख्यातमत्यर्थं ब्रह्मचर्यमकल्मषम् ।
सर्वसंयोगहीनं तद्विष्ण्वाख्यं परमं पदम्।
अचिन्त्यमद्भुतं लोके ज्ञानेन परिवर्तते ॥ १२.२१८.२६ ॥
આ રીતે અત્યંત નિષ્કલંક બ્રહ્મચર્ય કહેવાયું. સર્વ સંયોગોથી રહિત, વિષ્ણુ નામનું તે પરમ પદ લોકમાં અચિંત્ય અને અદ્ભુત છે; જ્ઞાનથી તે પ્રાપ્ત થાય છે.
12.218.27
ब्रह्म तत्परमं ज्ञानममृतं ज्योतिरक्षरम् ।
ये विदुर्भावितात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ १२.२१८.२७ ॥
તે પરમ બ્રહ્મ જ્ઞાન, અમૃત, જ્યોતિ, અક્ષર છે. ભાવિતાત્મા જેઓ તેને જાણે છે, તેઓ પરમ ગતિ પામે છે.
12.218.28
हेतुमच्छक्यमाख्यातुमेतावज्ज्ञानचक्षुषा ।
प्रत्याहारेण वा शक्यमव्यक्तं ब्रह्म वेदितुम् ॥ १२.२१८.२८ ॥
આટલું જ કારણસહિત જ્ઞાનચક્ષુથી કહેવું શક્ય છે. અથવા પ્રત્યાહારથી અવ્યક્ત બ્રહ્મને જાણવું શક્ય છે.