ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.218
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.218.1
निष्कल्मषं ब्रह्मचर्यमिच्छताचरितुं सदा ।
निद्रा सर्वात्मना त्याज्या स्वप्नदोषमवेक्षता ॥ १२.२१८.१ ॥
ନିଷ୍କଳଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବଦା ପାଳନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ବପ୍ନଦୋଷ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ରଖି ନିଦ୍ରାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
12.218.2
स्वप्ने हि रजसा देही तमसा चाभिभूयते ।
देहान्तरमिवापन्नश्चरत्यपगतस्मृतिः ॥ १२.२१८.२ ॥
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେହୀ ରଜୋଗୁଣ ଓ ତମୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଭୂତ ହୁଏ; ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଦେହ ପାଇଛି, ସ୍ମୃତି ହରାଇ ସେ ବୁଲେ।
12.218.3
ज्ञानाभ्यासाज्जागरिता जिज्ञासार्थमनन्तरम् ।
विज्ञानाभिनिवेशात्तु स जागर्त्यनिशं सदा ॥ १२.२१८.३ ॥
ଜ୍ଞାନାଭ୍ୟାସରୁ ଜାଗରଣ ହୁଏ; ଜିଜ୍ଞାସା ପାଇଁ ପରେ; ବିଜ୍ଞାନରେ ମନ ଲଗାଇଲେ ସେ ସର୍ବଦା ନିରନ୍ତର ଜାଗ୍ରତ ରହେ।
12.218.4
अत्राह कोन्वयं भावः स्वप्ने विषयवानिव ।
प्रलीनैरिन्द्रियैर्देही वर्तते देहवानिव ॥ १२.२१८.४ ॥
ଏଠାରେ ପଚରାଯାଏ — ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏହି ଭାବ କ'ଣ, ଯେପରି ବିଷୟବାନ? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଲୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହୀ ଦେହବାନ ପରି ରହେ।
12.218.5
अत्रोच्यते यथा ह्येतद्वेद योगेश्वरो हरिः ।
तथैतदुपपन्नार्थं वर्णयन्ति महर्षयः ॥ १२.२१८.५ ॥
ଏଠାରେ କୁହାଯାଏ — ଯୋଗେଶ୍ୱର ହରି ଯେପରି ଏହା ଜାଣନ୍ତି, ସେପରି ମହର୍ଷିମାନେ ଏହି ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
12.218.6
इन्द्रियाणां श्रमात्स्वप्नमाहुः सर्वगतं मनः ।
तन्मयानीन्द्रियाण्याहुस्तावद्गच्छन्ति तानि वै ॥ १२.२१८.६ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶ୍ରମରୁ ସ୍ୱପ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମନ ସର୍ବଗତ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ମନୋମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେମାନେ ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗତି କରନ୍ତି।
12.218.7
अत्राहुस्त्रितयं नित्यमतथ्यमिति चेच्च न ।
प्रथमे वर्तमानोऽसौ त्रितयं चेति सर्वदा ॥ १२.२१८.७ ॥
ଏଠାରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଏହି ତ୍ରିତୟ ସର୍ବଦା ରହେ; ତାହା ଅସତ୍ୟ ନ ହେଲେ, ପ୍ରଥମ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବଦା ଏହି ତ୍ରିତୟକୁ ଜାଣେ।
12.218.8
नेतरावुपसंगम्य विजानाति कथंचन ।
स्वप्नावस्थागतो ह्येष स्वप्न इत्येव वेत्ति च ॥ १२.२१८.८ ॥
ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟିକୁ ପାଇ ସେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଜାଣେ ନାହିଁ; ସ୍ୱପ୍ନାବସ୍ଥାରେ ଯାଇଥିବା ଏ ଏହାକୁ 'ସ୍ୱପ୍ନ' ବୋଲି ଜାଣେ।
12.218.9
तदप्यसदृशं युक्त्या त्रितयं मोहलक्षणम् ।
यदात्मत्रितयान्मुक्तस्तदा जानात्यसत्कृतः ॥ १२.२१८.९ ॥
ଯୁକ୍ତିରେ ତାହା ମଧ୍ୟ ଅନୁଚିତ; ତ୍ରିତୟ ମୋହର ଲକ୍ଷଣ। ଆତ୍ମ-ତ୍ରିତୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଅସତ୍କୃତ ଜାଣେ।
12.218.10
मनसस्त्वप्रलीनत्वात्तत्तदाहुर्निदर्शनम् ।
कार्ये चासक्तमनसः संकल्पो जाग्रतो ह्यपि।
यद्वन्मनोरथैश्चर्यं स्वप्ने तद्वन्मनोगतम् ॥ १२.२१८.१० ॥
ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୀନ ନ ହେବାରୁ ତାହାକୁ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କୁହାଯାଏ; କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ମନ ଥିବା ଜାଗ୍ରତ ବ୍ୟକ୍ତିର ସଂକଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ସେପରି; ମନୋରଥର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି, ସେପରି ମନକୁ ଯାଇଥିବା ସବୁ।
12.218.11
संसाराणामसंख्यानां कामात्मा तदवाप्नुयात् ।
मनस्यन्तर्हितं सर्वं वेद सोत्तमपूरुषः ॥ १२.२१८.११ ॥
ଅସଂଖ୍ୟ ସଂସାରରେ କାମାତ୍ମା ତାହା ପାଏ; ମନରେ ଲୁଚିଥିବା ସବୁ ସେ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ଜାଣେ।
12.218.12
गुणानामपि यद्येतत्कर्मणा चाप्युपस्थितम् ।
तत्तच्छंसन्ति भूतानि मनो यद्भावितं यथा ॥ १२.२१८.१२ ॥
ଏହା ଗୁଣ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମନ ଯେପରି ଭାବିଥାଏ ସେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଷୟ କୁହନ୍ତି।
12.218.13
ततस्तमुपसर्पन्ति गुणा राजसतामसाः ।
सात्विका वा यथायोगमानन्तर्यफलोदयम् ॥ १२.२१८.१३ ॥
ତା'ପରେ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଗୁଣ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି; ଅଥବା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଆସନ୍ତି, ଯାହାର ଫଳ ତୁରନ୍ତ ଉଦିତ ହୁଏ।
12.218.14
ततः पश्यन्त्यसंबन्धान्वातपित्तकफोत्तरान् ।
रजस्तमोभवैर्भावैस्तदप्याहुर्दुरत्ययम् ॥ १२.२१८.१४ ॥
ତା'ପରେ ସେମାନେ ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ପ୍ରଧାନ ଅସମ୍ବନ୍ଧ ବସ୍ତୁ ଦେଖନ୍ତି; ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବ ହେତୁ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁରତିକ୍ରମ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
12.218.15
प्रसन्नैरिन्द्रियैर्यद्यत्संकल्पयति मानसम् ।
तत्तत्स्वप्नेप्युपरते मनो बुद्धिर्निरीक्षते ॥ १२.२१८.१५ ॥
ପ୍ରସନ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ମନ ଯାହା ଯାହା ସଂକଳ୍ପ କରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରତ ହେଲେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ତାହା ଦେଖେ।
12.218.16
व्यापकं सर्वभूतेषु वर्तते दीपवन्मनः ।
आत्मप्रभावात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः ॥ १२.२१८.१६ ॥
ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ବ୍ୟାପି ମନ ଦୀପ ପରି ରହେ; ଆତ୍ମାର ପ୍ରଭାବରେ ତାହାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଅଛନ୍ତି।
12.218.17
मनस्यन्तर्हितं द्वारं देहमास्थाय मानुषम् ।
यत्तत्सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम् ॥ १२.२१८.१७ ॥
ମନରେ ଲୁଚିଥିବା ଦ୍ୱାର; ମାନବ ଦେହକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଯାହା, ତାହା ଏଥିରେ ଶୋଏ — ଏହା ତାହାର ନିଦର୍ଶନ।
12.218.18
व्यक्तभेदमतीतोऽसौ चिन्मात्रं परिदृश्यते ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तमध्यात्मगुणं विदुः ॥ १२.२१८.१८ ॥
ବ୍ୟକ୍ତ ଭେଦ ଅତୀତ ସେ କେବଳ ଚୈତନ୍ୟ ରୂପେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି; ସର୍ବଭୂତର ଆତ୍ମରୂପେ ସ୍ଥିତ ତାହାକୁ ଲୋକେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଗୁଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
12.218.19
लिप्सेन मनसा यश्च संकल्पादैश्वरं गुणम् ।
आत्मप्रसादात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः ॥ १२.२१८.१९ ॥
ଯିଏ ଲିପ୍ସା ଓ ମନର ସଂକଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଐଶ୍ବର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣ ଲାଭ କରେ, ତାକୁ ଆତ୍ମପ୍ରସାଦରୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆତ୍ମାରେ ଅଛନ୍ତି।
12.218.20
एवं हि तपसा युञ्ज्यादर्कवत्तमसः परम् ।
त्रैलोक्यप्रकृतिर्देही तमसोन्ते महेश्वरम् ॥ १२.२१८.२० ॥
ଏହିପରି ତପସ୍ୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତମସ୍ରୁ ପରେ ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ; ତ୍ରିଲୋକ ପ୍ରକୃତିର ଦେହୀ ତମସ୍ର ଶେଷରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପାଏ।
12.218.21
तपो ह्यधिष्ठितं देवैस्तपोघ्नमसुरैस्तमः ।
एतद्देवासुरैर्गुप्तं तदाहुर्ज्ञानलक्षणम् ॥ १२.२१८.२१ ॥
ତପସ୍ୟାକୁ ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି; ତପସ୍ୟା ନାଶକାରୀ ତମସ୍ ଅସୁରମାନଙ୍କର; ଏହା ଦେବାସୁରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ; ତାକୁ ଜ୍ଞାନର ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଏ।
12.218.22
सत्त्वं रजस्तमश्चेति देवासुरगुणान्विदुः ।
सत्त्वं देवगुणं विद्यादितरावासुरौ गुणौ ॥ १२.२१८.२२ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ — ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଦେବାସୁର ଗୁଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେବଗୁଣ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ଅସୁର ଗୁଣ।
12.218.23
सत्त्वं मनस्तथा बुद्धिर्देवा इत्यभिशंब्दिताः ।
तैरेव हि वृतस्तस्माज्ज्ञात्वैवं परमं… ॥ १२.२१८.२३ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି — ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଦେବତା କୁହାଯାଏ; ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରାହିଁ ସେ ଆବୃତ; ଅତଏବ ଏହିପରି ଜାଣି ପରମ…
12.218.24
निद्राविकल्पेन सतां… विशति लोकवत् ।
स्वस्थो भवति गूढात्मा कलुषैः परिवर्जितः ॥ १२.२१८.२४ ॥
ନିଦ୍ରାର ବିକଳ୍ପରେ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କର… ଲୋକ ପରି ପ୍ରବେଶ କରେ; ଗୂଢ଼ାତ୍ମା ସ୍ୱସ୍ଥ ହୁଏ, କଳୁଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ।
12.218.25
निशादिका ये कथिता लोकानां कलुषा मताः ।
तैर्हीनं यत्पुरं शुद्धं बाह्याभ्यन्तरवर्तिनम्।
सदानन्दमयं नित्यं भूत्वा तत्परमन्वियात् ॥ १२.२१८.२५ ॥
ରାତ୍ରି ଆଦି ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ କଲୁଷ ବୋଲି କଥିତ, ସେଥିରୁ ରହିତ, ବାହାର ଓ ଭିତରେ ଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ପୁରକୁ, ସଦା ଆନନ୍ଦମୟ ଓ ନିତ୍ୟ ହୋଇ, ସେହି ପରମକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ୍।
12.218.26
एवमाख्यातमत्यर्थं ब्रह्मचर्यमकल्मषम् ।
सर्वसंयोगहीनं तद्विष्ण्वाख्यं परमं पदम्।
अचिन्त्यमद्भुतं लोके ज्ञानेन परिवर्तते ॥ १२.२१८.२६ ॥
ଏହିପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗରହିତ, ବିଷ୍ଣୁ ନାମକ ସେହି ପରମ ପଦ ଜଗତରେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
12.218.27
ब्रह्म तत्परमं ज्ञानममृतं ज्योतिरक्षरम् ।
ये विदुर्भावितात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ १२.२१८.२७ ॥
ସେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ, ଅମୃତ, ଜ୍ୟୋତି, ଅକ୍ଷର। ଯେଉଁମାନେ ଭାବିତାତ୍ମା, ସେମାନେ ତାହାକୁ ଜାଣନ୍ତି; ସେମାନେ ପରମ ଗତି ପାଆନ୍ତି।
12.218.28
हेतुमच्छक्यमाख्यातुमेतावज्ज्ञानचक्षुषा ।
प्रत्याहारेण वा शक्यमव्यक्तं ब्रह्म वेदितुम् ॥ १२.२१८.२८ ॥
ଏତିକି କାରଣ ସହିତ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା କହିବା ସମ୍ଭବ। କିମ୍ବା ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଦ୍ୱାରା ଅବ୍ୟକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିବା ସମ୍ଭବ।