Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 12.218

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

12.218.1

निष्कल्मषं ब्रह्मचर्यमिच्छताचरितुं सदा ।
निद्रा सर्वात्मना त्याज्या स्वप्नदोषमवेक्षता ॥ १२.२१८.१ ॥

जो सदा निष्कलंक ब्रह्मचर्य का पालन करना चाहता है, उसे नींद को सर्वथा त्याग देना चाहिए, स्वप्नदोष पर दृष्टि रखते हुए।

12.218.2

स्वप्ने हि रजसा देही तमसा चाभिभूयते ।
देहान्तरमिवापन्नश्चरत्यपगतस्मृतिः ॥ १२.२१८.२ ॥

स्वप्न में देही रजोगुण और तमोगुण से अभिभूत हो जाता है; मानो दूसरा शरीर पाकर, स्मृति खोकर, वह विचरण करता है।

12.218.3

ज्ञानाभ्यासाज्जागरिता जिज्ञासार्थमनन्तरम् ।
विज्ञानाभिनिवेशात्तु स जागर्त्यनिशं सदा ॥ १२.२१८.३ ॥

ज्ञान के अभ्यास से जागरण होता है, जिज्ञासा के लिए उसके बाद; विज्ञान में मन लगाने से वह सदा निरंतर जागता रहता है।

12.218.4

अत्राह कोन्वयं भावः स्वप्ने विषयवानिव ।
प्रलीनैरिन्द्रियैर्देही वर्तते देहवानिव ॥ १२.२१८.४ ॥

यहाँ कहा गया है — स्वप्न में यह भाव क्या है, जैसे विषयों से युक्त हो? इन्द्रियाँ लीन होने पर भी देही मानो देहधारी-सा रहता है।

12.218.5

अत्रोच्यते यथा ह्येतद्वेद योगेश्वरो हरिः ।
तथैतदुपपन्नार्थं वर्णयन्ति महर्षयः ॥ १२.२१८.५ ॥

यहाँ कहा जाता है — जैसे योगेश्वर हरि यह जानते हैं, वैसे ही महर्षि इस उचित अर्थ का वर्णन करते हैं।

12.218.6

इन्द्रियाणां श्रमात्स्वप्नमाहुः सर्वगतं मनः ।
तन्मयानीन्द्रियाण्याहुस्तावद्गच्छन्ति तानि वै ॥ १२.२१८.६ ॥

इन्द्रियों की थकान से स्वप्न होता है, ऐसा कहते हैं; सर्वव्यापी मन, और इन्द्रियाँ मन-मय कही जाती हैं, वे तब तक चलती रहती हैं।

12.218.7

अत्राहुस्त्रितयं नित्यमतथ्यमिति चेच्च न ।
प्रथमे वर्तमानोऽसौ त्रितयं चेति सर्वदा ॥ १२.२१८.७ ॥

यहाँ कहते हैं कि यह त्रिक सदा रहता है, और यदि यह असत्य नहीं है तो वह पहली अवस्था में रहते हुए सदा त्रिक को भी जानता है।

12.218.8

नेतरावुपसंगम्य विजानाति कथंचन ।
स्वप्नावस्थागतो ह्येष स्वप्न इत्येव वेत्ति च ॥ १२.२१८.८ ॥

अन्य दो को पाकर वह किसी प्रकार नहीं जानता; स्वप्न-अवस्था में गया यह स्वप्न को ही 'स्वप्न' जानता है।

12.218.9

तदप्यसदृशं युक्त्या त्रितयं मोहलक्षणम् ।
यदात्मत्रितयान्मुक्तस्तदा जानात्यसत्कृतः ॥ १२.२१८.९ ॥

युक्ति से वह भी अनुचित है; त्रिक मोह का लक्षण है। जब आत्म-त्रिक से मुक्त होता है, तब असत् किया गया (मनुष्य) जानता है।

12.218.10

मनसस्त्वप्रलीनत्वात्तत्तदाहुर्निदर्शनम् ।
कार्ये चासक्तमनसः संकल्पो जाग्रतो ह्यपि।
यद्वन्मनोरथैश्चर्यं स्वप्ने तद्वन्मनोगतम् ॥ १२.२१८.१० ॥

मन के पूर्णतः लीन न होने के कारण उसे दृष्टांत कहते हैं। कर्म में आसक्त मन वाले जाग्रत व्यक्ति का संकल्प भी वैसा ही है; जैसे मनोरथों का ऐश्वर्य स्वप्न में होता है, वैसे ही मन में गया (सब कुछ होता है)।

12.218.11

संसाराणामसंख्यानां कामात्मा तदवाप्नुयात् ।
मनस्यन्तर्हितं सर्वं वेद सोत्तमपूरुषः ॥ १२.२१८.११ ॥

असंख्य संसारों में कामनामय आत्मा उसे प्राप्त करता है; मन में छिपा सब कुछ वह उत्तम पुरुष जानता है।

12.218.12

गुणानामपि यद्येतत्कर्मणा चाप्युपस्थितम् ।
तत्तच्छंसन्ति भूतानि मनो यद्भावितं यथा ॥ १२.२१८.१२ ॥

यदि यह गुणों से और कर्म से भी उपस्थित हो, तो प्राणी उसी-उसी को बताते हैं, जैसा मन ने भावना किया हो।

12.218.13

ततस्तमुपसर्पन्ति गुणा राजसतामसाः ।
सात्विका वा यथायोगमानन्तर्यफलोदयम् ॥ १२.२१८.१३ ॥

तब उसे रजस और तमस के गुण घेर लेते हैं, या सात्त्विक गुण भी उचित रूप से आते हैं, जिनका फल तत्काल उत्पन्न होता है।

12.218.14

ततः पश्यन्त्यसंबन्धान्वातपित्तकफोत्तरान् ।
रजस्तमोभवैर्भावैस्तदप्याहुर्दुरत्ययम् ॥ १२.२१८.१४ ॥

तब वे असंबद्ध वस्तुएँ देखते हैं, जो वात, पित्त और कफ से प्रधान होती हैं; रजस और तमस से उत्पन्न भावों के कारण उसे भी दुर्लंघ्य कहते हैं।

12.218.15

प्रसन्नैरिन्द्रियैर्यद्यत्संकल्पयति मानसम् ।
तत्तत्स्वप्नेप्युपरते मनो बुद्धिर्निरीक्षते ॥ १२.२१८.१५ ॥

प्रसन्न इंद्रियों से मन जो-जो संकल्प करता है, वही स्वप्न में भी, जब इंद्रियाँ शांत हों, मन और बुद्धि देखती हैं।

12.218.16

व्यापकं सर्वभूतेषु वर्तते दीपवन्मनः ।
आत्मप्रभावात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः ॥ १२.२१८.१६ ॥

सब भूतों में व्याप्त होकर मन दीपक के समान रहता है; उसे आत्मा के प्रभाव से जानना चाहिए, क्योंकि सभी देवता आत्मा में ही हैं।

12.218.17

मनस्यन्तर्हितं द्वारं देहमास्थाय मानुषम् ।
यत्तत्सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम् ॥ १२.२१८.१७ ॥

मन में छिपा हुआ द्वार है; मानव देह में आश्रय लेकर जो सत् और असत् अव्यक्त है, वह इसी में सोता है — यही उसका निदर्शन है।

12.218.18

व्यक्तभेदमतीतोऽसौ चिन्मात्रं परिदृश्यते ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तमध्यात्मगुणं विदुः ॥ १२.२१८.१८ ॥

व्यक्त भेदों से परे वह केवल चैतन्य रूप में दिखाई देता है; सभी भूतों के आत्मस्वरूप में स्थित उसे लोग अध्यात्म-गुण कहते हैं।

12.218.19

लिप्सेन मनसा यश्च संकल्पादैश्वरं गुणम् ।
आत्मप्रसादात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः ॥ १२.२१८.१९ ॥

जो मन से लिप्सा और संकल्प द्वारा ऐश्वर्य-गुण को प्राप्त करता है, उसे आत्म-प्रसाद से जानना चाहिए; क्योंकि सभी देवता आत्मा में ही हैं।

12.218.20

एवं हि तपसा युञ्ज्यादर्कवत्तमसः परम् ।
त्रैलोक्यप्रकृतिर्देही तमसोन्ते महेश्वरम् ॥ १२.२१८.२० ॥

इस प्रकार तप से मनुष्य को सूर्य के समान तमस् से परे युक्त होना चाहिए; त्रिलोक की प्रकृति वाला देही तमस् के अन्त में महेश्वर को प्राप्त करता है।

12.218.21

तपो ह्यधिष्ठितं देवैस्तपोघ्नमसुरैस्तमः ।
एतद्देवासुरैर्गुप्तं तदाहुर्ज्ञानलक्षणम् ॥ १२.२१८.२१ ॥

तप को देवताओं ने अपनाया है, और तप का नाश करने वाला तमस् असुरों का है; यह देवों और असुरों से रक्षित है, उसे ज्ञान का लक्षण कहते हैं।

12.218.22

सत्त्वं रजस्तमश्चेति देवासुरगुणान्विदुः ।
सत्त्वं देवगुणं विद्यादितरावासुरौ गुणौ ॥ १२.२१८.२२ ॥

सत्त्व, रज और तम — इन्हें देवों और असुरों के गुण जानते हैं; सत्त्व को देवों का गुण जानना चाहिए, और अन्य दो असुरों के गुण हैं।

12.218.23

सत्त्वं मनस्तथा बुद्धिर्देवा इत्यभिशंब्दिताः ।
तैरेव हि वृतस्तस्माज्ज्ञात्वैवं परमं… ॥ १२.२१८.२३ ॥

सत्त्व, मन तथा बुद्धि — ये देव कहे गए हैं; उन्हीं से वह घिरा है; इसलिए इस प्रकार जानकर परम…

12.218.24

निद्राविकल्पेन सतां… विशति लोकवत् ।
स्वस्थो भवति गूढात्मा कलुषैः परिवर्जितः ॥ १२.२१८.२४ ॥

निद्रा के विकल्प से सज्जनों का… लोक के समान प्रवेश करता है; गूढ़ आत्मा वाला स्वस्थ हो जाता है, कलुषों से रहित।

12.218.25

निशादिका ये कथिता लोकानां कलुषा मताः ।
तैर्हीनं यत्पुरं शुद्धं बाह्याभ्यन्तरवर्तिनम्।
सदानन्दमयं नित्यं भूत्वा तत्परमन्वियात् ॥ १२.२१८.२५ ॥

रात्रि आदि जो लोकों के कलुष कहे गए हैं, उनसे रहित, बाहर और भीतर विद्यमान शुद्ध पुर को, सदा आनंदमय और नित्य होकर, उस परम को प्राप्त करना चाहिए।

12.218.26

एवमाख्यातमत्यर्थं ब्रह्मचर्यमकल्मषम् ।
सर्वसंयोगहीनं तद्विष्ण्वाख्यं परमं पदम्।
अचिन्त्यमद्भुतं लोके ज्ञानेन परिवर्तते ॥ १२.२१८.२६ ॥

इस प्रकार अत्यंत निष्कलंक ब्रह्मचर्य का वर्णन किया गया। सब संयोगों से रहित वह विष्णु नामक परम पद, लोक में अचिंत्य और अद्भुत है, ज्ञान से प्राप्त होता है।

12.218.27

ब्रह्म तत्परमं ज्ञानममृतं ज्योतिरक्षरम् ।
ये विदुर्भावितात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ १२.२१८.२७ ॥

वह परम ब्रह्म ज्ञान है, अमृत, ज्योति, अक्षर है। जो भावित आत्मा वाले उसे जानते हैं, वे परम गति को जाते हैं।

12.218.28

हेतुमच्छक्यमाख्यातुमेतावज्ज्ञानचक्षुषा ।
प्रत्याहारेण वा शक्यमव्यक्तं ब्रह्म वेदितुम् ॥ १२.२१८.२८ ॥

यह केवल कारणसहित कहा जा सकता है, ज्ञानचक्षु से। अथवा प्रत्याहार से अव्यक्त ब्रह्म को जाना जा सकता है।