મહાભારત · અધ્યાય 12.224
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.224.1
अस्ति कश्चिद्यदि विभो सदारो नियतो गृहे ।
अतीतसर्वसंसारः सर्वद्वन्द्वविवर्जितः।
तं मे ब्रूहि महाप्राज्ञ दुर्लभः पुरुषो महान् ॥ १२.२२४.१ ॥
હે વિભો, જો પત્ની સાથે ઘરમાં સંયમપૂર્વક રહેતો, સંસારના સર્વ બંધનો વટાવી ગયેલો અને સર્વ દ્વંદ્વોથી મુક્ત કોઈ હોય, તો હે મહાપ્રાજ્ઞ, તેના વિશે મને કહો; આવો મહાન પુરુષ દુર્લભ છે.
12.224.2
शृणु राजन्यथावृत्तं यन्मां त्वं पृष्टवानसि ।
इतिहासमिमं शुद्धं संसारभयभेषजम् ॥ १२.२२४.२ ॥
હે રાજન, તેં મને જે પૂછ્યું છે તે જેમ બન્યું હતું તેમ સાંભળ. સંસારના ભયનું ઔષધ એવો આ શુદ્ધ ઇતિહાસ સાંભળ.
12.224.3
देवलो नाम विप्रर्षिः सर्वशास्त्रार्थकोविदः ।
क्रियावान्धार्मिको नित्यं देवब्राह्मणपूजकः ॥ १२.२२४.३ ॥
દેવલ નામે એક બ્રાહ્મણ ઋષિ હતા. તેઓ સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થમાં નિપુણ, કર્મનિષ્ઠ, ધાર્મિક અને હંમેશાં દેવ તથા બ્રાહ્મણોની પૂજા કરનારા હતા.
12.224.4
सुता सुवर्चला नाम तस्य कल्याणलक्षणा ।
नातिह्रस्वा नातिकृशा नातिदीर्घा यशस्विनी।
प्रदानसमयं प्राप्ता पिता तस्य ह्यचिन्तयत् ॥ १२.२२४.४ ॥
તેમને સુવર્ચલા નામે એક પુત્રી હતી; શુભ લક્ષણવાળી, બહુ ટૂંકી નહિ, બહુ દૂબળી નહિ, બહુ ઊંચી નહિ, યશસ્વિની. લગ્નનો સમય આવ્યો ત્યારે તેના પિતાએ વિચાર કર્યો.
12.224.5
अस्याः पतिः कुतो वेति ब्राह्मणः श्रोत्रियः परः ।
विद्वान्विप्रो ह्यकुटुम्बः प्रियवादी महातपाः ॥ १२.२२४.५ ॥
"આને પતિ ક્યાંથી મળશે?" એમ વિચારતા — શ્રેષ્ઠ વેદજ્ઞ, વિદ્વાન, કુટુંબ વિનાનો, મધુરભાષી અને મહાતપસ્વી એવો બ્રાહ્મણ.
12.224.6
इत्येवं चिन्तयानं तं रहस्याह सुवर्चला ॥ १२.२२४.६ ॥
આ રીતે વિચારતા તેમને સુવર્ચલાએ એકાંતમાં કહ્યું.
12.224.7
अन्धाय मां महाप्राज्ञ देह्यनन्धाय वै पितः ।
एवं स्मर सदा विद्वन्ममेदं प्रार्थितं मुने ॥ १२.२२४.७ ॥
હે મહાપ્રાજ્ઞ પિતા, મને અંધને આપો, અથવા અંધ ન હોય તેને આપો. હે વિદ્વાન મુનિ, મારી આ પ્રાર્થના સદા સ્મરણમાં રાખજો.
12.224.8
न शक्यं प्रार्थितं वत्से त्वयाऽद्य प्रतिभाति मे ।
अन्धतानन्धता चेति विकारो मम जायते ॥ १२.२२४.८ ॥
હે પુત્રી, તેં જે માંગ્યું તે હવે મને શક્ય લાગતું નથી. અંધતા અને અંધતાનો અભાવ એ વાતથી મારામાં વિકાર ઉત્પન્ન થાય છે.
12.224.9
उन्मत्तेवाशुभं वाक्यं भाषसे शुभलोचने ॥ १२.२२४.९ ॥
હે સુંદર નેત્રોવાળી, તું ગાંડી હોય તેમ અશુભ વચનો બોલી રહી છે.
12.224.10
नाहमुन्मत्तभूताऽद्य बुद्धिपूर्वं ब्रवीमि ते ।
विद्यते चेत्पतिस्तादृक्स मां भरति वेदवित् ॥ १२.२२४.१० ॥
હું હવે ગાંડી નથી થઈ; બુદ્ધિપૂર્વક તમને કહું છું. વેદજ્ઞ અને મારું પોષણ કરનાર એવો પતિ હોય તો...
12.224.11
येभ्यस्त्वं मन्यसे दातुं मामिहानय तान्द्विजान् ।
तादृशं तं पतिं तेषु वरयिष्ये यथातथम् ॥ १२.२२४.११ ॥
જે બ્રાહ્મણોને તું મને આપવાનું વિચારે છે, તેમને અહીં લાવ. તેમાંથી એવા જ પતિને હું યથાયોગ્ય રીતે વરીશ.
12.224.12
तथेति चोक्त्वा तां कन्यामृषिः शिष्यानुवाच ह ।
ब्राह्मणान्वेदसंपन्नान्योनिगोत्रविशोधितान् ॥ १२.२२४.१२ ॥
'ભલે તેમ' એમ તે કન્યાને કહીને, ઋષિએ પોતાના શિષ્યોને કહ્યું: 'વેદસંપન્ન અને કુળ-ગોત્રથી શુદ્ધ બ્રાહ્મણોને લાવો.'
12.224.13
मातृतः पितृतः शुद्धाञ्शुद्धानाचारतः शुभान् ।
अरोगान्बुद्धिसंपन्नाञ्शीलसत्वगुणान्वितान् ॥ १२.२२४.१३ ॥
માતૃપક્ષ અને પિતૃપક્ષ બંનેથી શુદ્ધ, આચારથી શુદ્ધ, શુભ, રોગરહિત, બુદ્ધિમાન અને શીલ, સત્ત્વ તથા ગુણોથી યુક્ત.
12.224.14
असंकीर्णांश्च गोत्रेषु वेदव्रतसमन्वितान् ।
ब्राह्मणान्स्नातकाञ्शीघ्रं मातापितृसमन्वितान्।
निवेष्टुकामान्कन्यां मे दृष्ट्वाऽऽनयत शिष्यकाः ॥ १२.२२४.१४ ॥
ગોત્રમાં અમિશ્ર, વેદ અને વ્રતથી યુક્ત, સ્નાતક, માતા-પિતા સાથે રહેલા, વિવાહ ઇચ્છતા બ્રાહ્મણોને મારી કન્યા માટે જોઈને જલ્દી લઈ આવો, શિષ્યો.
12.224.15
तच्छ्रुत्वा त्वरिताः शिष्या ह्याश्रमेषु ततस्ततः ।
ग्रामेषु च ततो गत्वा ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन् ॥ १२.२२४.१५ ॥
આ સાંભળીને શિષ્યો ઉતાવળથી આશ્રમોમાં અને પછી ગામોમાં આમતેમ જઈને બ્રાહ્મણોને જણાવ્યું.
12.224.16
ऋषेः प्रभावं मत्वा ते कन्यायाश्च द्विजोत्तमाः ।
अनेकमुनयो राजन्संप्राप्ता देवलाश्रमम् ॥ १२.२२४.१६ ॥
ઋષિનો પ્રભાવ અને કન્યાનું મહત્ત્વ વિચારીને, હે રાજન, તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો અને અનેક મુનિઓ દેવલના આશ્રમે પહોંચ્યા.
12.224.17
अनुमान्य यथान्यायं मुनीन्मुनिकुमारकान् ।
अभ्यर्च्य विधिवत्तत्र कन्यामाह पिता महान् ॥ १२.२२४.१७ ॥
યથાન્યાય મુનિઓ અને મુનિકુમારોની અનુમતિ લઈને, ત્યાં વિધિપૂર્વક તેમની પૂજા કરીને મહાન પિતાએ કન્યાને કહ્યું.
12.224.18
एतेऽपि मुनयो वत्से स्वपुत्रैकमता इह ।
वेदवेदाङ्गसंपन्नाः कुलीनाः शीलसंमताः ॥ १२.२२४.१८ ॥
વત્સ, અહીંના આ મુનિઓ પણ પોતાના પુત્રો સાથે એકમત છે. વેદ અને વેદાંગોથી સંપન્ન, કુલીન અને શીલથી માન્ય.
12.224.19
येऽमी तेषु वरं भद्रे त्वमिच्छसि महाव्रतम् ।
तं कुमारं वृणीष्वाद्य तस्मै दास्याम्यहं शुभे ॥ १२.२२४.१९ ॥
હે કલ્યાણી, આમાંથી મહાવ્રતી જે કુમારને તું વર તરીકે ઇચ્છે છે, તેને આજે જ પસંદ કર; હે શુભે, હું તને તેને આપીશ.
12.224.20
तथेति चोक्त्वा कल्याणी तप्तहेमनिभा तदा ।
सर्वलक्षणसंपन्ना वाक्यमाह यशस्विनी ॥ १२.२२४.२० ॥
'તથાસ્તુ' કહીને તપેલા સોના જેવી તેજસ્વી, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, યશસ્વિની કલ્યાણીએ ત્યારે આ વચન કહ્યું.
12.224.21
विप्राणां समितीर्दृष्ट्वा प्रणिपत्य तपोधनान् ।
यद्यस्ति समितौ विप्रो ह्यन्धोऽनन्धः स मे वरः ॥ १२.२२४.२१ ॥
બ્રાહ્મણોની સભાઓને જોઈને, તપોધન મુનિઓને પ્રણામ કરીને (તેણે કહ્યું) — આ સભામાં જો કોઈ બ્રાહ્મણ હોય, આંધળો હોય કે ન હોય, તે જ મારો વર.
12.224.22
तच्छ्रुत्वा मुनयस्तत्र वीक्षमाणाः परस्परम् ।
नोचुर्विप्रा महाभागाः कन्यां मत्वा ह्यवेदिकां ॥ १२.२२४.२२ ॥
આ સાંભળીને ત્યાંના મુનિઓ એકબીજા સામે જોતા રહ્યા; તે મહાભાગ્યવાન બ્રાહ્મણોએ કંઈ કહ્યું નહીં — તે કન્યાને અવેદિકા (અયોગ્ય) માનીને.
12.224.23
कुत्सयित्वा मुनिं तत्र मनसा मुनिसत्तमाः ।
यथागतं ययुः क्रुद्धा नानादेशनिवासिनः ॥ १२.२२४.२३ ॥
ત્યાં મનમાં તે મુનિની નિંદા કરીને, ક્રોધિત થઈને, વિવિધ દેશોમાં વસતા તે મુનિશ્રેષ્ઠો જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા.
12.224.24
कन्या च संस्थिता तत्र पितृवेश्मनि भामिनी ॥ १२.२२४.२४ ॥
અને તે ભામિની કન્યા ત્યાં જ, પિતાના ઘરમાં રહી ગઈ.
12.224.25
ततः कदाचिद्ब्रह्मण्यो विद्वान्न्यायविशारदः ।
ऊहापोहविधानज्ञो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥ १२.२२४.२५ ॥
ત્યારે એક વાર બ્રાહ્મણોને પ્રેમ કરનાર, વિદ્વાન, ન્યાયમાં નિપુણ, ઊહ અને અપોહની રીત જાણનાર, બ્રહ્મચર્યથી યુક્ત એવા એક ઋષિ હતા.
12.224.26
वेदविद्वेदतत्वज्ञः क्रियाकल्पविशारदः ।
आत्मतत्वविभागज्ञः पितृमान्गुणसागरः ॥ १२.२२४.२६ ॥
વેદ જાણનાર, વેદતત્ત્વ સમજનાર, ક્રિયાકલ્પમાં નિપુણ, આત્મતત્ત્વના ભેદ જાણનાર, પિતાવાળા, ગુણોના સાગર (તે હતા).
12.224.27
श्वेतकेतुरिति ख्यातः श्रुत्वा वृत्तान्तमादरात् ।
कन्यार्थं देवलं चापि शीघ्रं तत्रागतोऽभवत् ॥ १२.२२४.२७ ॥
શ્વેતકેતુ નામે પ્રસિદ્ધ તેમણે આદરપૂર્વક વૃત્તાંત સાંભળીને, કન્યા માટે દેવલ પણ ઝડપથી ત્યાં આવ્યા.
12.224.28
उद्दालकसुतं दृष्ट्वा श्वेतकेतुं महाव्रतम् ।
यथान्यायं च संपूज्य देवलः प्रत्यभाषत ॥ १२.२२४.२८ ॥
ઉદ્દાલકના પુત્ર, મહાવ્રતી શ્વેતકેતુને જોઈ, યથાન્યાય સત્કાર કરીને દેવલે ઉત્તર આપ્યો.
12.224.29
कन्ये एष महाभागे प्राप्तो ऋषिकुमारकः ।
वरयैनं महाप्राज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ १२.२२४.२९ ॥
હે કન્યા, હે મહાભાગ્યવતી, આ ઋષિકુમાર આવ્યા છે. આ મહાપ્રાજ્ઞ, વેદ અને વેદાંગમાં પારંગત એવાને વરો.
12.224.30
तच्छ्रुत्वा कुपिता कन्या ऋषिपुत्रमुदैक्षत ।
तां कन्यामाह विप्रर्षिः सोऽहं भद्रे समागतः ॥ १२.२२४.३० ॥
આ સાંભળીને ક્રોધિત થયેલી કન્યાએ ઋષિપુત્ર તરફ જોયું. તે કન્યાને વિપ્ર ઋષિએ કહ્યું, હે ભદ્રે, હું અહીં આવ્યો છું.
12.224.31
अन्धोऽहमत्र तत्वं हि तथा मन्ये च सर्वदा ।
विशालनयनं विद्धि तथा मां हीनसंशयम्।
वृणीष्व मां वरारोहे भजे च त्वामनिन्दिते ॥ १२.२२४.३१ ॥
હું અહીં આંધળો છું; છતાં સદા સત્યને હું એ જ રીતે જાણું છું. મને વિશાળ નેત્રવાળો અને સંશયરહિત જાણ. હે સુંદર કટિવાળી, મને વરણ કર; હે નિર્દોષ, હું તારી સેવા કરીશ.
12.224.32
येनेदं वीक्षते नित्यं वृणोति स्पृशतेऽथवा ।
घ्रायते वक्ति सततं येनेदं सार्यते पुनः ॥ १२.२२४.३२ ॥
જેનાથી આ સદા જોવાય છે, ગ્રહણ કરાય છે અથવા સ્પર્શાય છે, સુંઘાય છે, સતત કહેવાય છે, અને જેનાથી આ ફરી ચલાવાય છે—
12.224.33
येनेदं मन्यते तत्वं येन बुध्यति वा पुनः ।
न चक्षुर्विद्यते ह्येतत्स वै भूतान्ध उच्यते ॥ १२.२२४.३३ ॥
જેનાથી આ તત્ત્વ માને છે, અને જેનાથી ફરી સમજે છે, પણ આને આંખ નથી—તેને જ પ્રાણીઓમાં આંધળો કહેવાય છે.
12.224.34
यस्मिन्प्रवर्तते चेदं पश्यञ्छृण्वन्स्पृशन्नपि ।
जिघ्रंश्च रसयंस्तद्वद्वर्तते येन चक्षुषा ॥ १२.२२४.३४ ॥
જેમાં આ પ્રવર્તે છે; જોતાં, સાંભળતાં, સ્પર્શતાં, સુંઘતાં અને ચાખતાં પણ તે જ રીતે જે કાર્ય કરે છે—જે આંખ વડે તે વર્તે છે.
12.224.35
तन्मे नास्ति ततो ह्यन्धो वृणु भद्रेऽद्य मामतः ।
लोकदृष्ट्या करोमीह नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥ १२.२२४.३५ ॥
તે મારી પાસે નથી; તેથી હું આંધળો છું. હે કલ્યાણી, આજે મને વરણ કર. લોકદૃષ્ટિએ હું અહીં નિત્ય-નૈમિત્તિક કર્મો વગેરે કરું છું.
12.224.36
आत्मदृष्ट्या च तत्सर्वं विलिप्यासि च नित्यशः ।
स्थितोऽहं निर्भरः शान्तः कार्यकारणभावनः ॥ १२.२२४.३६ ॥
આત્મદૃષ્ટિથી તું એ બધામાં સદા અલિપ્ત રહે છે; હું નિર્ભર, શાંત, કાર્યકારણની ભાવના કરતો સ્થિર છું.
12.224.37
अविद्यया तरन्मृत्युं विद्यया तं तथाऽमृतम् ।
यथाप्राप्तं तु संदृश्य वसामीह विमत्सरः।
क्रीते व्यवसितं भद्रे भर्ताऽहं ते वृणीष्व माम् ॥ १२.२२४.३७ ॥
અવિદ્યાથી મૃત્યુને પાર કરીને અને વિદ્યાથી તે અમૃતત્વ મેળવીને, જે પ્રાપ્ત થયું છે તેને તેમ જ જોઈને હું અહીં ઈર્ષ્યારહિત વસું છું. હે ભદ્રે, મારો નિશ્ચય થયો છે; હું તારો પતિ છું, મને વરી લે.
12.224.38
ततः सुवर्चला दृष्ट्वा प्राह तं द्विजसत्तमम् ।
मनसाऽसि वृतो विद्वञ्शेषकर्ता पिता मम।
वृणीष्व पितरं मह्यमेष वेदविधिक्रमः ॥ १२.२२४.३८ ॥
ત્યારે સુવર્ચલા તેને જોઈને તે દ્વિજશ્રેષ્ઠને બોલી: હે વિદ્વાન, મનથી મેં તને જ વર્યો છે; મારા શેષ સંસ્કાર કરનારા પિતા આ જ છે. મારા માટે મારા પિતાને વરી લે; આ વેદવિધિનો ક્રમ છે.
12.224.39
तद्विज्ञाय पिता तस्या देवलो मुनिसत्तमः ।
श्वेतकेतुं च संपूज्य तथैवोद्दालकेन तम् ॥ १२.२२४.३९ ॥
એ જાણીને તેના પિતા દેવલ, મુનિશ્રેષ્ઠે શ્વેતકેતુનો સત્કાર કર્યો; તેમજ ઉદ્દાલકે પણ તેનો સત્કાર કર્યો.
12.224.40
मुनीनामग्रतः कन्यां प्रददौ जलपूर्वकम् ।
उदाहरन्ति वै तत्र श्वेतकेतुं निरीक्ष्य तम् ॥ १२.२२४.४० ॥
મુનિઓની સામે તેણે જલપૂર્વક કન્યાનું દાન કર્યું. ત્યાં શ્વેતકેતુને જોઈને લોકો કહે છે…
12.224.41
हृत्पुण्डरीकनिलयः सर्वभूतात्मको हरिः ।
श्वेतकेतुस्वरूपेण स्थितोऽसौ मधुसूदनः ॥ १२.२२४.४१ ॥
હૃદયકમળમાં નિવાસ કરનાર, સર્વ ભૂતોનો આત્મા હરિ, શ્વેતકેતુના રૂપે સ્થિત છે; તે મધુસૂદન છે.
12.224.42
प्रीयतां माधवो देवः पत्नी चेयं सुता मम ।
प्रतिपादयामि ते कन्यां सहधर्मचरीं शुभाम्।
इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै देवलो मुनिपुङ्गवः ॥ १२.२२४.४२ ॥
માધવ દેવ પ્રસન્ન થાઓ. આ મારી પત્ની અને મારી પુત્રી છે. ધર્મમાં સહચારિણી શુભ કન્યા હું તને અર્પણ કરું છું. એમ કહીને મુનિશ્રેષ્ઠ દેવલે તેને તે કન્યા આપી.
12.224.43
प्रतिगृह्य च तां कन्यां श्वेतकेतुर्महायशाः ।
उपयम्य यथान्यायमत्र कृत्वा यथाविधि ॥ १२.२२४.४३ ॥
તે કન્યાને સ્વીકારીને મહાયશસ્વી શ્વેતકેતુએ ન્યાયપ્રમાણે, વિધિપૂર્વક તેની સાથે વિવાહ કર્યા અને અહીં યથાવિધિ કર્મો સંપન્ન કર્યા.
12.224.44
समाप्य तन्त्रं मुनिभिर्वैवाहिकमनुत्तमम् ।
स गार्हस्थ्ये वसन्धीमान्भार्यां तामिदमब्रवीत् ॥ १२.२२४.४४ ॥
મુનિઓ દ્વારા વિવાહનો ઉત્તમ વિધિ પૂરો થયા પછી, ગૃહસ્થ જીવનમાં વસતા તે બુદ્ધિમાને પોતાની પત્નીને આમ કહ્યું.
12.224.45
यानि चोक्तानि वेदेषु तत्सर्वं कुरु शोभने ।
मया सह यथान्यायं सहधर्मचरी मम् ॥ १२.२२४.४५ ॥
હે શોભને, વેદોમાં જે જે કહેવાયું છે તે બધું મારી સાથે ન્યાયપ્રમાણે કર. તું મારી ધર્મસહચારિણી છે.
12.224.46
अहमित्येव भावेन स्थितोऽहं त्वं तथैव च ।
तस्मात्कर्माणि कुर्वीथाः कुर्यां ते च ततः परम् ॥ १२.२२४.४६ ॥
'હું જ' એવા ભાવથી હું સ્થિત છું, તું પણ તેવી જ છે. તેથી તું કર્મો કર, અને પછી હું પણ તારા માટે કરીશ.
12.224.47
न ममेति च भावेन ज्ञानाग्निनिलयेन च ।
अनन्तरं तथा कुर्यास्तानि कर्माणि भस्मसात् ॥ १२.२२४.४७ ॥
'આ મારું નથી' એવા ભાવથી અને જ્ઞાનાગ્નિમાં સ્થિત રહીને, પછી તે કર્મોને ભસ્મ થઈ જાય તેમ કરવાં.
12.224.48
एवं त्वया च कर्तव्यं सर्वदा दुर्भगा मया ।
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।
तस्माल्लोकस्य सिद्ध्यर्थं कर्तव्यं चात्मसिद्धये ॥ १२.२२४.४८ ॥
આ રીતે તારે અને મારે હંમેશાં આ કરવું જોઈએ. શ્રેષ્ઠ પુરુષ જે જે આચરે છે, તે જ બીજા લોકો કરે છે. તેથી લોકસિદ્ધિ અને આત્મસિદ્ધિ માટે આ કરવું જોઈએ.
12.224.49
उक्त्वैवं स महाप्राज्ञः सर्वज्ञानैकभाजनः ।
पुत्रानुत्पाद्य तस्यां च यज्ञैः संतर्प्य देवताः ॥ १२.२२४.४९ ॥
આમ કહીને, સર્વ જ્ઞાનના એકમાત્ર પાત્ર એવા તે મહાપ્રાજ્ઞે તેનાથી પુત્રોને ઉત્પન્ન કરીને યજ્ઞો દ્વારા દેવતાઓને તૃપ્ત કર્યા.
12.224.50
आत्मयोगपरो नित्यं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
भार्यां तां सदृशीं प्राप्य बुद्धिं क्षेत्रज्ञयोरिव ॥ १२.२२४.५० ॥
આત્મયોગમાં સદા લીન, દ્વંદ્વોથી મુક્ત, પરિગ્રહરહિત એવો તે, તે યોગ્ય ભાર્યાને પામીને, ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના જ્ઞાન જેવી બુદ્ધિથી રહ્યો.
12.224.51
लोकमन्यमनुप्राप्तौ भार्या भर्ता तथैव च ।
साक्षिभूतौ जगत्यस्मिंश्चरमाणौ मुदाऽन्वितौ ॥ १२.२२४.५१ ॥
બીજા લોકને પામેલાં પત્ની અને પતિ એવી જ રીતે, આ જગતમાં સાક્ષી બનીને, આનંદથી વિચરતાં રહ્યાં.
12.224.52
ततः कदाचिद्भर्तारं श्वेतकेतुं सुवर्चला ।
पप्रच्छ को भवानत्र ब्रूहि मे तद्द्विजोत्तम ॥ १२.२२४.५२ ॥
પછી એક વાર સુવર્ચલાએ પોતાના પતિ શ્વેતકેતુને પૂછ્યું: 'અહીં તમે કોણ છો? મને કહો, હે દ્વિજોત્તમ.'
12.224.53
तामाह भगवान्वाग्मी तया ज्ञातो न संशयः ।
द्विजोत्तमेति मामुक्त्वा पुनः कमनुपृच्छसि ॥ १२.२२४.५३ ॥
તે વાગ્મી ભગવાને તેને કહ્યું: 'તું મને ઓળખી ગઈ છે, એમાં સંશય નથી. મને 'દ્વિજોત્તમ' કહીને ફરી કોને પૂછે છે?'
12.224.54
सा तमाह महात्मानं पृच्छामि हृदि शायिनम् ।
तच्छ्रुत्वा प्रत्युवाचैनां स न वक्ष्यति भामिनि ॥ १२.२२४.५४ ॥
તે મહાત્માને બોલી, "હૃદયમાં વસનારને હું પૂછું છું." તે સાંભળીને તેણે તેને ઉત્તર આપ્યો, "હે ભામિની, તે કહેશે નહીં."
12.224.55
नामगोत्रसमायुक्तमात्मानं मन्यसे यदि ।
तन्मिथ्यागोत्रसद्भावे वर्तते देहबन्धनम् ॥ १२.२२४.५५ ॥
નામ અને ગોત્રથી યુક્ત એવો તું પોતાને માનતો હોય, તો મિથ્યા ગોત્રના સદ્ભાવમાં દેહબંધન રહે છે.
12.224.56
अहमित्येष भावोऽत्र त्वयि चापि समाहितः ।
त्वमप्यहमहं सर्वमहमित्येव वर्तते।
नात्र तत्परमार्थं वै किमर्थमनुपृच्छसि ॥ १२.२२४.५६ ॥
"હું" એ ભાવ અહીં તારામાં પણ સ્થિર છે. તું પણ હું છે, હું જ સર્વ છું, એ રીતે જ છે. અહીં તે પરમાર્થ નથી; કેમ પૂછે છે?
12.224.57
ततः प्रहस्य सा हृष्टा भर्तारं धर्मचारिणी ।
उवाच वचनं काले स्मयमाना तदा नृप ॥ १२.२२४.५७ ॥
ત્યારે તે હસીને હર્ષિત થઈ; ધર્મચારિણી તે સ્ત્રીએ યોગ્ય સમયે પોતાના પતિને આ વચનો કહ્યાં. હે નૃપ, ત્યારે તે સ્મિત કરતી બોલી.
12.224.58
किमनेकप्रकारेण विरोधेन प्रयोजनम् ।
क्रियाकलापैर्ब्रह्मर्षे ज्ञाननष्टोऽसि सर्वदा।
तन्मे ब्रूहि महाप्राज्ञ यथाऽहं त्वामनुव्रता ॥ १२.२२४.५८ ॥
અનેક પ્રકારના વિરોધથી શું પ્રયોજન? હે બ્રહ્મર્ષિ, ક્રિયાકલાપોના સમૂહથી તું સદા જ્ઞાન ગુમાવી બેઠો છે. તેથી હે મહાપ્રાજ્ઞ, મને તે કહે, જેથી હું તારી અનુગામિની થાઉં.
12.224.59
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
वर्तते तेन लोकोऽयं संकीर्णश्च भविष्यति ॥ १२.२२४.५९ ॥
શ્રેષ્ઠ જન જે જે આચરણ કરે છે, તે જ બીજા લોકો પણ કરે છે. તેથી આ લોક સંકીર્ણ (ગૂંચવાયેલો) થશે.
12.224.60
संकीर्णे च तथा धर्मे वर्णः संकरमेति च ।
संकरे च प्रवृत्ते तु मात्स्यो न्यायः प्रवर्तते ॥ १२.२२४.६० ॥
ધર્મ સંકીર્ણ થાય ત્યારે વર્ણ પણ સંકરમાં પડે છે; સંકર પ્રવર્તે ત્યારે માત્સ્ય ન્યાય પ્રવર્તે છે.
12.224.61
तदनिष्टं हरेर्भद्रे धातुरस्य महात्मनः ।
परमेश्वरसंक्रीडा लोकसृष्टिरियं शुभे ॥ १२.२२४.६१ ॥
હે કલ્યાણી, તે તે મહાત્મા સૃષ્ટિકર્તા હરિને અનિષ્ટ છે; આ લોકસૃષ્ટિ પરમેશ્વરની ક્રીડા છે.
12.224.62
यावत्पासव उद्दिष्टास्तावत्योऽस्य विभूतयः ।
तावत्यश्चैव मायास्तु तावत्योऽस्याश्च शक्तयः ॥ १२.२२४.६२ ॥
જેટલા પાશ કહેવાયા, તેટલી તેની વિભૂતિઓ; તેટલી જ માયાઓ અને તેટલી જ તેની શક્તિઓ.
12.224.63
एवं सुगह्वरे युक्तो यत्र मे तद्भवाभवम् ।
छित्त्वा ज्ञानासिना गच्छेत्स विद्वान्स च मे प्रियः।
सोऽहमेव न सन्देहः प्रतिज्ञा इति तस्य वै ॥ १२.२२४.६३ ॥
આ રીતે અતિગહનમાં યુક્ત થઈ, જ્ઞાનખડ્ગથી ભવાભવ છેદીને જે જાય, તે જ વિદ્વાન છે; તે મને પ્રિય છે. તે હું જ છું, સંદેહ નથી — આ તેનો સંકલ્પ છે.
12.224.64
ये मूढास्ते दुरात्मानो धर्मसंकरकारकाः ।
मर्यादाभेदका नीचा नरके यान्ति जन्तवः ॥ १२.२२४.६४ ॥
જે મૂઢ છે, તેઓ દુરાત્મા છે; ધર્મમાં સંકર કરનારા, મર્યાદા ભેદનારા, નીચ — તે જીવો નરકે જાય છે.
12.224.65
आसुरीं योनिमापन्ना इति देवानुशासनम् ॥ १२.२२४.६५ ॥
આસુરી યોનિ પામેલા — આ દેવોનું અનુશાસન છે.
12.224.66
भगवत्या तथा लोके रक्षितव्यं न संशयः ।
मर्यादालोकरक्षार्थमेवमस्ति तथा स्थितः ॥ १२.२२४.६६ ॥
ભગવતી દ્વારા એ જ રીતે લોકમાં રક્ષિત થવું જોઈએ, એમાં સંશય નથી. લોકમર્યાદાના રક્ષણ માટે આ રીતે જ સ્થિત છે.
12.224.67
शब्दः कोत्र इति ख्यातस्तथाऽर्थं च महामुने ।
आकृत्या पतयो ब्रूहि लक्षणेन पृथक्पृथक् ॥ १२.२२४.६७ ॥
હે મહામુનિ, 'શબ્દ' તરીકે જે પ્રસિદ્ધ છે અને તેનો અર્થ શું છે? આકૃતિ અને લક્ષણ દ્વારા દરેકના ભેદ અલગ અલગ કહો.
12.224.68
व्यत्ययेन च वर्णानां परिवादकृतो हि यः ।
स शब्द इति विज्ञेयस्तन्निपातोऽर्थ उच्यते ॥ १२.२२४.६८ ॥
વર્ણોના વ્યત્યયથી ઉત્પન્ન થયેલો જે ધ્વનિ છે, તેને જ 'શબ્દ' જાણવો; તેનું નિપાત જ 'અર્થ' કહેવાય છે.
12.224.69
शब्दार्थयोर्हि संबन्धस्त्वनयोरस्ति वा न वा ।
तन्मे ब्रूहि यथातत्वं शब्दस्यानेऽर्थ एव चेत् ॥ १२.२२४.६९ ॥
શબ્દ અને અર્થ વચ્ચે ખરેખર સંબંધ છે કે નહીં? તે યથાર્થ રીતે મને કહો; શબ્દનો અર્થ બીજો જ હોય તો તે પણ કહો.
12.224.70
शब्दार्थयोर्न चैवास्ति संबन्धोऽत्यन्त एव हि ।
पुष्करे च यथा तोयं तथाऽस्मीति च वेत्थ तत् ॥ १२.२२४.७० ॥
શબ્દ અને અર્થ વચ્ચે ખરેખર અત્યંત સંબંધ નથી; કમળના સરોવરમાં પાણીની જેમ. 'હું એ જ છું' એ તું જાણે છે.
12.224.71
अर्थे स्थितिर्हि शब्दस्य नान्यथा च स्थितिर्भवेत् ।
विद्यते चेन्महाप्राज्ञ विनाऽर्थं ब्रूहि सत्तम ॥ १२.२२४.७१ ॥
શબ્દની સ્થિતિ અર્થમાં જ હોય છે; નહીંતર તેની સ્થિતિ બીજી રીતે હોઈ શકે નહીં. હે મહાપ્રાજ્ઞ, જો અર્થ વિના શબ્દ હોય તો હે સત્તમ, તે કહો.
12.224.72
ससंसर्गोऽतिमात्रस्तु वाचकत्वेन वर्तते ।
अस्ति चेद्वर्तते नित्यं विकारोच्चारणेन वै ॥ १२.२२४.७२ ॥
તે સંસર્ગ અતિશય છે અને વાચક રૂપે વર્તે છે. જો તે હોય તો તે સદા વિકારના ઉચ્ચારણથી જ પ્રવર્તે છે.
12.224.73
शब्दस्थानोत्र इत्युक्तस्तथाऽर्थ इति मे कृतः ।
अर्थः स्थितो न तिष्ठेच्च विरूढमिह भाषितम् ॥ १२.२२४.७३ ॥
અહીં શબ્દનું સ્થાન કહેવાયું છે; એ જ રીતે મેં પણ અર્થ ગ્રહણ કર્યો છે. અર્થ સ્થિત છે, પણ તે ટકી ન શકે; અહીં કહેલું વિરુદ્ધ થઈ ગયું છે.
12.224.74
न विकूलोऽत्र कथितो नाकाशं हि विना जगत् ।
संबन्धस्तत्र नास्त्येव तद्वदित्येष मन्यताम् ॥ १२.२२४.७४ ॥
અહીં વિકૂલ કહેવાયું નથી; આકાશ વિના જગત નથી. ત્યાં સંબંધ જ નથી. એ જ રીતે આને માનવામાં આવે.
12.224.75
सदाऽहंकारशब्दोऽयं व्यक्तमात्मनि संश्रितः ।
न वाचस्तत्र वर्तन्ते इति मिथ्या भविष्यति ॥ १२.२२४.७५ ॥
આ 'અહંકાર' શબ્દ સદા સ્પષ્ટ રીતે આત્મામાં આશ્રિત છે. ત્યાં વાણી પ્રવર્તતી નથી એમ કહેવું મિથ્યા થશે.
12.224.76
अहंशब्दो ह्यहंभावो नात्मभावे शुभव्रते ।
न वर्तन्ते परेऽचिन्त्ये वाचः सगुणलक्षणाः ॥ १२.२२४.७६ ॥
'અહમ્' શબ્દ જ 'અહંભાવ' છે; હે શુભવ્રતા, આત્મભાવમાં તે હોતો નથી. પરમ અને અચિંત્યમાં સગુણ લક્ષણવાળી વાણીઓ પ્રવર્તતી નથી.
12.224.77
अहं गात्रैकतः श्यामा भावनपि तथैव च ।
तन्मे ब्रूहि यथान्यायमेवं चेन्मुनिसत्तम ॥ १२.२२४.७७ ॥
'હું' શરીરના એક અંગથી શ્યામ છે; ભાવ પણ એમ જ. તે મને ન્યાયપૂર્વક કહો, જો એમ હોય તો, હે મુનિશ્રેષ્ઠ.
12.224.78
मृण्मये हि घटे भावस्तादृग्भाव इहेष्यते ।
अयं भावः परेऽचिन्त्ये ह्यात्मभावो यथाच तत् ॥ १२.२२४.७८ ॥
માટીના ઘડામાં જે ભાવ હોય છે, તેવો જ ભાવ અહીં માનવામાં આવે છે. આ ભાવ અચિંત્ય પરબ્રહ્મમાં પણ છે, અને આત્માનો જે ભાવ છે તે પણ તેવો જ છે.
12.224.79
अहं त्वमेतदित्येव परे संकल्पना मया ।
तस्माद्वाचो न वर्तन्त इति नैव विरुध्यते ॥ १२.२२४.७९ ॥
'હું', 'તું', 'આ' એવી આ કલ્પનાઓ પરબ્રહ્મ વિશે મેં કરી છે. તેથી વાણી તેમાં પ્રવર્તતી નથી એ વિરોધી નથી.
12.224.80
तस्माद्वामेन वर्तन्ते मनसा भीरु सर्वशः ।
यथाऽऽकाशगतं विश्वं संसक्तमिव लक्ष्यते ॥ १२.२२४.८० ॥
તેથી, હે ભીરુ, મનથી બધી રીતે લોકો વાંકા માર્ગે ચાલે છે. આકાશમાં રહેલું વિશ્વ જાણે ચોંટેલું દેખાય છે.
12.224.81
संसर्गे सति संबन्धात्तद्विकारं भविष्यति ।
अनाकाशगतं सर्वं विकारे च सदा गतम् ॥ १२.२२४.८१ ॥
સંસર્ગ હોય ત્યારે સંબંધથી તેમાં વિકાર થશે. આકાશમાં ન રહેલું બધું સદા વિકારમાં રહે છે.
12.224.82
तद्ब्रह्म परमं शुद्धमनौषम्यं न शक्यते ।
न दृश्यते तथा तच्च दृश्यते च मतिर्मम ॥ १२.२२४.८२ ॥
તે બ્રહ્મ પરમ, શુદ્ધ અને અનુપમ છે; તેનું વર્ણન થઈ શકતું નથી. તે દેખાતું નથી, છતાં તે દેખાય છે એવો મારો મત છે.
12.224.83
निर्विकारं ह्यमूर्ति च निरयं सर्वगं तथा ।
दृश्यते च वियन्नित्यं दृगात्मा तेन दृश्यते ॥ १२.२२४.८३ ॥
તે નિર્વિકાર, નિરાકાર, આધારરહિત અને સર્વવ્યાપી છે; આકાશ પણ સદા દેખાય છે. જોનાર આત્મા તેના દ્વારા દેખાય છે.
12.224.84
त्वचा स्पृशति वै वायुमाकाशस्थं पुनः पुनः ।
तत्स्थं गन्धं तथाघ्राति ज्योतिः पश्यति चक्षुषा ॥ १२.२२४.८४ ॥
ત્વચા વડે આકાશમાં રહેલા વાયુને વારંવાર સ્પર્શે છે; તેમાં રહેલી ગંધ સૂંઘે છે; આંખ વડે પ્રકાશ જુએ છે.
12.224.85
तमोरश्मिगणश्चैव मेघजालं तथैव च ।
वर्षं तारागणं चैव नाकाशं दृश्यते पुनः ॥ १२.२२४.८५ ॥
અંધકાર, કિરણોનો સમૂહ, મેઘજાળ, વરસાદ અને તારાગણ પણ; ફરી આકાશ દેખાતું નથી.
12.224.86
आकाशस्याप्यथाकाशं सद्रूपमिति निश्चितम् ।
तदर्थे कल्पिता ह्येते तत्सत्यो विष्णुरेव च।
यानि नामानि गौणानि ह्युपचारात्परात्मनि ॥ १२.२२४.८६ ॥
આકાશનું પણ આકાશ—તે સદ્રૂપ છે એ નિશ્ચિત છે. તેના માટે જ આ કલ્પાયાં છે; તે સત્ય જ વિષ્ણુ છે. પરમાત્મામાં જે ગૌણ નામો છે તે ઉપચારથી છે.
12.224.87
न चक्षुषा न मनसा न चान्येन परो विभुः ।
चिन्त्यते सूक्ष्मया बुद्ध्या वाचा वक्तुं न शक्यते ॥ १२.२२४.८७ ॥
આંખથી નહીં, મનથી નહીં, કે બીજા કોઈથી પણ નહીં; સૂક્ષ્મ બુદ્ધિથી તે પરમ વિભુ ચિંતિત થાય છે; વાણીથી તે કહી શકાતો નથી.
12.224.88
एतत्प्रपञ्चमखिलं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
महाघटोऽल्पकश्चैव यथा मह्यां प्रतिष्ठितौ ॥ १२.२२४.८८ ॥
આ સમસ્ત પ્રપંચ તેનામાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે; જેમ મોટો ઘડો અને નાનો ઘડો પૃથ્વી પર સ્થિત રહે છે.
12.224.89
न च स्त्री न पुमांश्चैव यथैव न नपुंसकः ।
केवलज्ञानमात्रं तत्तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२२४.८९ ॥
તે સ્ત્રી નથી, પુરુષ નથી, કે નપુંસક પણ નથી; તે કેવળ જ્ઞાનમાત્ર છે; તેનામાં જ સર્વ પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.224.90
भूमिसंस्थानयोगेन वस्तुसंस्थानयोगतः ।
रसभेदा यथा तोये प्रकृत्यामात्मनस्तथा ॥ १२.२२४.९० ॥
ભૂમિના સંસ્થાનના યોગથી અને વસ્તુના સંસ્થાનના યોગથી, પાણીમાં જેમ રસભેદ હોય છે, તેમ પ્રકૃતિમાં આત્માના (ભેદ) હોય છે.
12.224.91
तद्वाक्यस्मरणान्नित्यं तृप्तिं वारि पिबन्निव ।
प्राप्नोति ज्ञानमखिलं तेन तत्सुखमेधते ॥ १२.२२४.९१ ॥
તે વાક્યના સ્મરણથી, પાણી પીનારની જેમ સદા તૃપ્ત થઈને, તે સંપૂર્ણ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે; તેથી તે સુખ વધે છે.
12.224.92
अनेन साध्यं किं स्याद्वै शब्देनेति मतिर्मम ।
वेदगम्यः परोऽचिन्त्य इति पौराणिका विदुः ॥ १२.२२४.९२ ॥
આ શબ્દથી શું સિદ્ધ થશે, એ મારો મત છે. પરમ વેદથી જાણવા યોગ્ય અને અચિંત્ય છે, એમ પૌરાણિકો જાણે છે.
12.224.93
निरर्थको यथा लोके तद्वत्स्यादिति मे मतिः ।
निरीक्ष्यैवं यथान्यायं वक्तुमर्हसि मेऽनघ ॥ १२.२२४.९३ ॥
લોકમાં નિરર્થક હોય છે તેમ આ પણ હશે, એ મારો મત છે. હે નિષ્પાપ, આ રીતે વિચારીને ન્યાયપૂર્વક મને કહેવું જોઈએ.
12.224.94
वेदगम्यं परं शुद्धमिति सत्या परा श्रुतिः ।
व्याहत्या नैतदित्याह व्युपलिङ्गे च वर्तते ॥ १२.२२४.९४ ॥
'પરમ, શુદ્ધ, વેદથી જાણવા યોગ્ય' — આ પરમ શ્રુતિ સત્ય છે. 'આ નથી' એમ વિરોધથી કહેવાય છે; તે લક્ષ્યાર્થમાં પણ રહે છે.
12.224.95
निरर्थको न चैवास्ति शब्दो लौकिक उत्तमे ।
अनन्वयास्तथा शब्दा निरर्था इति लौकिकैः ॥ १२.२२४.९५ ॥
ઉત્તમ અર્થમાં કોઈ શબ્દ નિરર્થક નથી. લૌકિક લોકો જે શબ્દોને અસંબદ્ધ માનીને નિરર્થક કહે છે, તે પણ એવા નિરર્થક નથી.
12.224.96
गृह्यन्ते तद्वदित्येव न वर्तन्ते परात्मनि ।
अगोचरत्वं वचसां युक्तमेवं तथा शुभे ॥ १२.२२४.९६ ॥
તેઓ એ જ રીતે ગ્રહણ થાય છે, પરંતુ પરમાત્મામાં તેઓ રહેતા નથી. વચનોની અગોચરતા આ રીતે જ યોગ્ય છે, હે શુભે.
12.224.97
साधनस्योपदेशाच्च ह्युपायस्य च सूचनात् ।
उपलक्षणयोगेन व्यावृत्त्या च प्रदर्शनात्।
वेदगम्यः परः शुद्ध इति मे धीयते मतिः ॥ १२.२२४.९७ ॥
સાધનના ઉપદેશથી, ઉપાયના સૂચનથી, લક્ષણોના યોગથી અને નિષેધ દ્વારા પ્રદર્શનથી, પરમ અને શુદ્ધ વેદગમ્ય છે એવો મારો મત દૃઢ થાય છે.
12.224.98
अध्यात्मध्यानसंभूतमभूतं… वत्स्फुटम् ।
ज्ञानं विद्धि शुभाचारे तेन यान्ति परां गतिम् ॥ १२.२२४.९८ ॥
અધ્યાત્મધ્યાનથી ઉત્પન્ન, અભૂત…વત્ સ્પષ્ટ જ્ઞાન જાણ, હે શુભાચારે; તેનાથી તેઓ પરમ ગતિ પામે છે.
12.224.99
यदि मे व्याहृतं गुह्यं श्रुतं न तु त्वया शुभे ।
तथ्यमित्येव वा शुद्धे ज्ञानं ज्ञानविलोचने ॥ १२.२२४.९९ ॥
મેં કહેલું ગુહ્ય જો તેં સાંભળ્યું ન હોય, હે શુભે—અથવા હે શુદ્ધે, તેને સત્ય જ માન; હે જ્ઞાનનેત્રે, તે જ્ઞાન છે.
12.224.100
नानारूपवदस्यैवमैश्वर्यं दृश्यते शुभे ।
न वायुस्तं न सूर्यस्तं नाग्निस्तत्तत्परं पदम् ॥ १२.२२४.१०० ॥
આનો ઐશ્વર્ય આ રીતે અનેક રૂપવાળો દેખાય છે, હે શુભે. વાયુ તે નથી, સૂર્ય તે નથી, અગ્નિ પણ તે નથી—તે જ પરમ પદ છે.
12.224.101
अनेन पूर्णमेतद्धि हृदि भूतमिहेष्यते ।
एतावदात्मविज्ञानमेतावद्यदहं स्मृतम्।
आवयोर्न च सत्वे वै तस्मादज्ञानबन्धनम् ॥ १२.२२४.१०१ ॥
આથી આ અહીં હૃદયમાં પૂર્ણ રીતે રહેલું છે એવું ઇચ્છાય છે. આત્મવિજ્ઞાન આટલું જ છે, જે મેં સ્મર્યું. આપણા બંનેમાં સત્ત્વ નથી; તેથી આ અજ્ઞાનનું બંધન છે.
12.224.102
एवं सुवर्चला हृष्टा प्रोक्ता भर्त्रा यथार्थवत् ।
परिचर्यमाणा ह्यनिशं तत्वबुद्धिसमन्विता ॥ १२.२२४.१०२ ॥
આ રીતે સુવર્ચલા હર્ષિત થઈને પતિ દ્વારા યથાર્થ રીતે ઉપદેશ પામી, તત્ત્વબુદ્ધિથી યુક્ત થઈને નિરંતર તેમની સેવા કરતી રહી.
12.224.103
भर्ता च तामनुप्रेक्ष्य नित्यनैमित्तिकान्वितः ।
परमात्मनि गोविन्दे वासुदेवे महात्मनि ॥ १२.२२४.१०३ ॥
પતિ પણ તેને જોઈને, નિત્ય અને નૈમિત્તિક કર્મોથી યુક્ત થઈને, પરમાત્મામાં, ગોવિંદ, વાસુદેવ, મહાત્મામાં (મન લગાવ્યું).
12.224.104
समाधाय च कर्माणि तन्मयत्वेन भावितः ।
कालेन महता राजन्प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ १२.२२४.१०४ ॥
કર્મોને સમર્પી, તેમાં જ તન્મય થઈને ભાવિત થયેલો, હે રાજન્, લાંબા કાળ પછી તે પરમ ગતિ પામે છે.
12.224.105
एतत्ते कथितं राजन्यस्मात्त्वं परिपृच्छसि ।
गार्हस्थ्यं च समास्थाय गतौ जायापती परम् ॥ १२.२२४.१०५ ॥
હે રાજન્, તું પૂછે છે એટલે આ તને કહેવાયું. ગૃહસ્થધર્મ અપનાવીને પતિ-પત્ની પરમ ગતિ પામે છે.