महाभारत · अध्याय 12.218
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.218.1
निष्कल्मषं ब्रह्मचर्यमिच्छताचरितुं सदा ।
निद्रा सर्वात्मना त्याज्या स्वप्नदोषमवेक्षता ॥ १२.२१८.१ ॥
निष्कलंक ब्रह्मचर्य सदा पाळू इच्छिणाऱ्याने स्वप्नदोषाकडे लक्ष ठेवून निद्रा पूर्णपणे सोडली पाहिजे.
12.218.2
स्वप्ने हि रजसा देही तमसा चाभिभूयते ।
देहान्तरमिवापन्नश्चरत्यपगतस्मृतिः ॥ १२.२१८.२ ॥
स्वप्नात देही रजोगुण आणि तमोगुणाने अभिभूत होतो; जणू दुसरे शरीर मिळाल्यासारखा, स्मृती गमावून तो संचार करतो.
12.218.3
ज्ञानाभ्यासाज्जागरिता जिज्ञासार्थमनन्तरम् ।
विज्ञानाभिनिवेशात्तु स जागर्त्यनिशं सदा ॥ १२.२१८.३ ॥
ज्ञानाभ्यासाने जागरण होते; जिज्ञासेसाठी त्यानंतर; विज्ञानात चित्त स्थिर केल्याने तो सदा अखंड जागा राहतो.
12.218.4
अत्राह कोन्वयं भावः स्वप्ने विषयवानिव ।
प्रलीनैरिन्द्रियैर्देही वर्तते देहवानिव ॥ १२.२१८.४ ॥
येथे विचारले जाते — स्वप्नात हा भाव काय, जणू विषयांनी युक्त? इंद्रिये लीन झाली तरी देही जणू देहधारी असल्यासारखा राहतो.
12.218.5
अत्रोच्यते यथा ह्येतद्वेद योगेश्वरो हरिः ।
तथैतदुपपन्नार्थं वर्णयन्ति महर्षयः ॥ १२.२१८.५ ॥
येथे सांगितले जाते — योगेश्वर हरी हे जाणतो तसेच, महर्षी हा युक्त अर्थ वर्णन करतात.
12.218.6
इन्द्रियाणां श्रमात्स्वप्नमाहुः सर्वगतं मनः ।
तन्मयानीन्द्रियाण्याहुस्तावद्गच्छन्ति तानि वै ॥ १२.२१८.६ ॥
इंद्रियांच्या श्रमाने स्वप्न होते असे म्हणतात; मन सर्वगत आहे; इंद्रिये मनोमय म्हणतात, ती तोपर्यंत संचार करतात.
12.218.7
अत्राहुस्त्रितयं नित्यमतथ्यमिति चेच्च न ।
प्रथमे वर्तमानोऽसौ त्रितयं चेति सर्वदा ॥ १२.२१८.७ ॥
येथे म्हणतात की हे त्रितय नित्य आहे; ते असत्य नसेल तर प्रथम अवस्थेत असणारा सदैव त्रितय जाणतो.
12.218.8
नेतरावुपसंगम्य विजानाति कथंचन ।
स्वप्नावस्थागतो ह्येष स्वप्न इत्येव वेत्ति च ॥ १२.२१८.८ ॥
इतर दोन्हींपर्यंत पोहोचून तो कोणत्याही प्रकारे जाणत नाही; स्वप्नावस्थेत गेलेला हा याला 'स्वप्न' इतकेच जाणतो.
12.218.9
तदप्यसदृशं युक्त्या त्रितयं मोहलक्षणम् ।
यदात्मत्रितयान्मुक्तस्तदा जानात्यसत्कृतः ॥ १२.२१८.९ ॥
युक्तीनेही ते अयोग्य आहे; त्रितय हे मोहाचे लक्षण आहे. आत्म-त्रितयातून मुक्त झाल्यावर, असत्कृत झालेला जाणतो.
12.218.10
मनसस्त्वप्रलीनत्वात्तत्तदाहुर्निदर्शनम् ।
कार्ये चासक्तमनसः संकल्पो जाग्रतो ह्यपि।
यद्वन्मनोरथैश्चर्यं स्वप्ने तद्वन्मनोगतम् ॥ १२.२१८.१० ॥
मन पूर्णपणे लीन न झाल्यामुळे त्यास दृष्टान्त म्हणतात; कर्मात आसक्त मन असलेल्या जागृत व्यक्तीचा संकल्पही तसाच; मनोरथांचे ऐश्वर्य स्वप्नात असते तसेच मनात गेलेले सर्व.
12.218.11
संसाराणामसंख्यानां कामात्मा तदवाप्नुयात् ।
मनस्यन्तर्हितं सर्वं वेद सोत्तमपूरुषः ॥ १२.२१८.११ ॥
असंख्य संसारांमध्ये कामात्मा ते मिळवतो; मनात लपलेले सर्व तो उत्तम पुरुष जाणतो.
12.218.12
गुणानामपि यद्येतत्कर्मणा चाप्युपस्थितम् ।
तत्तच्छंसन्ति भूतानि मनो यद्भावितं यथा ॥ १२.२१८.१२ ॥
हे गुणांमुळे आणि कर्मामुळेही उपस्थित झाले तर, प्राणी मनाने जसे भावलेले असेल तसे प्रत्येक गोष्ट सांगतात.
12.218.13
ततस्तमुपसर्पन्ति गुणा राजसतामसाः ।
सात्विका वा यथायोगमानन्तर्यफलोदयम् ॥ १२.२१८.१३ ॥
मग रजस् आणि तमस् गुण त्याच्याजवळ येतात; किंवा सात्त्विक गुणही यथायोग्य येतात, ज्यांचे फळ तात्काळ उदयाला येते.
12.218.14
ततः पश्यन्त्यसंबन्धान्वातपित्तकफोत्तरान् ।
रजस्तमोभवैर्भावैस्तदप्याहुर्दुरत्ययम् ॥ १२.२१८.१४ ॥
मग ते वात, पित्त, कफ प्रधान असंबद्ध गोष्टी पाहतात; रजस् आणि तमस् यांपासून उत्पन्न भावांमुळे त्यालाही दुरतिक्रम म्हणतात.
12.218.15
प्रसन्नैरिन्द्रियैर्यद्यत्संकल्पयति मानसम् ।
तत्तत्स्वप्नेप्युपरते मनो बुद्धिर्निरीक्षते ॥ १२.२१८.१५ ॥
प्रसन्न इंद्रियांद्वारे मन जे जे संकल्प करते, तेच इंद्रिये शांत झाल्यावर स्वप्नातही मन आणि बुद्धी पाहतात.
12.218.16
व्यापकं सर्वभूतेषु वर्तते दीपवन्मनः ।
आत्मप्रभावात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः ॥ १२.२१८.१६ ॥
सर्व भूतांमध्ये व्याप्त होऊन मन दिव्याप्रमाणे राहते; त्याला आत्म्याच्या प्रभावाने जाणावे, कारण सर्व देवता आत्म्यातच आहेत.
12.218.17
मनस्यन्तर्हितं द्वारं देहमास्थाय मानुषम् ।
यत्तत्सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम् ॥ १२.२१८.१७ ॥
मनात लपलेले द्वार; मानवी देहाचा आश्रय घेऊन सत् आणि असत् अव्यक्त जे आहे, ते यात निजते — हेच त्याचे उदाहरण.
12.218.18
व्यक्तभेदमतीतोऽसौ चिन्मात्रं परिदृश्यते ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तमध्यात्मगुणं विदुः ॥ १२.२१८.१८ ॥
व्यक्त भेदांच्या पलीकडील तो केवळ चैतन्यरूपाने दिसतो; सर्व भूतांच्या आत्मरूपाने राहणाऱ्या त्याला लोक अध्यात्मगुण म्हणून जाणतात.
12.218.19
लिप्सेन मनसा यश्च संकल्पादैश्वरं गुणम् ।
आत्मप्रसादात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः ॥ १२.२१८.१९ ॥
जो लिप्सा आणि मनाच्या संकल्पाने ऐश्वर्यगुण प्राप्त करतो, त्याला आत्मप्रसादाने जाणावे; कारण सर्व देवता आत्म्यामध्येच आहेत.
12.218.20
एवं हि तपसा युञ्ज्यादर्कवत्तमसः परम् ।
त्रैलोक्यप्रकृतिर्देही तमसोन्ते महेश्वरम् ॥ १२.२१८.२० ॥
अशा प्रकारे तपाने सूर्याप्रमाणे तमाच्या पलीकडे योग साधावा; त्रैलोक्याच्या प्रकृतीचा देही तमाच्या अंती महेश्वराला प्राप्त होतो.
12.218.21
तपो ह्यधिष्ठितं देवैस्तपोघ्नमसुरैस्तमः ।
एतद्देवासुरैर्गुप्तं तदाहुर्ज्ञानलक्षणम् ॥ १२.२१८.२१ ॥
तपाला देवांनी आश्रय दिला आहे; तप नष्ट करणारा तम असुरांचा आहे; हे देव-असुरांनी रक्षिलेले आहे; त्याला ज्ञानाचे लक्षण म्हणतात.
12.218.22
सत्त्वं रजस्तमश्चेति देवासुरगुणान्विदुः ।
सत्त्वं देवगुणं विद्यादितरावासुरौ गुणौ ॥ १२.२१८.२२ ॥
सत्त्व, रज आणि तम — यांना देव-असुरांचे गुण म्हणून ओळखतात; सत्त्व हा देवगुण जाणावा; इतर दोन असुरगुण आहेत.
12.218.23
सत्त्वं मनस्तथा बुद्धिर्देवा इत्यभिशंब्दिताः ।
तैरेव हि वृतस्तस्माज्ज्ञात्वैवं परमं… ॥ १२.२१८.२३ ॥
सत्त्व, मन आणि बुद्धी — यांना देव म्हटले आहे; त्यांच्यानेच तो वेढलेला आहे; म्हणून असे जाणून परम…
12.218.24
निद्राविकल्पेन सतां… विशति लोकवत् ।
स्वस्थो भवति गूढात्मा कलुषैः परिवर्जितः ॥ १२.२१८.२४ ॥
निद्रेच्या पर्यायाने सज्जनांचे… लोकाप्रमाणे प्रवेश करतो; गूढात्मा स्वस्थ होतो, कलुषांपासून मुक्त होऊन.
12.218.25
निशादिका ये कथिता लोकानां कलुषा मताः ।
तैर्हीनं यत्पुरं शुद्धं बाह्याभ्यन्तरवर्तिनम्।
सदानन्दमयं नित्यं भूत्वा तत्परमन्वियात् ॥ १२.२१८.२५ ॥
रात्री इत्यादी जी लोकांची कलुषे सांगितली आहेत, त्यांपासून रहित, आत आणि बाहेर असलेले शुद्ध पूर, सदा आनंदमय व नित्य होऊन, त्या परमाला प्राप्त करावे.
12.218.26
एवमाख्यातमत्यर्थं ब्रह्मचर्यमकल्मषम् ।
सर्वसंयोगहीनं तद्विष्ण्वाख्यं परमं पदम्।
अचिन्त्यमद्भुतं लोके ज्ञानेन परिवर्तते ॥ १२.२१८.२६ ॥
अशा प्रकारे अत्यंत निष्कलंक ब्रह्मचर्य सांगितले गेले. सर्व संयोगांनी रहित, विष्णू नावाचे ते परम पद जगात अचिंत्य आणि अद्भुत आहे; ज्ञानाने ते प्राप्त होते.
12.218.27
ब्रह्म तत्परमं ज्ञानममृतं ज्योतिरक्षरम् ।
ये विदुर्भावितात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ १२.२१८.२७ ॥
ते परम ब्रह्म म्हणजे ज्ञान, अमृत, ज्योती, अक्षर आहे. भावितात्मे जे ते जाणतात, ते परम गतीला जातात.
12.218.28
हेतुमच्छक्यमाख्यातुमेतावज्ज्ञानचक्षुषा ।
प्रत्याहारेण वा शक्यमव्यक्तं ब्रह्म वेदितुम् ॥ १२.२१८.२८ ॥
एवढेच कारणांसह ज्ञानचक्षूने सांगता येते. किंवा प्रत्याहाराने अव्यक्त ब्रह्म जाणता येते.