महाभारत · अध्याय 12.224
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.224.1
अस्ति कश्चिद्यदि विभो सदारो नियतो गृहे ।
अतीतसर्वसंसारः सर्वद्वन्द्वविवर्जितः।
तं मे ब्रूहि महाप्राज्ञ दुर्लभः पुरुषो महान् ॥ १२.२२४.१ ॥
हे विभो, पत्नीसह गृहात संयमाने राहणारा, संसाराची सर्व बंधने ओलांडलेला आणि सर्व द्वंद्वांपासून मुक्त असा कोणी असेल तर हे महाप्राज्ञा, त्याच्याविषयी मला सांगा; असा महान पुरुष दुर्लभ आहे.
12.224.2
शृणु राजन्यथावृत्तं यन्मां त्वं पृष्टवानसि ।
इतिहासमिमं शुद्धं संसारभयभेषजम् ॥ १२.२२४.२ ॥
हे राजा, तू मला जे विचारलेस ते जसे घडले तसे ऐक. संसाराच्या भयावरील औषध असलेला हा शुद्ध इतिहास ऐक.
12.224.3
देवलो नाम विप्रर्षिः सर्वशास्त्रार्थकोविदः ।
क्रियावान्धार्मिको नित्यं देवब्राह्मणपूजकः ॥ १२.२२४.३ ॥
देवल नावाचे एक ब्राह्मण ऋषी होते. ते सर्व शास्त्रांच्या अर्थात निपुण, कर्मनिष्ठ, धार्मिक आणि नेहमी देव व ब्राह्मणांची पूजा करणारे होते.
12.224.4
सुता सुवर्चला नाम तस्य कल्याणलक्षणा ।
नातिह्रस्वा नातिकृशा नातिदीर्घा यशस्विनी।
प्रदानसमयं प्राप्ता पिता तस्य ह्यचिन्तयत् ॥ १२.२२४.४ ॥
त्याला सुवर्चला नावाची कन्या होती; ती शुभ लक्षणांनी युक्त, फार बुटकी नाही, फार कृश नाही, फार उंच नाही, यशस्विनी होती. विवाहाची वेळ आली तेव्हा तिच्या पित्याने विचार केला.
12.224.5
अस्याः पतिः कुतो वेति ब्राह्मणः श्रोत्रियः परः ।
विद्वान्विप्रो ह्यकुटुम्बः प्रियवादी महातपाः ॥ १२.२२४.५ ॥
"हिचा पती कुठून मिळेल?" असा विचार करत — श्रेष्ठ वेदज्ञ, विद्वान, कुटुंबरहित, गोडबोल्या आणि महातपस्वी असा एक ब्राह्मण.
12.224.6
इत्येवं चिन्तयानं तं रहस्याह सुवर्चला ॥ १२.२२४.६ ॥
असा विचार करत असलेल्या त्याला सुवर्चला एकांतात म्हणाली.
12.224.7
अन्धाय मां महाप्राज्ञ देह्यनन्धाय वै पितः ।
एवं स्मर सदा विद्वन्ममेदं प्रार्थितं मुने ॥ १२.२२४.७ ॥
हे महाप्राज्ञ पित्या, मला आंधळ्याला द्या, किंवा आंधळा नसलेल्याला द्या. हे विद्वान मुनी, माझी ही विनंती सदैव स्मरणात ठेवा.
12.224.8
न शक्यं प्रार्थितं वत्से त्वयाऽद्य प्रतिभाति मे ।
अन्धतानन्धता चेति विकारो मम जायते ॥ १२.२२४.८ ॥
हे कन्ये, तू मागितलेले आता मला शक्य वाटत नाही. आंधळेपण आणि आंधळेपणाचा अभाव या बोलण्याने माझ्यात विकार उत्पन्न होत आहे.
12.224.9
उन्मत्तेवाशुभं वाक्यं भाषसे शुभलोचने ॥ १२.२२४.९ ॥
हे सुंदर नेत्रांच्या, तू वेड्यासारखी अशुभ वचने बोलत आहेस.
12.224.10
नाहमुन्मत्तभूताऽद्य बुद्धिपूर्वं ब्रवीमि ते ।
विद्यते चेत्पतिस्तादृक्स मां भरति वेदवित् ॥ १२.२२४.१० ॥
मी आता वेडी झालेली नाही; बुद्धिपूर्वक तुम्हाला सांगत आहे. वेद जाणणारा आणि माझे पालन करणारा असा पती असेल तर...
12.224.11
येभ्यस्त्वं मन्यसे दातुं मामिहानय तान्द्विजान् ।
तादृशं तं पतिं तेषु वरयिष्ये यथातथम् ॥ १२.२२४.११ ॥
ज्या ब्राह्मणांना तू मला देण्याचा विचार करतोस, त्यांना येथे आण. त्यांमधून अशाच पतीची मी यथायोग्य निवड करीन.
12.224.12
तथेति चोक्त्वा तां कन्यामृषिः शिष्यानुवाच ह ।
ब्राह्मणान्वेदसंपन्नान्योनिगोत्रविशोधितान् ॥ १२.२२४.१२ ॥
'ठीक आहे' असे त्या कन्येला सांगून, ऋषी आपल्या शिष्यांना म्हणाले: 'वेदसंपन्न आणि कुल-गोत्रांनी शुद्ध असलेल्या ब्राह्मणांना आणा.'
12.224.13
मातृतः पितृतः शुद्धाञ्शुद्धानाचारतः शुभान् ।
अरोगान्बुद्धिसंपन्नाञ्शीलसत्वगुणान्वितान् ॥ १२.२२४.१३ ॥
मातृकुल व पितृकुल दोन्ही बाजूंनी शुद्ध, आचाराने शुद्ध, शुभ, रोगरहित, बुद्धिमान आणि शील, सत्त्व व गुणांनी युक्त.
12.224.14
असंकीर्णांश्च गोत्रेषु वेदव्रतसमन्वितान् ।
ब्राह्मणान्स्नातकाञ्शीघ्रं मातापितृसमन्वितान्।
निवेष्टुकामान्कन्यां मे दृष्ट्वाऽऽनयत शिष्यकाः ॥ १२.२२४.१४ ॥
गोत्रात मिसळ नसलेले, वेद व व्रते यांनी युक्त, स्नातक, मातापित्यांसह असलेले, विवाहेच्छू ब्राह्मण माझ्या कन्येसाठी पाहून लवकर घेऊन या, शिष्यांनो.
12.224.15
तच्छ्रुत्वा त्वरिताः शिष्या ह्याश्रमेषु ततस्ततः ।
ग्रामेषु च ततो गत्वा ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन् ॥ १२.२२४.१५ ॥
हे ऐकून शिष्य त्वरेने आश्रमांत व नंतर गावांत इकडे-तिकडे जाऊन ब्राह्मणांना सांगते झाले.
12.224.16
ऋषेः प्रभावं मत्वा ते कन्यायाश्च द्विजोत्तमाः ।
अनेकमुनयो राजन्संप्राप्ता देवलाश्रमम् ॥ १२.२२४.१६ ॥
ऋषींचा प्रभाव आणि कन्येचे माहात्म्य जाणून, हे राजा, ते श्रेष्ठ द्विज व अनेक मुनी देवलाच्या आश्रमात आले.
12.224.17
अनुमान्य यथान्यायं मुनीन्मुनिकुमारकान् ।
अभ्यर्च्य विधिवत्तत्र कन्यामाह पिता महान् ॥ १२.२२४.१७ ॥
यथान्याय मुनी व मुनिकुमारांची अनुमती घेऊन, तेथे विधिपूर्वक त्यांची पूजा करून महान पित्याने कन्येला सांगितले.
12.224.18
एतेऽपि मुनयो वत्से स्वपुत्रैकमता इह ।
वेदवेदाङ्गसंपन्नाः कुलीनाः शीलसंमताः ॥ १२.२२४.१८ ॥
वत्से, येथील हे मुनीही आपल्या पुत्रांशी एकमताने आहेत. वेद व वेदांगांनी संपन्न, कुलीन आणि शीलाने मान्य.
12.224.19
येऽमी तेषु वरं भद्रे त्वमिच्छसि महाव्रतम् ।
तं कुमारं वृणीष्वाद्य तस्मै दास्याम्यहं शुभे ॥ १२.२२४.१९ ॥
हे कल्याणी, यांपैकी महाव्रती कुमाराला तू वर म्हणून इच्छितेस, त्या कुमाराची आजच निवड कर; हे शुभे, मी तुला त्याला देईन.
12.224.20
तथेति चोक्त्वा कल्याणी तप्तहेमनिभा तदा ।
सर्वलक्षणसंपन्ना वाक्यमाह यशस्विनी ॥ १२.२२४.२० ॥
'तथास्तु' असे म्हणून तापलेल्या सोन्यासारखी तेजस्वी, सर्व शुभलक्षणांनी युक्त, यशस्विनी कल्याणी तेव्हा हे वचन बोलली.
12.224.21
विप्राणां समितीर्दृष्ट्वा प्रणिपत्य तपोधनान् ।
यद्यस्ति समितौ विप्रो ह्यन्धोऽनन्धः स मे वरः ॥ १२.२२४.२१ ॥
ब्राह्मणांच्या सभा पाहून, तपोधन मुनींना नमस्कार करून (ती म्हणाली) — या सभेत जर एखादा ब्राह्मण असेल, आंधळा किंवा आंधळा नसलेला, तोच माझा वर.
12.224.22
तच्छ्रुत्वा मुनयस्तत्र वीक्षमाणाः परस्परम् ।
नोचुर्विप्रा महाभागाः कन्यां मत्वा ह्यवेदिकां ॥ १२.२२४.२२ ॥
हे ऐकून तेथील मुनी एकमेकांकडे पाहत राहिले; त्या महाभाग्यवान ब्राह्मणांनी काहीच म्हटले नाही — त्या कन्येला अवेदिका (अयोग्य) मानून.
12.224.23
कुत्सयित्वा मुनिं तत्र मनसा मुनिसत्तमाः ।
यथागतं ययुः क्रुद्धा नानादेशनिवासिनः ॥ १२.२२४.२३ ॥
तेथे मनातल्या मनात त्या मुनीची निंदा करून, क्रोधाने, नाना देशांत राहणारे ते मुनिश्रेष्ठ जसे आले होते तसेच परत गेले.
12.224.24
कन्या च संस्थिता तत्र पितृवेश्मनि भामिनी ॥ १२.२२४.२४ ॥
आणि ती भामिनी कन्या तेथेच, वडिलांच्या घरी राहिली.
12.224.25
ततः कदाचिद्ब्रह्मण्यो विद्वान्न्यायविशारदः ।
ऊहापोहविधानज्ञो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥ १२.२२४.२५ ॥
तेव्हा एकदा ब्राह्मणांचा आदर करणारा, विद्वान, न्यायात निपुण, ऊह आणि अपोहाची पद्धती जाणणारा, ब्रह्मचर्याने युक्त असा एक ऋषी होता.
12.224.26
वेदविद्वेदतत्वज्ञः क्रियाकल्पविशारदः ।
आत्मतत्वविभागज्ञः पितृमान्गुणसागरः ॥ १२.२२४.२६ ॥
वेद जाणणारा, वेदतत्त्व जाणणारा, क्रियाकल्पात निपुण, आत्मतत्त्वाचे विभाग जाणणारा, पिता असलेला, गुणांचा सागर (असा तो होता).
12.224.27
श्वेतकेतुरिति ख्यातः श्रुत्वा वृत्तान्तमादरात् ।
कन्यार्थं देवलं चापि शीघ्रं तत्रागतोऽभवत् ॥ १२.२२४.२७ ॥
श्वेतकेतु नावाने प्रसिद्ध असलेले ते आदराने वृत्तान्त ऐकून, कन्येसाठी देवलही तातडीने तेथे आले.
12.224.28
उद्दालकसुतं दृष्ट्वा श्वेतकेतुं महाव्रतम् ।
यथान्यायं च संपूज्य देवलः प्रत्यभाषत ॥ १२.२२४.२८ ॥
उद्दालकाचा पुत्र, महाव्रती श्वेतकेतू याला पाहून, यथान्याय त्याचा सन्मान करून देवल उत्तरला.
12.224.29
कन्ये एष महाभागे प्राप्तो ऋषिकुमारकः ।
वरयैनं महाप्राज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ १२.२२४.२९ ॥
हे कन्ये, हे महाभागे, हा ऋषिकुमार आला आहे. या महाप्रज्ञ, वेद आणि वेदांगांत पारंगत असलेल्याला वर.
12.224.30
तच्छ्रुत्वा कुपिता कन्या ऋषिपुत्रमुदैक्षत ।
तां कन्यामाह विप्रर्षिः सोऽहं भद्रे समागतः ॥ १२.२२४.३० ॥
हे ऐकून संतापलेली कन्या ऋषिपुत्राकडे पाहू लागली. त्या कन्येला विप्र ऋषी म्हणाला, हे भद्रे, मी येथे आलो आहे.
12.224.31
अन्धोऽहमत्र तत्वं हि तथा मन्ये च सर्वदा ।
विशालनयनं विद्धि तथा मां हीनसंशयम्।
वृणीष्व मां वरारोहे भजे च त्वामनिन्दिते ॥ १२.२२४.३१ ॥
मी येथे आंधळा आहे; तरीही सदैव सत्य मी असेच जाणतो. मला विशाल नेत्रांचा आणि संशयरहित समजा. हे सुंदर कटिप्रदेशाच्या स्त्री, मला निवड; हे निर्दोष स्त्री, मी तुझी सेवा करीन.
12.224.32
येनेदं वीक्षते नित्यं वृणोति स्पृशतेऽथवा ।
घ्रायते वक्ति सततं येनेदं सार्यते पुनः ॥ १२.२२४.३२ ॥
ज्याद्वारे हे नेहमी पाहिले जाते, ग्रहण केले किंवा स्पर्श केले जाते, वास घेतला जातो, सतत सांगितले जाते, आणि ज्याद्वारे हे पुन्हा चालवले जाते—
12.224.33
येनेदं मन्यते तत्वं येन बुध्यति वा पुनः ।
न चक्षुर्विद्यते ह्येतत्स वै भूतान्ध उच्यते ॥ १२.२२४.३३ ॥
ज्याद्वारे हे तत्त्व मानते, आणि ज्याद्वारे पुन्हा समजते, पण याला डोळा नाही—त्यालाच प्राण्यांमध्ये आंधळा म्हणतात.
12.224.34
यस्मिन्प्रवर्तते चेदं पश्यञ्छृण्वन्स्पृशन्नपि ।
जिघ्रंश्च रसयंस्तद्वद्वर्तते येन चक्षुषा ॥ १२.२२४.३४ ॥
ज्यात हे प्रवृत्त होते; पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना व चव घेताना जसे हे वर्तते—ज्या डोळ्याने ते वर्तते.
12.224.35
तन्मे नास्ति ततो ह्यन्धो वृणु भद्रेऽद्य मामतः ।
लोकदृष्ट्या करोमीह नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥ १२.२२४.३५ ॥
ते माझ्याजवळ नाही; म्हणून मी आंधळा आहे. हे कल्याणी, आज मला निवड. लोकदृष्टीने मी येथे नित्य-नैमित्तिक कर्मे आदि करतो.
12.224.36
आत्मदृष्ट्या च तत्सर्वं विलिप्यासि च नित्यशः ।
स्थितोऽहं निर्भरः शान्तः कार्यकारणभावनः ॥ १२.२२४.३६ ॥
आत्मदृष्टीने तू ते सर्व सदैव अलिप्त राहतेस; मी निर्भर, शांत, कार्यकारणाचे चिंतन करीत स्थित आहे.
12.224.37
अविद्यया तरन्मृत्युं विद्यया तं तथाऽमृतम् ।
यथाप्राप्तं तु संदृश्य वसामीह विमत्सरः।
क्रीते व्यवसितं भद्रे भर्ताऽहं ते वृणीष्व माम् ॥ १२.२२४.३७ ॥
अविद्येने मृत्यू ओलांडून आणि विद्येने ते अमृतत्व मिळवून, जे प्राप्त झाले आहे ते तसेच पाहून मी येथे मत्सरविरहित राहतो. हे भद्रे, माझा निश्चय झाला आहे; मी तुझा पती आहे, मला वर.
12.224.38
ततः सुवर्चला दृष्ट्वा प्राह तं द्विजसत्तमम् ।
मनसाऽसि वृतो विद्वञ्शेषकर्ता पिता मम।
वृणीष्व पितरं मह्यमेष वेदविधिक्रमः ॥ १२.२२४.३८ ॥
तेव्हा सुवर्चला त्याला पाहून त्या द्विजश्रेष्ठाला म्हणाली: हे विद्वान, मनाने मी तुलाच वरले आहे; माझे उर्वरित संस्कार करणारे माझे पिता हेच आहेत. माझ्यासाठी माझ्या पित्याला वर; हाच वेदविधीचा क्रम आहे.
12.224.39
तद्विज्ञाय पिता तस्या देवलो मुनिसत्तमः ।
श्वेतकेतुं च संपूज्य तथैवोद्दालकेन तम् ॥ १२.२२४.३९ ॥
हे जाणून तिचे पिता देवल, मुनिश्रेष्ठ, यांनी श्वेतकेतूचा सन्मान केला; तसेच उद्दालकानेही त्याचा सन्मान केला.
12.224.40
मुनीनामग्रतः कन्यां प्रददौ जलपूर्वकम् ।
उदाहरन्ति वै तत्र श्वेतकेतुं निरीक्ष्य तम् ॥ १२.२२४.४० ॥
मुनींसमोर त्याने जलपूर्वक कन्येचे दान केले. तेथे श्वेतकेतूला पाहून लोक म्हणतात…
12.224.41
हृत्पुण्डरीकनिलयः सर्वभूतात्मको हरिः ।
श्वेतकेतुस्वरूपेण स्थितोऽसौ मधुसूदनः ॥ १२.२२४.४१ ॥
हृदयकमलात निवास करणारा, सर्वभूतांचा आत्मा हरी श्वेतकेतूच्या रूपाने स्थित आहे; तोच मधुसूदन.
12.224.42
प्रीयतां माधवो देवः पत्नी चेयं सुता मम ।
प्रतिपादयामि ते कन्यां सहधर्मचरीं शुभाम्।
इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै देवलो मुनिपुङ्गवः ॥ १२.२२४.४२ ॥
माधव देव प्रसन्न होवोत. ही माझी पत्नी व माझी कन्या आहे. धर्मात सहचारिणी असलेली शुभ कन्या मी तुला अर्पण करतो. असे बोलून मुनिश्रेष्ठ देवलाने तिला त्याला दिले.
12.224.43
प्रतिगृह्य च तां कन्यां श्वेतकेतुर्महायशाः ।
उपयम्य यथान्यायमत्र कृत्वा यथाविधि ॥ १२.२२४.४३ ॥
ती कन्या स्वीकारून महायशस्वी श्वेतकेतूने न्यायानुसार, विधिपूर्वक तिच्याशी विवाह केला आणि येथे यथाविधी कर्मे पार पाडली.
12.224.44
समाप्य तन्त्रं मुनिभिर्वैवाहिकमनुत्तमम् ।
स गार्हस्थ्ये वसन्धीमान्भार्यां तामिदमब्रवीत् ॥ १२.२२४.४४ ॥
मुनींनी विवाहाचा उत्तम विधी पूर्ण केल्यावर गृहस्थाश्रमात राहणारा तो बुद्धिमान आपल्या पत्नीला असे म्हणाला.
12.224.45
यानि चोक्तानि वेदेषु तत्सर्वं कुरु शोभने ।
मया सह यथान्यायं सहधर्मचरी मम् ॥ १२.२२४.४५ ॥
हे शोभने, वेदांत जे जे सांगितले आहे ते सर्व माझ्यासह न्यायानुसार कर. तू माझी धर्मसहचारिणी आहेस.
12.224.46
अहमित्येव भावेन स्थितोऽहं त्वं तथैव च ।
तस्मात्कर्माणि कुर्वीथाः कुर्यां ते च ततः परम् ॥ १२.२२४.४६ ॥
'मीच' या भावनेने मी स्थिर आहे, तूही तसेच आहेस. म्हणून तू कर्मे कर, आणि त्यानंतर मीही तुझ्यासाठी करीन.
12.224.47
न ममेति च भावेन ज्ञानाग्निनिलयेन च ।
अनन्तरं तथा कुर्यास्तानि कर्माणि भस्मसात् ॥ १२.२२४.४७ ॥
'हे माझे नाही' या भावनेने आणि ज्ञानाग्नीत स्थित राहून, त्यानंतर ती कर्मे भस्म होतील अशी करावीत.
12.224.48
एवं त्वया च कर्तव्यं सर्वदा दुर्भगा मया ।
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।
तस्माल्लोकस्य सिद्ध्यर्थं कर्तव्यं चात्मसिद्धये ॥ १२.२२४.४८ ॥
अशा प्रकारे तू आणि मी नेहमी हेच केले पाहिजे. श्रेष्ठ पुरुष जे जे आचरण करतो, तेच इतर लोकही करतात. म्हणून लोकसिद्धीसाठी आणि आत्मसिद्धीसाठी हेच करणे आवश्यक आहे.
12.224.49
उक्त्वैवं स महाप्राज्ञः सर्वज्ञानैकभाजनः ।
पुत्रानुत्पाद्य तस्यां च यज्ञैः संतर्प्य देवताः ॥ १२.२२४.४९ ॥
असे बोलून, सर्व ज्ञानाचे एकमेव पात्र असलेल्या त्या महाप्राज्ञाने तिच्यापासून पुत्र उत्पन्न करून यज्ञांनी देवतांना तृप्त केले.
12.224.50
आत्मयोगपरो नित्यं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
भार्यां तां सदृशीं प्राप्य बुद्धिं क्षेत्रज्ञयोरिव ॥ १२.२२४.५० ॥
आत्मयोगात नित्य निमग्न, द्वंद्वांपासून मुक्त, परिग्रहरहित असलेला तो, त्या योग्य भार्येला मिळवून, क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या ज्ञानासारख्या बुद्धीने राहिला.
12.224.51
लोकमन्यमनुप्राप्तौ भार्या भर्ता तथैव च ।
साक्षिभूतौ जगत्यस्मिंश्चरमाणौ मुदाऽन्वितौ ॥ १२.२२४.५१ ॥
दुसऱ्या लोकाला प्राप्त झालेले पत्नी आणि पती त्याच प्रमाणे, या जगात साक्षी होऊन आनंदाने संचार करीत राहिले.
12.224.52
ततः कदाचिद्भर्तारं श्वेतकेतुं सुवर्चला ।
पप्रच्छ को भवानत्र ब्रूहि मे तद्द्विजोत्तम ॥ १२.२२४.५२ ॥
मग एकदा सुवर्चलेने आपला पती श्वेतकेतूला विचारले: 'येथे तुम्ही कोण आहात? मला सांगा, हे द्विजोत्तमा.'
12.224.53
तामाह भगवान्वाग्मी तया ज्ञातो न संशयः ।
द्विजोत्तमेति मामुक्त्वा पुनः कमनुपृच्छसि ॥ १२.२२४.५३ ॥
त्या वाग्मी भगवंतांनी तिला सांगितले: 'तू मला ओळखले आहेस, यात संशय नाही. मला 'द्विजोत्तमा' म्हणून संबोधून पुन्हा कोणाला विचारतेस?'
12.224.54
सा तमाह महात्मानं पृच्छामि हृदि शायिनम् ।
तच्छ्रुत्वा प्रत्युवाचैनां स न वक्ष्यति भामिनि ॥ १२.२२४.५४ ॥
ती त्या महात्म्याला म्हणाली, "हृदयात वास करणाऱ्यालाच मी विचारते." ते ऐकून तो तिला उत्तरला, "हे भामिनी, तो सांगणार नाही."
12.224.55
नामगोत्रसमायुक्तमात्मानं मन्यसे यदि ।
तन्मिथ्यागोत्रसद्भावे वर्तते देहबन्धनम् ॥ १२.२२४.५५ ॥
नाम आणि गोत्र यांनी युक्त असे तू स्वतःला मानत असलास, तर मिथ्या गोत्राच्या अस्तित्वात देहबंधन राहते.
12.224.56
अहमित्येष भावोऽत्र त्वयि चापि समाहितः ।
त्वमप्यहमहं सर्वमहमित्येव वर्तते।
नात्र तत्परमार्थं वै किमर्थमनुपृच्छसि ॥ १२.२२४.५६ ॥
"मी" हा हा भाव येथे तुझ्यातही स्थिर आहे. तूही मीच, मीच सर्व, असेच आहे. येथे ते परमार्थ सत्य नाही; का विचारतोस?
12.224.57
ततः प्रहस्य सा हृष्टा भर्तारं धर्मचारिणी ।
उवाच वचनं काले स्मयमाना तदा नृप ॥ १२.२२४.५७ ॥
तेव्हा ती हसून आनंदित झाली; धर्माचरण करणारी ती स्त्री योग्य वेळी आपल्या पतीला हे शब्द म्हणाली. हे नृपा, तेव्हा ती हसत बोलली.
12.224.58
किमनेकप्रकारेण विरोधेन प्रयोजनम् ।
क्रियाकलापैर्ब्रह्मर्षे ज्ञाननष्टोऽसि सर्वदा।
तन्मे ब्रूहि महाप्राज्ञ यथाऽहं त्वामनुव्रता ॥ १२.२२४.५८ ॥
अनेक प्रकारच्या विरोधाने काय उपयोग? हे ब्रह्मर्षे, कर्मकलापांनी तू नेहमी ज्ञान गमावले आहेस. म्हणून हे महाप्राज्ञा, मला ते सांग, ज्यायोगे मी तुझी अनुगामिनी होईन.
12.224.59
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
वर्तते तेन लोकोऽयं संकीर्णश्च भविष्यति ॥ १२.२२४.५९ ॥
श्रेष्ठ जन जे जे आचरण करतो, तेच इतर लोकही करतात. त्यामुळे हे जग संकीर्ण (गोंधळलेले) होईल.
12.224.60
संकीर्णे च तथा धर्मे वर्णः संकरमेति च ।
संकरे च प्रवृत्ते तु मात्स्यो न्यायः प्रवर्तते ॥ १२.२२४.६० ॥
धर्म संकीर्ण झाल्यावर वर्णही संकराकडे जातो; संकर प्रवृत्त झाल्यावर मात्स्य न्याय प्रचलित होतो.
12.224.61
तदनिष्टं हरेर्भद्रे धातुरस्य महात्मनः ।
परमेश्वरसंक्रीडा लोकसृष्टिरियं शुभे ॥ १२.२२४.६१ ॥
हे कल्याणी, ते त्या महात्मा सृष्टिकर्ता हरीला अनिष्ट आहे; ही लोकसृष्टी परमेश्वराची क्रीडा आहे.
12.224.62
यावत्पासव उद्दिष्टास्तावत्योऽस्य विभूतयः ।
तावत्यश्चैव मायास्तु तावत्योऽस्याश्च शक्तयः ॥ १२.२२४.६२ ॥
जितके पाश सांगितले गेले, तितक्या त्याच्या विभूती; तितक्याच माया आणि तितक्याच त्याच्या शक्ती.
12.224.63
एवं सुगह्वरे युक्तो यत्र मे तद्भवाभवम् ।
छित्त्वा ज्ञानासिना गच्छेत्स विद्वान्स च मे प्रियः।
सोऽहमेव न सन्देहः प्रतिज्ञा इति तस्य वै ॥ १२.२२४.६३ ॥
असा अतिगहन स्थानी युक्त होऊन, ज्ञानखड्गाने भवाभव छेडून जाणारा तोच विद्वान; तो मला प्रिय आहे. तो मीच आहे, यात शंका नाही — हीच त्याची प्रतिज्ञा.
12.224.64
ये मूढास्ते दुरात्मानो धर्मसंकरकारकाः ।
मर्यादाभेदका नीचा नरके यान्ति जन्तवः ॥ १२.२२४.६४ ॥
जे मूढ आहेत, ते दुरात्मे आहेत; धर्मात संकर करणारे, मर्यादा मोडणारे, नीच — ते जीव नरकात जातात.
12.224.65
आसुरीं योनिमापन्ना इति देवानुशासनम् ॥ १२.२२४.६५ ॥
आसुरी योनीस प्राप्त झालेले — हे देवांचे अनुशासन आहे.
12.224.66
भगवत्या तथा लोके रक्षितव्यं न संशयः ।
मर्यादालोकरक्षार्थमेवमस्ति तथा स्थितः ॥ १२.२२४.६६ ॥
भगवतीने त्याप्रमाणेच जगात रक्षण केले पाहिजे, यात संशय नाही. लोकमर्यादेच्या रक्षणासाठी असेच स्थित आहे.
12.224.67
शब्दः कोत्र इति ख्यातस्तथाऽर्थं च महामुने ।
आकृत्या पतयो ब्रूहि लक्षणेन पृथक्पृथक् ॥ १२.२२४.६७ ॥
हे महामुनी, 'शब्द' म्हणून जे प्रसिद्ध आहे आणि त्याचा अर्थ काय? आकृती व लक्षणांनी प्रत्येकाचे भेद वेगवेगळे सांगा.
12.224.68
व्यत्ययेन च वर्णानां परिवादकृतो हि यः ।
स शब्द इति विज्ञेयस्तन्निपातोऽर्थ उच्यते ॥ १२.२२४.६८ ॥
वर्णांच्या विपर्ययाने उत्पन्न झालेला जो ध्वनी, तोच 'शब्द' म्हणून जाणावा; त्याचा निपात हाच 'अर्थ' म्हटला जातो.
12.224.69
शब्दार्थयोर्हि संबन्धस्त्वनयोरस्ति वा न वा ।
तन्मे ब्रूहि यथातत्वं शब्दस्यानेऽर्थ एव चेत् ॥ १२.२२४.६९ ॥
शब्द आणि अर्थ यांच्यात खरोखर संबंध आहे की नाही? ते यथार्थ रूपात मला सांगा; शब्दाचा अर्थ दुसरा असेल तर तेही सांगा.
12.224.70
शब्दार्थयोर्न चैवास्ति संबन्धोऽत्यन्त एव हि ।
पुष्करे च यथा तोयं तथाऽस्मीति च वेत्थ तत् ॥ १२.२२४.७० ॥
शब्द आणि अर्थ यांच्यात खरोखर पूर्ण संबंध नाही; कमळाच्या सरोवरातील पाण्याप्रमाणे. 'मी तसाच आहे' हे तू जाणतोस.
12.224.71
अर्थे स्थितिर्हि शब्दस्य नान्यथा च स्थितिर्भवेत् ।
विद्यते चेन्महाप्राज्ञ विनाऽर्थं ब्रूहि सत्तम ॥ १२.२२४.७१ ॥
शब्दाची स्थिती अर्थातच असते; नाहीतर तिची स्थिती वेगळी असू शकत नाही. हे महाप्राज्ञा, अर्थाशिवाय शब्द असेल तर हे सत्तमा, ते सांगा.
12.224.72
ससंसर्गोऽतिमात्रस्तु वाचकत्वेन वर्तते ।
अस्ति चेद्वर्तते नित्यं विकारोच्चारणेन वै ॥ १२.२२४.७२ ॥
तो संसर्ग अतिशय असतो आणि वाचक म्हणून वर्ततो. तो असल्यास तो नेहमी विकाराच्या उच्चारणानेच प्रवर्ततो.
12.224.73
शब्दस्थानोत्र इत्युक्तस्तथाऽर्थ इति मे कृतः ।
अर्थः स्थितो न तिष्ठेच्च विरूढमिह भाषितम् ॥ १२.२२४.७३ ॥
येथे शब्दाचे स्थान असे सांगितले गेले; तसेच मी अर्थालाही मानले. अर्थ स्थित आहे, पण तो टिकणार नाही; येथे सांगितलेले विरुद्ध झाले आहे.
12.224.74
न विकूलोऽत्र कथितो नाकाशं हि विना जगत् ।
संबन्धस्तत्र नास्त्येव तद्वदित्येष मन्यताम् ॥ १२.२२४.७४ ॥
येथे विकूल असे सांगितले नाही; आकाशाशिवाय जग नाही. तेथे संबंधच नाही. त्याप्रमाणेच हे मानावे.
12.224.75
सदाऽहंकारशब्दोऽयं व्यक्तमात्मनि संश्रितः ।
न वाचस्तत्र वर्तन्ते इति मिथ्या भविष्यति ॥ १२.२२४.७५ ॥
हा 'अहंकार' शब्द नेहमी स्पष्टपणे आत्म्यात आश्रित आहे. तेथे वाचा वर्तत नाहीत असे म्हणणे मिथ्या ठरेल.
12.224.76
अहंशब्दो ह्यहंभावो नात्मभावे शुभव्रते ।
न वर्तन्ते परेऽचिन्त्ये वाचः सगुणलक्षणाः ॥ १२.२२४.७६ ॥
'अहम्' हा शब्दच 'अहंभाव' आहे; हे शुभव्रते, आत्मभावात तो नसतो. परम आणि अचिंत्य ठिकाणी सगुण लक्षणांच्या वाचा वर्तत नाहीत.
12.224.77
अहं गात्रैकतः श्यामा भावनपि तथैव च ।
तन्मे ब्रूहि यथान्यायमेवं चेन्मुनिसत्तम ॥ १२.२२४.७७ ॥
'मी' हा शरीराच्या एका अवयवातून काळसर आहे; भावनाही तशीच. ते मला न्यायाने सांगा, जर असे असेल तर, हे मुनिश्रेष्ठा.
12.224.78
मृण्मये हि घटे भावस्तादृग्भाव इहेष्यते ।
अयं भावः परेऽचिन्त्ये ह्यात्मभावो यथाच तत् ॥ १२.२२४.७८ ॥
मातीच्या घड्यात जो भाव असतो, तसाच भाव येथे मानला जातो. हा भाव अचिंत्य परब्रह्मातही आहे, आणि आत्म्याचा जो भाव आहे तसाच तोही आहे.
12.224.79
अहं त्वमेतदित्येव परे संकल्पना मया ।
तस्माद्वाचो न वर्तन्त इति नैव विरुध्यते ॥ १२.२२४.७९ ॥
'मी', 'तू', 'हे' अशा या कल्पना परब्रह्माबद्दल मी केल्या आहेत. म्हणून वाचा तेथे चालत नाहीत हे विरोधी नाही.
12.224.80
तस्माद्वामेन वर्तन्ते मनसा भीरु सर्वशः ।
यथाऽऽकाशगतं विश्वं संसक्तमिव लक्ष्यते ॥ १२.२२४.८० ॥
म्हणून, हे भीरू, मनाने सर्व प्रकारे लोक वाकड्या मार्गाने चालतात. आकाशात असलेले विश्व जणू चिकटलेले दिसते.
12.224.81
संसर्गे सति संबन्धात्तद्विकारं भविष्यति ।
अनाकाशगतं सर्वं विकारे च सदा गतम् ॥ १२.२२४.८१ ॥
संसर्ग असताना संबंधाने त्यात विकार होईल. आकाशात नसलेले सर्व काही नेहमी विकारात असते.
12.224.82
तद्ब्रह्म परमं शुद्धमनौषम्यं न शक्यते ।
न दृश्यते तथा तच्च दृश्यते च मतिर्मम ॥ १२.२२४.८२ ॥
ते ब्रह्म परम, शुद्ध आणि अनुपम आहे; त्याचे वर्णन करता येत नाही. ते दिसत नाही, तरीही ते दिसते असे माझे मत आहे.
12.224.83
निर्विकारं ह्यमूर्ति च निरयं सर्वगं तथा ।
दृश्यते च वियन्नित्यं दृगात्मा तेन दृश्यते ॥ १२.२२४.८३ ॥
तो निर्विकार, निराकार, आधाररहित आणि सर्वव्यापी आहे; आकाशही नेहमी दिसते. द्रष्टा आत्मा त्याच्याद्वारे दिसतो.
12.224.84
त्वचा स्पृशति वै वायुमाकाशस्थं पुनः पुनः ।
तत्स्थं गन्धं तथाघ्राति ज्योतिः पश्यति चक्षुषा ॥ १२.२२४.८४ ॥
त्वचेने आकाशात असलेल्या वायूला पुन्हा पुन्हा स्पर्श करतो; त्यातील गंध हुंगतो; डोळ्यांनी प्रकाश पाहतो.
12.224.85
तमोरश्मिगणश्चैव मेघजालं तथैव च ।
वर्षं तारागणं चैव नाकाशं दृश्यते पुनः ॥ १२.२२४.८५ ॥
अंधार, किरणांचा समूह, मेघजाल, पाऊस आणि ताऱ्यांचा समूह; पुन्हा आकाश दिसत नाही.
12.224.86
आकाशस्याप्यथाकाशं सद्रूपमिति निश्चितम् ।
तदर्थे कल्पिता ह्येते तत्सत्यो विष्णुरेव च।
यानि नामानि गौणानि ह्युपचारात्परात्मनि ॥ १२.२२४.८६ ॥
आकाशाचेही आकाश—ते सद्रूप आहे हे निश्चित. त्यासाठीच ही कल्पिलेली आहेत; ते सत्य म्हणजेच विष्णू. परमात्म्याविषयीची गौण नावे उपचाराने आहेत.
12.224.87
न चक्षुषा न मनसा न चान्येन परो विभुः ।
चिन्त्यते सूक्ष्मया बुद्ध्या वाचा वक्तुं न शक्यते ॥ १२.२२४.८७ ॥
डोळ्यांनी नव्हे, मनाने नव्हे, इतर कशानेही नव्हे; सूक्ष्म बुद्धीने तो परम विभू चिंतिला जातो; वाणीने तो सांगता येत नाही.
12.224.88
एतत्प्रपञ्चमखिलं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
महाघटोऽल्पकश्चैव यथा मह्यां प्रतिष्ठितौ ॥ १२.२२४.८८ ॥
हे सर्व प्रपंच त्याच्यातच प्रतिष्ठित आहे; जसे मोठा घडा आणि लहान घडा पृथ्वीवर स्थित असतात.
12.224.89
न च स्त्री न पुमांश्चैव यथैव न नपुंसकः ।
केवलज्ञानमात्रं तत्तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२२४.८९ ॥
तो स्त्री नाही, पुरुष नाही, नपुंसकही नाही; तो केवल ज्ञानमात्र आहे; त्याच्यातच सर्व प्रतिष्ठित आहे.
12.224.90
भूमिसंस्थानयोगेन वस्तुसंस्थानयोगतः ।
रसभेदा यथा तोये प्रकृत्यामात्मनस्तथा ॥ १२.२२४.९० ॥
भूमीच्या संस्थानाच्या योगाने आणि वस्तूच्या संस्थानाच्या योगाने, पाण्यात जसे रसभेद असतात, तसेच प्रकृतीत आत्म्याचे (भेद) असतात.
12.224.91
तद्वाक्यस्मरणान्नित्यं तृप्तिं वारि पिबन्निव ।
प्राप्नोति ज्ञानमखिलं तेन तत्सुखमेधते ॥ १२.२२४.९१ ॥
त्या वाक्याच्या स्मरणाने, पाणी पिणाऱ्याप्रमाणे सदैव तृप्त होऊन, तो संपूर्ण ज्ञान प्राप्त करतो; त्यामुळे ते सुख वाढते.
12.224.92
अनेन साध्यं किं स्याद्वै शब्देनेति मतिर्मम ।
वेदगम्यः परोऽचिन्त्य इति पौराणिका विदुः ॥ १२.२२४.९२ ॥
या शब्दाने काय साध्य होईल, असे माझे मत आहे. परम वेदाने जाणण्यायोग्य व अचिंत्य आहे, असे पौराणिक जाणतात.
12.224.93
निरर्थको यथा लोके तद्वत्स्यादिति मे मतिः ।
निरीक्ष्यैवं यथान्यायं वक्तुमर्हसि मेऽनघ ॥ १२.२२४.९३ ॥
जगात निरर्थक असते तसेच हे असेल, असे माझे मत आहे. हे निष्पाप, असा विचार करून न्यायाने मला सांगावे.
12.224.94
वेदगम्यं परं शुद्धमिति सत्या परा श्रुतिः ।
व्याहत्या नैतदित्याह व्युपलिङ्गे च वर्तते ॥ १२.२२४.९४ ॥
'परम, शुद्ध, वेदाने जाणण्यायोग्य' — ही परम श्रुती सत्य आहे. 'हे नाही' असे विरोधाने म्हटले जाते; ते लक्ष्यार्थातही असते.
12.224.95
निरर्थको न चैवास्ति शब्दो लौकिक उत्तमे ।
अनन्वयास्तथा शब्दा निरर्था इति लौकिकैः ॥ १२.२२४.९५ ॥
उत्तम अर्थात कोणताही शब्द निरर्थक नसतो. लौकिक लोक ज्यांना असंबद्ध मानून निरर्थक म्हणतात, ते शब्दही तसे निरर्थक नसतात.
12.224.96
गृह्यन्ते तद्वदित्येव न वर्तन्ते परात्मनि ।
अगोचरत्वं वचसां युक्तमेवं तथा शुभे ॥ १२.२२४.९६ ॥
ते तसेच ग्रहण केले जातात, परंतु परमात्म्यात ते राहत नाहीत. वचनांची अगोचरता अशीच योग्य आहे, हे शुभे.
12.224.97
साधनस्योपदेशाच्च ह्युपायस्य च सूचनात् ।
उपलक्षणयोगेन व्यावृत्त्या च प्रदर्शनात्।
वेदगम्यः परः शुद्ध इति मे धीयते मतिः ॥ १२.२२४.९७ ॥
साधनाच्या उपदेशाने, उपायाच्या सूचनेने, लक्षणांच्या योगाने आणि निषेधाद्वारे दर्शनाने, परम व शुद्ध वेदगम्य आहे, असे माझे मत दृढ होते.
12.224.98
अध्यात्मध्यानसंभूतमभूतं… वत्स्फुटम् ।
ज्ञानं विद्धि शुभाचारे तेन यान्ति परां गतिम् ॥ १२.२२४.९८ ॥
अध्यात्मध्यानातून उत्पन्न झालेले, अभूत…वत् स्पष्ट ज्ञान जाण, हे शुभाचारे; त्याद्वारेच ते परम गती पावतात.
12.224.99
यदि मे व्याहृतं गुह्यं श्रुतं न तु त्वया शुभे ।
तथ्यमित्येव वा शुद्धे ज्ञानं ज्ञानविलोचने ॥ १२.२२४.९९ ॥
मी सांगितलेले गुह्य तू ऐकले नसेल, हे शुभे—किंवा हे शुद्धे, ते सत्यच मान; हे ज्ञाननेत्रे, तेच ज्ञान आहे.
12.224.100
नानारूपवदस्यैवमैश्वर्यं दृश्यते शुभे ।
न वायुस्तं न सूर्यस्तं नाग्निस्तत्तत्परं पदम् ॥ १२.२२४.१०० ॥
याचे ऐश्वर्य असे नानारूपांनी युक्त दिसते, हे शुभे. वायू तो नाही, सूर्य तो नाही, अग्नीही तो नाही—तेच परम पद आहे.
12.224.101
अनेन पूर्णमेतद्धि हृदि भूतमिहेष्यते ।
एतावदात्मविज्ञानमेतावद्यदहं स्मृतम्।
आवयोर्न च सत्वे वै तस्मादज्ञानबन्धनम् ॥ १२.२२४.१०१ ॥
यामुळे हे हृदयात पूर्णपणे असलेले येथे इच्छिले जाते. आत्मविज्ञान इतकेच आहे, जे मी स्मरले. आपल्या दोघांमध्ये सत्त्व नाही; म्हणून हे अज्ञानाचे बंधन आहे.
12.224.102
एवं सुवर्चला हृष्टा प्रोक्ता भर्त्रा यथार्थवत् ।
परिचर्यमाणा ह्यनिशं तत्वबुद्धिसमन्विता ॥ १२.२२४.१०२ ॥
अशा प्रकारे सुवर्चला आनंदित होऊन पतीने यथार्थपणे उपदेशिलेली, तत्त्वबुद्धीने युक्त होऊन सतत त्याची सेवा करीत राहिली.
12.224.103
भर्ता च तामनुप्रेक्ष्य नित्यनैमित्तिकान्वितः ।
परमात्मनि गोविन्दे वासुदेवे महात्मनि ॥ १२.२२४.१०३ ॥
पतीनेही तिच्याकडे पाहून, नित्य व नैमित्तिक कर्मांनी युक्त होऊन, परमात्मा, गोविंद, वासुदेव या महात्म्यात (मन लावले).
12.224.104
समाधाय च कर्माणि तन्मयत्वेन भावितः ।
कालेन महता राजन्प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ १२.२२४.१०४ ॥
कर्मे समर्पून, त्यातच तन्मय होऊन भावित झालेला, हे राजा, दीर्घ कालानंतर तो परम गती प्राप्त करतो.
12.224.105
एतत्ते कथितं राजन्यस्मात्त्वं परिपृच्छसि ।
गार्हस्थ्यं च समास्थाय गतौ जायापती परम् ॥ १२.२२४.१०५ ॥
हे राजा, तू विचारतोस म्हणून हे तुला सांगितले. गृहस्थधर्म स्वीकारून पती-पत्नी परम गतीला जातात.