ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.218
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.218.1
निष्कल्मषं ब्रह्मचर्यमिच्छताचरितुं सदा ।
निद्रा सर्वात्मना त्याज्या स्वप्नदोषमवेक्षता ॥ १२.२१८.१ ॥
ਜੋ ਸਦਾ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਪਾਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨ-ਦੋਸ਼ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਿਆਂ ਨੀਂਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.218.2
स्वप्ने हि रजसा देही तमसा चाभिभूयते ।
देहान्तरमिवापन्नश्चरत्यपगतस्मृतिः ॥ १२.२१८.२ ॥
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੇਹਧਾਰੀ ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਪਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਗੁਆ ਕੇ ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਹੈ।
12.218.3
ज्ञानाभ्यासाज्जागरिता जिज्ञासार्थमनन्तरम् ।
विज्ञानाभिनिवेशात्तु स जागर्त्यनिशं सदा ॥ १२.२१८.३ ॥
ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜਾਗਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਗਿਆਸਾ ਲਈ ਫਿਰ; ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.218.4
अत्राह कोन्वयं भावः स्वप्ने विषयवानिव ।
प्रलीनैरिन्द्रियैर्देही वर्तते देहवानिव ॥ १२.२१८.४ ॥
ਇੱਥੇ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਵ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ? ਇੰਦਰੀਆਂ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਦੇਹੀ ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.218.5
अत्रोच्यते यथा ह्येतद्वेद योगेश्वरो हरिः ।
तथैतदुपपन्नार्थं वर्णयन्ति महर्षयः ॥ १२.२१८.५ ॥
ਇੱਥੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਹਰੀ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਯੁਕਤ ਅਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.218.6
इन्द्रियाणां श्रमात्स्वप्नमाहुः सर्वगतं मनः ।
तन्मयानीन्द्रियाण्याहुस्तावद्गच्छन्ति तानि वै ॥ १२.२१८.६ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਸੁਪਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਐਸਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਸਰਵਗਤ ਹੈ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨੋਮਯ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਚਰਦੀਆਂ ਹਨ।
12.218.7
अत्राहुस्त्रितयं नित्यमतथ्यमिति चेच्च न ।
प्रथमे वर्तमानोऽसौ त्रितयं चेति सर्वदा ॥ १२.२१८.७ ॥
ਇੱਥੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤ੍ਰਿਤਯ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਝੂਠ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜੀਵ ਸਦਾ ਇਸ ਤ੍ਰਿਤਯ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
12.218.8
नेतरावुपसंगम्य विजानाति कथंचन ।
स्वप्नावस्थागतो ह्येष स्वप्न इत्येव वेत्ति च ॥ १२.२१८.८ ॥
ਬਾਕੀ ਦੋਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਸੁਪਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਇਹ ਇਸਨੂੰ 'ਸੁਪਨਾ' ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
12.218.9
तदप्यसदृशं युक्त्या त्रितयं मोहलक्षणम् ।
यदात्मत्रितयान्मुक्तस्तदा जानात्यसत्कृतः ॥ १२.२१८.९ ॥
ਤਰਕ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਤ੍ਰਿਤਯ ਮੋਹ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਆਤਮ-ਤ੍ਰਿਤਯ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਅਸਤਕ੍ਰਿਤ ਜੀਵ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
12.218.10
मनसस्त्वप्रलीनत्वात्तत्तदाहुर्निदर्शनम् ।
कार्ये चासक्तमनसः संकल्पो जाग्रतो ह्यपि।
यद्वन्मनोरथैश्चर्यं स्वप्ने तद्वन्मनोगतम् ॥ १२.२१८.१० ॥
ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਉਦਾਹਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਜਾਗਦੇ ਜੀਵ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ; ਮਨੋਰਥਾਂ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਜ ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸਭ ਕੁਝ।
12.218.11
संसाराणामसंख्यानां कामात्मा तदवाप्नुयात् ।
मनस्यन्तर्हितं सर्वं वेद सोत्तमपूरुषः ॥ १२.२१८.११ ॥
ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਆਤਮਾ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
12.218.12
गुणानामपि यद्येतत्कर्मणा चाप्युपस्थितम् ।
तत्तच्छंसन्ति भूतानि मनो यद्भावितं यथा ॥ १२.२१८.१२ ॥
ਜੇ ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਮਨ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਭਾਵਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਵੇਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
12.218.13
ततस्तमुपसर्पन्ति गुणा राजसतामसाः ।
सात्विका वा यथायोगमानन्तर्यफलोदयम् ॥ १२.२१८.१३ ॥
ਫਿਰ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਗੁਣ ਉਸ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਾਂ ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣ ਵੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.218.14
ततः पश्यन्त्यसंबन्धान्वातपित्तकफोत्तरान् ।
रजस्तमोभवैर्भावैस्तदप्याहुर्दुरत्ययम् ॥ १२.२१८.१४ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਅਸੰਬੰਧਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਭਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਰਲੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.218.15
प्रसन्नैरिन्द्रियैर्यद्यत्संकल्पयति मानसम् ।
तत्तत्स्वप्नेप्युपरते मनो बुद्धिर्निरीक्षते ॥ १२.२१८.१५ ॥
ਪ੍ਰਸੰਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਜੋ ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
12.218.16
व्यापकं सर्वभूतेषु वर्तते दीपवन्मनः ।
आत्मप्रभावात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः ॥ १२.२१८.१६ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਟਿਕਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ।
12.218.17
मनस्यन्तर्हितं द्वारं देहमास्थाय मानुषम् ।
यत्तत्सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम् ॥ १२.२१८.१७ ॥
ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁਆਰ; ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੌਂਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਉਸਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।
12.218.18
व्यक्तभेदमतीतोऽसौ चिन्मात्रं परिदृश्यते ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तमध्यात्मगुणं विदुः ॥ १२.२१८.१८ ॥
ਵਿਅਕਤ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਉਸਨੂੰ ਲੋਕ ਅਧਿਆਤਮ ਗੁਣ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.218.19
लिप्सेन मनसा यश्च संकल्पादैश्वरं गुणम् ।
आत्मप्रसादात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः ॥ १२.२१८.१९ ॥
ਜੋ ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਐਸ਼ਵਰਯ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਤਮ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ।
12.218.20
एवं हि तपसा युञ्ज्यादर्कवत्तमसः परम् ।
त्रैलोक्यप्रकृतिर्देही तमसोन्ते महेश्वरम् ॥ १२.२१८.२० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਦੇਹੀ ਤਮਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.218.21
तपो ह्यधिष्ठितं देवैस्तपोघ्नमसुरैस्तमः ।
एतद्देवासुरैर्गुप्तं तदाहुर्ज्ञानलक्षणम् ॥ १२.२१८.२१ ॥
ਤਪ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ; ਤਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤਮਸ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.218.22
सत्त्वं रजस्तमश्चेति देवासुरगुणान्विदुः ।
सत्त्वं देवगुणं विद्यादितरावासुरौ गुणौ ॥ १२.२१८.२२ ॥
ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਗੁਣ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਤਵ ਨੂੰ ਦੇਵਗੁਣ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਦੋ ਅਸੁਰ ਗੁਣ ਹਨ।
12.218.23
सत्त्वं मनस्तथा बुद्धिर्देवा इत्यभिशंब्दिताः ।
तैरेव हि वृतस्तस्माज्ज्ञात्वैवं परमं… ॥ १२.२१८.२३ ॥
ਸੱਤਵ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਪਰਮ…
12.218.24
निद्राविकल्पेन सतां… विशति लोकवत् ।
स्वस्थो भवति गूढात्मा कलुषैः परिवर्जितः ॥ १२.२१८.२४ ॥
ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਨਾਲ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ… ਲੋਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗੂੜ੍ਹਾਤਮਾ ਸਵੱਸਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਲੁਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ।
12.218.25
निशादिका ये कथिता लोकानां कलुषा मताः ।
तैर्हीनं यत्पुरं शुद्धं बाह्याभ्यन्तरवर्तिनम्।
सदानन्दमयं नित्यं भूत्वा तत्परमन्वियात् ॥ १२.२१८.२५ ॥
ਰਾਤ ਆਦਿ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਲੁਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪੁਰ ਨੂੰ, ਸਦਾ ਆਨੰਦਮਈ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਪਰਮ ਨੂੰ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.218.26
एवमाख्यातमत्यर्थं ब्रह्मचर्यमकल्मषम् ।
सर्वसंयोगहीनं तद्विष्ण्वाख्यं परमं पदम्।
अचिन्त्यमद्भुतं लोके ज्ञानेन परिवर्तते ॥ १२.२१८.२६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿਅੰਤ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਸਭ ਸੰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.218.27
ब्रह्म तत्परमं ज्ञानममृतं ज्योतिरक्षरम् ।
ये विदुर्भावितात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ १२.२१८.२७ ॥
ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਜੋਤਿ, ਅਕਸ਼ਰ ਹੈ। ਜੋ ਭਾਵਿਤਾਤਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.218.28
हेतुमच्छक्यमाख्यातुमेतावज्ज्ञानचक्षुषा ।
प्रत्याहारेण वा शक्यमव्यक्तं ब्रह्म वेदितुम् ॥ १२.२१८.२८ ॥
ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਾਰਨਾਂ ਸਹਿਤ ਗਿਆਨ-ਚਕਸ਼ੂ ਨਾਲ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਨਾਲ ਅਵਿਅਕਤ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ।