ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.224
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.224.1
अस्ति कश्चिद्यदि विभो सदारो नियतो गृहे ।
अतीतसर्वसंसारः सर्वद्वन्द्वविवर्जितः।
तं मे ब्रूहि महाप्राज्ञ दुर्लभः पुरुषो महान् ॥ १२.२२४.१ ॥
ਹੇ ਵਿਭੋ, ਜੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ; ਅਜਿਹਾ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
12.224.2
शृणु राजन्यथावृत्तं यन्मां त्वं पृष्टवानसि ।
इतिहासमिमं शुद्धं संसारभयभेषजम् ॥ १२.२२४.२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਸੁਣ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਦੀ ਦਵਾਈ ਵਰਗਾ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣ।
12.224.3
देवलो नाम विप्रर्षिः सर्वशास्त्रार्थकोविदः ।
क्रियावान्धार्मिको नित्यं देवब्राह्मणपूजकः ॥ १२.२२४.३ ॥
ਦੇਵਲ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਕਰਮਕਾਂਡੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।
12.224.4
सुता सुवर्चला नाम तस्य कल्याणलक्षणा ।
नातिह्रस्वा नातिकृशा नातिदीर्घा यशस्विनी।
प्रदानसमयं प्राप्ता पिता तस्य ह्यचिन्तयत् ॥ १२.२२४.४ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਵਰਚਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ; ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਬਹੁਤੀ ਛੋਟੀ ਨਹੀਂ, ਬਹੁਤੀ ਪਤਲੀ ਨਹੀਂ, ਬਹੁਤੀ ਲੰਮੀ ਨਹੀਂ, ਯਸ਼ਸਵੀ। ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ।
12.224.5
अस्याः पतिः कुतो वेति ब्राह्मणः श्रोत्रियः परः ।
विद्वान्विप्रो ह्यकुटुम्बः प्रियवादी महातपाः ॥ १२.२२४.५ ॥
"ਇਸ ਦਾ ਪਤੀ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇਗਾ?" ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ — ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੇਦਗਿਆਤਾ, ਵਿਦਵਾਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।
12.224.6
इत्येवं चिन्तयानं तं रहस्याह सुवर्चला ॥ १२.२२४.६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਵਰਚਲਾ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ।
12.224.7
अन्धाय मां महाप्राज्ञ देह्यनन्धाय वै पितः ।
एवं स्मर सदा विद्वन्ममेदं प्रार्थितं मुने ॥ १२.२२४.७ ॥
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਪਿਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦਿਓ, ਜਾਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਿਓ। ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੁਨੀ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ।
12.224.8
न शक्यं प्रार्थितं वत्से त्वयाऽद्य प्रतिभाति मे ।
अन्धतानन्धता चेति विकारो मम जायते ॥ १२.२२४.८ ॥
ਹੇ ਧੀਏ, ਤੂੰ ਜੋ ਮੰਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.224.9
उन्मत्तेवाशुभं वाक्यं भाषसे शुभलोचने ॥ १२.२२४.९ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਤੂੰ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅਸ਼ੁਭ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈਂ।
12.224.10
नाहमुन्मत्तभूताऽद्य बुद्धिपूर्वं ब्रवीमि ते ।
विद्यते चेत्पतिस्तादृक्स मां भरति वेदवित् ॥ १२.२२४.१० ॥
ਮੈਂ ਹੁਣ ਪਾਗਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹਾਂ। ਜੇ ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਐਸਾ ਪਤੀ ਹੋਵੇ...
12.224.11
येभ्यस्त्वं मन्यसे दातुं मामिहानय तान्द्विजान् ।
तादृशं तं पतिं तेषु वरयिष्ये यथातथम् ॥ १२.२२४.११ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲੈ ਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਐਸੇ ਹੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੁਣਾਂਗੀ।
12.224.12
तथेति चोक्त्वा तां कन्यामृषिः शिष्यानुवाच ह ।
ब्राह्मणान्वेदसंपन्नान्योनिगोत्रविशोधितान् ॥ १२.२२४.१२ ॥
'ਠੀਕ ਹੈ' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਗੋਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਆਓ।'
12.224.13
मातृतः पितृतः शुद्धाञ्शुद्धानाचारतः शुभान् ।
अरोगान्बुद्धिसंपन्नाञ्शीलसत्वगुणान्वितान् ॥ १२.२२४.१३ ॥
ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਓਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਸ਼ੁਭ, ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ, ਸੱਤਵ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ।
12.224.14
असंकीर्णांश्च गोत्रेषु वेदव्रतसमन्वितान् ।
ब्राह्मणान्स्नातकाञ्शीघ्रं मातापितृसमन्वितान्।
निवेष्टुकामान्कन्यां मे दृष्ट्वाऽऽनयत शिष्यकाः ॥ १२.२२४.१४ ॥
ਗੋਤਰ ਵਿੱਚ ਰਲਾਵੇਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵੇਦ ਤੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਨਾਤਕ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਹੋਏ, ਵਿਆਹ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਧੀ ਲਈ ਵੇਖ ਕੇ ਛੇਤੀ ਲੈ ਆਓ, ਹੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯੋ।
12.224.15
तच्छ्रुत्वा त्वरिताः शिष्या ह्याश्रमेषु ततस्ततः ।
ग्रामेषु च ततो गत्वा ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन् ॥ १२.२२४.१५ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਜਾ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।
12.224.16
ऋषेः प्रभावं मत्वा ते कन्यायाश्च द्विजोत्तमाः ।
अनेकमुनयो राजन्संप्राप्ता देवलाश्रमम् ॥ १२.२२४.१६ ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਕੰਨਿਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਦ੍ਵਿਜ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਮੁਨੀ ਦੇਵਲ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ।
12.224.17
अनुमान्य यथान्यायं मुनीन्मुनिकुमारकान् ।
अभ्यर्च्य विधिवत्तत्र कन्यामाह पिता महान् ॥ १२.२२४.१७ ॥
ਯਥਾ-ਨਿਆਏ ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀ-ਕੁਮਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
12.224.18
एतेऽपि मुनयो वत्से स्वपुत्रैकमता इह ।
वेदवेदाङ्गसंपन्नाः कुलीनाः शीलसंमताः ॥ १२.२२४.१८ ॥
ਪੁੱਤਰੀ, ਇੱਥੇ ਇਹ ਮੁਨੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਤ ਹਨ। ਵੇਦ ਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਕੁਲੀਨ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ।
12.224.19
येऽमी तेषु वरं भद्रे त्वमिच्छसि महाव्रतम् ।
तं कुमारं वृणीष्वाद्य तस्मै दास्याम्यहं शुभे ॥ १२.२२४.१९ ॥
ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਸ ਮਹਾਵ੍ਰਤੀ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵਰ ਵਜੋਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਉਸਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਚੁਣ ਲੈ; ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।
12.224.20
तथेति चोक्त्वा कल्याणी तप्तहेमनिभा तदा ।
सर्वलक्षणसंपन्ना वाक्यमाह यशस्विनी ॥ १२.२२४.२० ॥
'ਤਥਾਸਤੁ' ਆਖ ਕੇ ਤਪੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ, ਸਰਬ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਕਲਿਆਣੀ ਨੇ ਤਦ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
12.224.21
विप्राणां समितीर्दृष्ट्वा प्रणिपत्य तपोधनान् ।
यद्यस्ति समितौ विप्रो ह्यन्धोऽनन्धः स मे वरः ॥ १२.२२४.२१ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਤਪੋਧਨ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ (ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ) — ਜੇ ਇਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ, ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਵਰ ਹੈ।
12.224.22
तच्छ्रुत्वा मुनयस्तत्र वीक्षमाणाः परस्परम् ।
नोचुर्विप्रा महाभागाः कन्यां मत्वा ह्यवेदिकां ॥ १२.२२४.२२ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਮੁਨੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ — ਉਸ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਅਵੇਦਿਕਾ (ਅਯੋਗ) ਸਮਝ ਕੇ।
12.224.23
कुत्सयित्वा मुनिं तत्र मनसा मुनिसत्तमाः ।
यथागतं ययुः क्रुद्धा नानादेशनिवासिनः ॥ १२.२२४.२३ ॥
ਉੱਥੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਉਹ ਮੁਨੀ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੁੜ ਗਏ।
12.224.24
कन्या च संस्थिता तत्र पितृवेश्मनि भामिनी ॥ १२.२२४.२४ ॥
ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਮਿਨੀ ਕੰਨਿਆ ਉੱਥੇ ਹੀ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਈ।
12.224.25
ततः कदाचिद्ब्रह्मण्यो विद्वान्न्यायविशारदः ।
ऊहापोहविधानज्ञो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥ १२.२२४.२५ ॥
ਤਦ ਇੱਕ ਵਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਦਵਾਨ, ਨਿਆਏ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਊਹ ਅਤੇ ਅਪੋਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ।
12.224.26
वेदविद्वेदतत्वज्ञः क्रियाकल्पविशारदः ।
आत्मतत्वविभागज्ञः पितृमान्गुणसागरः ॥ १२.२२४.२६ ॥
ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਵੇਦ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਮ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਆਤਮ-ਤੱਤ ਦੇ ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਪਿਤਾ ਵਾਲਾ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਾਗਰ (ਉਹ ਸੀ)।
12.224.27
श्वेतकेतुरिति ख्यातः श्रुत्वा वृत्तान्तमादरात् ।
कन्यार्थं देवलं चापि शीघ्रं तत्रागतोऽभवत् ॥ १२.२२४.२७ ॥
ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਰਤਾਂਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੰਨਿਆ ਲਈ ਦੇਵਲ ਵੀ ਛੇਤੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
12.224.28
उद्दालकसुतं दृष्ट्वा श्वेतकेतुं महाव्रतम् ।
यथान्यायं च संपूज्य देवलः प्रत्यभाषत ॥ १२.२२४.२८ ॥
ਉੱਦਾਲਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਵ੍ਰਤੀ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਯਥਾਨਿਆਏ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦੇਵਲ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
12.224.29
कन्ये एष महाभागे प्राप्तो ऋषिकुमारकः ।
वरयैनं महाप्राज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ १२.२२४.२९ ॥
ਹੇ ਕੰਨਿਆ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਕੁਮਾਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਯ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਨੂੰ ਵਰ ਲੈ।
12.224.30
तच्छ्रुत्वा कुपिता कन्या ऋषिपुत्रमुदैक्षत ।
तां कन्यामाह विप्रर्षिः सोऽहं भद्रे समागतः ॥ १२.२२४.३० ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕੰਨਿਆ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।
12.224.31
अन्धोऽहमत्र तत्वं हि तथा मन्ये च सर्वदा ।
विशालनयनं विद्धि तथा मां हीनसंशयम्।
वृणीष्व मां वरारोहे भजे च त्वामनिन्दिते ॥ १२.२२४.३१ ॥
ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਸਦਾ ਸੱਚ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹਰਹਿਤ ਜਾਣ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਚੁਣ; ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਇਸਤਰੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ।
12.224.32
येनेदं वीक्षते नित्यं वृणोति स्पृशतेऽथवा ।
घ्रायते वक्ति सततं येनेदं सार्यते पुनः ॥ १२.२२४.३२ ॥
ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਦਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁੰਘਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਗਾਤਾਰ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਫਿਰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
12.224.33
येनेदं मन्यते तत्वं येन बुध्यति वा पुनः ।
न चक्षुर्विद्यते ह्येतत्स वै भूतान्ध उच्यते ॥ १२.२२४.३३ ॥
ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਤੱਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.224.34
यस्मिन्प्रवर्तते चेदं पश्यञ्छृण्वन्स्पृशन्नपि ।
जिघ्रंश्च रसयंस्तद्वद्वर्तते येन चक्षुषा ॥ १२.२२४.३४ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਵਰਤਦਾ ਹੈ; ਵੇਖਦਿਆਂ, ਸੁਣਦਿਆਂ, ਛੂੰਹਦਿਆਂ, ਸੁੰਘਦਿਆਂ ਅਤੇ ਚੱਖਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਅੱਖ ਨਾਲ ਉਹ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
12.224.35
तन्मे नास्ति ततो ह्यन्धो वृणु भद्रेऽद्य मामतः ।
लोकदृष्ट्या करोमीह नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥ १२.२२४.३५ ॥
ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਚੁਣ। ਲੋਕ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਿੱਤ-ਨੈਮਿੱਤਕ ਕਰਮ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
12.224.36
आत्मदृष्ट्या च तत्सर्वं विलिप्यासि च नित्यशः ।
स्थितोऽहं निर्भरः शान्तः कार्यकारणभावनः ॥ १२.२२४.३६ ॥
ਆਤਮ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਉਸ ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਿਪਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਨਿਰਭਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਕਾਰਜ-ਕਾਰਣ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹਾਂ।
12.224.37
अविद्यया तरन्मृत्युं विद्यया तं तथाऽमृतम् ।
यथाप्राप्तं तु संदृश्य वसामीह विमत्सरः।
क्रीते व्यवसितं भद्रे भर्ताऽहं ते वृणीष्व माम् ॥ १२.२२४.३७ ॥
ਅਵਿਦਿਆ ਰਾਹੀਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਅਮ੍ਰਿਤਤਵ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ ਵਸਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਚੁਣ।
12.224.38
ततः सुवर्चला दृष्ट्वा प्राह तं द्विजसत्तमम् ।
मनसाऽसि वृतो विद्वञ्शेषकर्ता पिता मम।
वृणीष्व पितरं मह्यमेष वेदविधिक्रमः ॥ १२.२२४.३८ ॥
ਤਦ ਸੁਵਰਚਲਾ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਬੋਲੀ: ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਮਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਵਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਇਹ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਰ; ਇਹੀ ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੈ।
12.224.39
तद्विज्ञाय पिता तस्या देवलो मुनिसत्तमः ।
श्वेतकेतुं च संपूज्य तथैवोद्दालकेन तम् ॥ १२.२२४.३९ ॥
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇਵਲ, ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨੇ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਵੀ ਉਸਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ।
12.224.40
मुनीनामग्रतः कन्यां प्रददौ जलपूर्वकम् ।
उदाहरन्ति वै तत्र श्वेतकेतुं निरीक्ष्य तम् ॥ १२.२२४.४० ॥
ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸਨੇ ਜਲ-ਪੂਰਵਕ ਕੰਨਿਆ ਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ…
12.224.41
हृत्पुण्डरीकनिलयः सर्वभूतात्मको हरिः ।
श्वेतकेतुस्वरूपेण स्थितोऽसौ मधुसूदनः ॥ १२.२२४.४१ ॥
ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲਾ, ਸਰਬ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹਰਿ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਮਧੁਸੂਦਨ ਹੈ।
12.224.42
प्रीयतां माधवो देवः पत्नी चेयं सुता मम ।
प्रतिपादयामि ते कन्यां सहधर्मचरीं शुभाम्।
इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै देवलो मुनिपुङ्गवः ॥ १२.२२४.४२ ॥
ਮਾਧਵ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਧੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਹਚਾਰਿਣੀ ਸ਼ੁਭ ਕੰਨਿਆ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੌਂਪਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵਲ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਕੰਨਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
12.224.43
प्रतिगृह्य च तां कन्यां श्वेतकेतुर्महायशाः ।
उपयम्य यथान्यायमत्र कृत्वा यथाविधि ॥ १२.२२४.४३ ॥
ਉਸ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਨੇ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ।
12.224.44
समाप्य तन्त्रं मुनिभिर्वैवाहिकमनुत्तमम् ।
स गार्हस्थ्ये वसन्धीमान्भार्यां तामिदमब्रवीत् ॥ १२.२२४.४४ ॥
ਮੁਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ, ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਆਖਿਆ।
12.224.45
यानि चोक्तानि वेदेषु तत्सर्वं कुरु शोभने ।
मया सह यथान्यायं सहधर्मचरी मम् ॥ १२.२२४.४५ ॥
ਹੇ ਸ਼ੋਭਨੇ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਧਰਮ ਸਹਚਾਰਿਣੀ ਹੈਂ।
12.224.46
अहमित्येव भावेन स्थितोऽहं त्वं तथैव च ।
तस्मात्कर्माणि कुर्वीथाः कुर्यां ते च ततः परम् ॥ १२.२२४.४६ ॥
'ਮੈਂ ਹੀ' ਇਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਵੀ ਏਦਾਂ ਹੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਕਰਮ ਕਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਰਾਂਗਾ।
12.224.47
न ममेति च भावेन ज्ञानाग्निनिलयेन च ।
अनन्तरं तथा कुर्यास्तानि कर्माणि भस्मसात् ॥ १२.२२४.४७ ॥
'ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ' ਇਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਕਿ ਉਹ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਣ।
12.224.48
एवं त्वया च कर्तव्यं सर्वदा दुर्भगा मया ।
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।
तस्माल्लोकस्य सिद्ध्यर्थं कर्तव्यं चात्मसिद्धये ॥ १२.२२४.४८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੋ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.224.49
उक्त्वैवं स महाप्राज्ञः सर्वज्ञानैकभाजनः ।
पुत्रानुत्पाद्य तस्यां च यज्ञैः संतर्प्य देवताः ॥ १२.२२४.४९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਪਾਤਰ ਉਹ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
12.224.50
आत्मयोगपरो नित्यं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
भार्यां तां सदृशीं प्राप्य बुद्धिं क्षेत्रज्ञयोरिव ॥ १२.२२४.५० ॥
ਆਤਮ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੀਨ, ਦੁੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਉਹ, ਉਸ ਯੋਗ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਖੇਤਰ ਤੇ ਖੇਤਰਜ্ঞ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਰਿਹਾ।
12.224.51
लोकमन्यमनुप्राप्तौ भार्या भर्ता तथैव च ।
साक्षिभूतौ जगत्यस्मिंश्चरमाणौ मुदाऽन्वितौ ॥ १२.२२४.५१ ॥
ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪਤੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਖੀ ਬਣ ਕੇ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ।
12.224.52
ततः कदाचिद्भर्तारं श्वेतकेतुं सुवर्चला ।
पप्रच्छ को भवानत्र ब्रूहि मे तद्द्विजोत्तम ॥ १२.२२४.५२ ॥
ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਸੁਵਰਚਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ।'
12.224.53
तामाह भगवान्वाग्मी तया ज्ञातो न संशयः ।
द्विजोत्तमेति मामुक्त्वा पुनः कमनुपृच्छसि ॥ १२.२२४.५३ ॥
ਉਸ ਵਾਗ੍ਮੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ 'ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ' ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈਂ?'
12.224.54
सा तमाह महात्मानं पृच्छामि हृदि शायिनम् ।
तच्छ्रुत्वा प्रत्युवाचैनां स न वक्ष्यति भामिनि ॥ १२.२२४.५४ ॥
ਉਹ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਬੋਲੀ, "ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇਗਾ।"
12.224.55
नामगोत्रसमायुक्तमात्मानं मन्यसे यदि ।
तन्मिथ्यागोत्रसद्भावे वर्तते देहबन्धनम् ॥ १२.२२४.५५ ॥
ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਝੂਠੇ ਗੋਤ੍ਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਦਾ ਬੰਧਨ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.224.56
अहमित्येष भावोऽत्र त्वयि चापि समाहितः ।
त्वमप्यहमहं सर्वमहमित्येव वर्तते।
नात्र तत्परमार्थं वै किमर्थमनुपृच्छसि ॥ १२.२२४.५६ ॥
"ਮੈਂ" ਇਹ ਭਾਵ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਪਰਮਾਰਥ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ?
12.224.57
ततः प्रहस्य सा हृष्टा भर्तारं धर्मचारिणी ।
उवाच वचनं काले स्मयमाना तदा नृप ॥ १२.२२४.५७ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਹੱਸ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ; ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀ ਬੋਲੀ।
12.224.58
किमनेकप्रकारेण विरोधेन प्रयोजनम् ।
क्रियाकलापैर्ब्रह्मर्षे ज्ञाननष्टोऽसि सर्वदा।
तन्मे ब्रूहि महाप्राज्ञ यथाऽहं त्वामनुव्रता ॥ १२.२२४.५८ ॥
ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀ, ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਅਨੁਸਾਰਣੀ ਬਣਾਂ।
12.224.59
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
वर्तते तेन लोकोऽयं संकीर्णश्च भविष्यति ॥ १२.२२४.५९ ॥
ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨ ਜੋ ਜੋ ਆਚਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ ਸੰਕੀਰਣ (ਉਲਝਿਆ) ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
12.224.60
संकीर्णे च तथा धर्मे वर्णः संकरमेति च ।
संकरे च प्रवृत्ते तु मात्स्यो न्यायः प्रवर्तते ॥ १२.२२४.६० ॥
ਧਰਮ ਸੰਕੀਰਣ ਹੋਣ ਤੇ ਵਰਣ ਵੀ ਸੰਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੰਕਰ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੋਣ ਤੇ ਮਾਤਸ੍ਯ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.224.61
तदनिष्टं हरेर्भद्रे धातुरस्य महात्मनः ।
परमेश्वरसंक्रीडा लोकसृष्टिरियं शुभे ॥ १२.२२४.६१ ॥
ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਉਹ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹਰਿ ਨੂੰ ਅਣਚਾਹਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਲੋਕ-ਸਿਰਜਣਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ।
12.224.62
यावत्पासव उद्दिष्टास्तावत्योऽस्य विभूतयः ।
तावत्यश्चैव मायास्तु तावत्योऽस्याश्च शक्तयः ॥ १२.२२४.६२ ॥
ਜਿੰਨੇ ਪਾਸ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨੀਆਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਹਨ; ਉਨੀਆਂ ਹੀ ਮਾਇਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨੀਆਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।
12.224.63
एवं सुगह्वरे युक्तो यत्र मे तद्भवाभवम् ।
छित्त्वा ज्ञानासिना गच्छेत्स विद्वान्स च मे प्रियः।
सोऽहमेव न सन्देहः प्रतिज्ञा इति तस्य वै ॥ १२.२२४.६३ ॥
ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿ ਗਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਗਿਆਨ-ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਭਵ-ਅਭਵ ਕੱਟ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਹੈ।
12.224.64
ये मूढास्ते दुरात्मानो धर्मसंकरकारकाः ।
मर्यादाभेदका नीचा नरके यान्ति जन्तवः ॥ १२.२२४.६४ ॥
ਜੋ ਮੂਰਖ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ, ਨੀਚ — ਉਹ ਜੀਵ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.224.65
आसुरीं योनिमापन्ना इति देवानुशासनम् ॥ १२.२२४.६५ ॥
ਆਸੁਰੀ ਜੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ — ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ।
12.224.66
भगवत्या तथा लोके रक्षितव्यं न संशयः ।
मर्यादालोकरक्षार्थमेवमस्ति तथा स्थितः ॥ १२.२२४.६६ ॥
ਭਗਵਤੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤ ਹੈ।
12.224.67
शब्दः कोत्र इति ख्यातस्तथाऽर्थं च महामुने ।
आकृत्या पतयो ब्रूहि लक्षणेन पृथक्पृथक् ॥ १२.२२४.६७ ॥
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, 'ਸ਼ਬਦ' ਕੀ ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ? ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਭੇਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸੋ।
12.224.68
व्यत्ययेन च वर्णानां परिवादकृतो हि यः ।
स शब्द इति विज्ञेयस्तन्निपातोऽर्थ उच्यते ॥ १२.२२४.६८ ॥
ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਵਿਅਤਿਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੋ ਧੁਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ 'ਸ਼ਬਦ' ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਨਿਪਾਤ ਹੀ 'ਅਰਥ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.224.69
शब्दार्थयोर्हि संबन्धस्त्वनयोरस्ति वा न वा ।
तन्मे ब्रूहि यथातत्वं शब्दस्यानेऽर्थ एव चेत् ॥ १२.२२४.६९ ॥
ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਉਹ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਜੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।
12.224.70
शब्दार्थयोर्न चैवास्ति संबन्धोऽत्यन्त एव हि ।
पुष्करे च यथा तोयं तथाऽस्मीति च वेत्थ तत् ॥ १२.२२४.७० ॥
ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੋਈ ਪੂਰਨ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ; ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ। 'ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ' — ਇਹ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।
12.224.71
अर्थे स्थितिर्हि शब्दस्य नान्यथा च स्थितिर्भवेत् ।
विद्यते चेन्महाप्राज्ञ विनाऽर्थं ब्रूहि सत्तम ॥ १२.२२४.७१ ॥
ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਿਆ, ਜੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਬਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੇ ਸੱਤਮ, ਉਹ ਦੱਸੋ।
12.224.72
ससंसर्गोऽतिमात्रस्तु वाचकत्वेन वर्तते ।
अस्ति चेद्वर्तते नित्यं विकारोच्चारणेन वै ॥ १२.२२४.७२ ॥
ਉਹ ਸੰਸਰਗ ਅਤਿਅੰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਚਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਕਾਰ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
12.224.73
शब्दस्थानोत्र इत्युक्तस्तथाऽर्थ इति मे कृतः ।
अर्थः स्थितो न तिष्ठेच्च विरूढमिह भाषितम् ॥ १२.२२४.७३ ॥
ਇੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਅਰਥ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ। ਅਰਥ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੇ; ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਥਨ ਉਲਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
12.224.74
न विकूलोऽत्र कथितो नाकाशं हि विना जगत् ।
संबन्धस्तत्र नास्त्येव तद्वदित्येष मन्यताम् ॥ १२.२२४.७४ ॥
ਇੱਥੇ ਵਿਕੂਲ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਗਤ ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਸੰਬੰਧ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।
12.224.75
सदाऽहंकारशब्दोऽयं व्यक्तमात्मनि संश्रितः ।
न वाचस्तत्र वर्तन्ते इति मिथ्या भविष्यति ॥ १२.२२४.७५ ॥
ਇਹ 'ਅਹੰਕਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਸਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਾਕ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਝੂਠ ਹੋਵੇਗਾ।
12.224.76
अहंशब्दो ह्यहंभावो नात्मभावे शुभव्रते ।
न वर्तन्ते परेऽचिन्त्ये वाचः सगुणलक्षणाः ॥ १२.२२४.७६ ॥
'ਅਹਮ੍' ਸ਼ਬਦ ਹੀ 'ਅਹੰਭਾਵ' ਹੈ; ਹੇ ਸ਼ੁਭਵ੍ਰਤਾ, ਆਤਮ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰਮ ਤੇ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਗੁਣ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਕ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ।
12.224.77
अहं गात्रैकतः श्यामा भावनपि तथैव च ।
तन्मे ब्रूहि यथान्यायमेवं चेन्मुनिसत्तम ॥ १२.२२४.७७ ॥
'ਮੈਂ' ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਗ ਤੋਂ ਸਾਂਵਲਾ ਹੈ; ਭਾਵ ਵੀ ਏਵੇਂ ਹੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੋ, ਜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
12.224.78
मृण्मये हि घटे भावस्तादृग्भाव इहेष्यते ।
अयं भावः परेऽचिन्त्ये ह्यात्मभावो यथाच तत् ॥ १२.२२४.७८ ॥
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਭਾਵ ਇੱਥੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਵ ਅਚਿੰਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਜੋ ਭਾਵ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।
12.224.79
अहं त्वमेतदित्येव परे संकल्पना मया ।
तस्माद्वाचो न वर्तन्त इति नैव विरुध्यते ॥ १२.२२४.७९ ॥
'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ', 'ਇਹ' ਐਸੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਮੈਂ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਵਾਕ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ।
12.224.80
तस्माद्वामेन वर्तन्ते मनसा भीरु सर्वशः ।
यथाऽऽकाशगतं विश्वं संसक्तमिव लक्ष्यते ॥ १२.२२४.८० ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭੀਰੂ, ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਟੇਢੇ ਰਾਹ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਜਿਵੇਂ ਚਿਪਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.224.81
संसर्गे सति संबन्धात्तद्विकारं भविष्यति ।
अनाकाशगतं सर्वं विकारे च सदा गतम् ॥ १२.२२४.८१ ॥
ਸੰਸਰਗ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਸਦਾ ਵਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.224.82
तद्ब्रह्म परमं शुद्धमनौषम्यं न शक्यते ।
न दृश्यते तथा तच्च दृश्यते च मतिर्मम ॥ १२.२२४.८२ ॥
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਨੁਪਮ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ।
12.224.83
निर्विकारं ह्यमूर्ति च निरयं सर्वगं तथा ।
दृश्यते च वियन्नित्यं दृगात्मा तेन दृश्यते ॥ १२.२२४.८३ ॥
ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਅਮੂਰਤ, ਆਸਰੇ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਸਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਆਤਮਾ ਉਸੇ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.224.84
त्वचा स्पृशति वै वायुमाकाशस्थं पुनः पुनः ।
तत्स्थं गन्धं तथाघ्राति ज्योतिः पश्यति चक्षुषा ॥ १२.२२४.८४ ॥
ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਵਾ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੰਧ ਨੂੰ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ; ਅੱਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.224.85
तमोरश्मिगणश्चैव मेघजालं तथैव च ।
वर्षं तारागणं चैव नाकाशं दृश्यते पुनः ॥ १२.२२४.८५ ॥
ਹਨੇਰਾ, ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਜਾਲ, ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ; ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦਾ।
12.224.86
आकाशस्याप्यथाकाशं सद्रूपमिति निश्चितम् ।
तदर्थे कल्पिता ह्येते तत्सत्यो विष्णुरेव च।
यानि नामानि गौणानि ह्युपचारात्परात्मनि ॥ १२.२२४.८६ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਆਕਾਸ਼—ਉਹ ਸਦ੍ਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਉਸੇ ਲਈ ਇਹ ਕਲਪੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਸੱਚ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੌਣ ਨਾਮ ਹਨ, ਉਹ ਉਪਚਾਰ ਨਾਲ ਹਨ।
12.224.87
न चक्षुषा न मनसा न चान्येन परो विभुः ।
चिन्त्यते सूक्ष्मया बुद्ध्या वाचा वक्तुं न शक्यते ॥ १२.२२४.८७ ॥
ਨਾ ਅੱਖ ਨਾਲ, ਨਾ ਮਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ; ਸੂਖਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਵਿਭੂ ਚਿੰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਚਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
12.224.88
एतत्प्रपञ्चमखिलं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
महाघटोऽल्पकश्चैव यथा मह्यां प्रतिष्ठितौ ॥ १२.२२४.८८ ॥
ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਪੰਚ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਘੜਾ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਘੜਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.224.89
न च स्त्री न पुमांश्चैव यथैव न नपुंसकः ।
केवलज्ञानमात्रं तत्तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२२४.८९ ॥
ਉਹ ਨਾ ਇਸਤਰੀ ਹੈ, ਨਾ ਪੁਰਖ, ਨਾ ਹੀ ਨਪੁੰਸਕ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ-ਮਾਤਰ ਹੈ; ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.224.90
भूमिसंस्थानयोगेन वस्तुसंस्थानयोगतः ।
रसभेदा यथा तोये प्रकृत्यामात्मनस्तथा ॥ १२.२२४.९० ॥
ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਦੇ ਸੰਸਥਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਸ-ਭੇਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੇ (ਭੇਦ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.224.91
तद्वाक्यस्मरणान्नित्यं तृप्तिं वारि पिबन्निव ।
प्राप्नोति ज्ञानमखिलं तेन तत्सुखमेधते ॥ १२.२२४.९१ ॥
ਉਸ ਵਾਕ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸੰਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਖ ਵਧਦਾ ਹੈ।
12.224.92
अनेन साध्यं किं स्याद्वै शब्देनेति मतिर्मम ।
वेदगम्यः परोऽचिन्त्य इति पौराणिका विदुः ॥ १२.२२४.९२ ॥
ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਕੀ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ। ਪਰਮ ਵੇਦ ਤੋਂ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.224.93
निरर्थको यथा लोके तद्वत्स्यादिति मे मतिः ।
निरीक्ष्यैवं यथान्यायं वक्तुमर्हसि मेऽनघ ॥ १२.२२४.९३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਰਥਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.224.94
वेदगम्यं परं शुद्धमिति सत्या परा श्रुतिः ।
व्याहत्या नैतदित्याह व्युपलिङ्गे च वर्तते ॥ १२.२२४.९४ ॥
'ਪਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ, ਵੇਦ ਤੋਂ ਜਾਣਨ ਯੋਗ' — ਇਹ ਪਰਮ ਸ਼ਰੁਤੀ ਸੱਚ ਹੈ। 'ਇਹ ਨਹੀਂ' ਐਸਾ ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.224.95
निरर्थको न चैवास्ति शब्दो लौकिक उत्तमे ।
अनन्वयास्तथा शब्दा निरर्था इति लौकिकैः ॥ १२.२२४.९५ ॥
ਉੱਤਮ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਨਿਰਾਰਥਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਲੌਕਿਕ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਅਸੰਬੱਧ ਮੰਨ ਕੇ ਨਿਰਾਰਥਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਰਥਕ ਨਹੀਂ ਹਨ।
12.224.96
गृह्यन्ते तद्वदित्येव न वर्तन्ते परात्मनि ।
अगोचरत्वं वचसां युक्तमेवं तथा शुभे ॥ १२.२२४.९६ ॥
ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ। ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਅਗੋਚਰ ਹੋਣਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ।
12.224.97
साधनस्योपदेशाच्च ह्युपायस्य च सूचनात् ।
उपलक्षणयोगेन व्यावृत्त्या च प्रदर्शनात्।
वेदगम्यः परः शुद्ध इति मे धीयते मतिः ॥ १२.२२४.९७ ॥
ਸਾਧਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਉਪਾਅ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ, ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਖੇਧ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਉਣ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵੇਦ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਤਿ ਦ੍ਰਿੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.224.98
अध्यात्मध्यानसंभूतमभूतं… वत्स्फुटम् ।
ज्ञानं विद्धि शुभाचारे तेन यान्ति परां गतिम् ॥ १२.२२४.९८ ॥
ਅਧਿਆਤਮ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਭੂਤ…ਵਤ੍ ਸਪਸ਼ਟ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਹੇ ਸ਼ੁਭਾਚਾਰੇ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.224.99
यदि मे व्याहृतं गुह्यं श्रुतं न तु त्वया शुभे ।
तथ्यमित्येव वा शुद्धे ज्ञानं ज्ञानविलोचने ॥ १२.२२४.९९ ॥
ਜੇ ਮੇਰਾ ਕਹਿਆ ਗੁਹਯ ਤੂੰ ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ—ਜਾਂ ਹੇ ਸ਼ੁੱਧੇ, ਉਸਨੂੰ ਸੱਚ ਹੀ ਮੰਨ; ਹੇ ਗਿਆਨ-ਨੇਤਰੇ, ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ।
12.224.100
नानारूपवदस्यैवमैश्वर्यं दृश्यते शुभे ।
न वायुस्तं न सूर्यस्तं नाग्निस्तत्तत्परं पदम् ॥ १२.२२४.१०० ॥
ਇਸਦਾ ਐਸ਼ਵਰਜ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ। ਵਾਯੂ ਉਹ ਨਹੀਂ, ਸੂਰਜ ਉਹ ਨਹੀਂ, ਅਗਨੀ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।
12.224.101
अनेन पूर्णमेतद्धि हृदि भूतमिहेष्यते ।
एतावदात्मविज्ञानमेतावद्यदहं स्मृतम्।
आवयोर्न च सत्वे वै तस्मादज्ञानबन्धनम् ॥ १२.२२४.१०१ ॥
ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਥੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ ਵਿਗਿਆਨ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਸਿਮਰਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ੍ਵ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਬੰਧਨ ਹੈ।
12.224.102
एवं सुवर्चला हृष्टा प्रोक्ता भर्त्रा यथार्थवत् ।
परिचर्यमाणा ह्यनिशं तत्वबुद्धिसमन्विता ॥ १२.२२४.१०२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਵਰਚਲਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਤੱਤਵਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
12.224.103
भर्ता च तामनुप्रेक्ष्य नित्यनैमित्तिकान्वितः ।
परमात्मनि गोविन्दे वासुदेवे महात्मनि ॥ १२.२२४.१०३ ॥
ਪਤੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਗੋਵਿੰਦ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿੱਚ (ਮਨ ਲਗਾਇਆ)।
12.224.104
समाधाय च कर्माणि तन्मयत्वेन भावितः ।
कालेन महता राजन्प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ १२.२२४.१०४ ॥
ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਤਨਮਯ ਹੋਇਆ ਭਾਵਿਤ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.224.105
एतत्ते कथितं राजन्यस्मात्त्वं परिपृच्छसि ।
गार्हस्थ्यं च समास्थाय गतौ जायापती परम् ॥ १२.२२४.१०५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਕੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।