મહાભારત · અધ્યાય 12.225
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.225.1
किं कुर्वन्सुखमाप्नोति किं कुर्वन्दुःखमाप्नुयात् ।
किं कुर्वन्निर्भयो लोके सिद्धश्चरति भारत ॥ १२.२२५.१ ॥
શું કરવાથી માણસ સુખ પામે છે, શું કરવાથી દુઃખ પામે છે? શું કરવાથી જગતમાં નિર્ભય સિદ્ધ પુરુષ વિચરે છે, હે ભારત?
12.225.2
दममेव प्रशंसन्ति वृद्धाः श्रुतिसमाधयः ।
सर्वेषामेव वर्णानां ब्राह्मणस्य विशेषतः ॥ १२.२२५.२ ॥
વેદાધ્યયનમાં લીન વૃદ્ધજનો દમની જ પ્રશંસા કરે છે — સર્વ વર્ણો માટે, અને વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણ માટે.
12.225.3
नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावदुपपद्यते ।
क्रिया तपश्च देवाश्च दमे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२२५.३ ॥
જેણે દમ સાધ્યો નથી તેને ક્રિયાની સિદ્ધિ યથાવત્ થતી નથી. ક્રિયા, તપ અને દેવતાઓ — બધું દમમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.225.4
दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं दम उच्यते ।
विपाष्मा निर्भयो दान्तः पुरुषो विन्दते महत् ॥ १२.२२५.४ ॥
દમ તેજને વધારે છે; દમને જ પવિત્ર કહેવાય છે. પાપરહિત, નિર્ભય અને સંયમી પુરુષ મહાનતા પામે છે.
12.225.5
सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यते ।
सुखं लोके विपर्येति मनश्चास्य प्रसीदति ॥ १२.२२५.५ ॥
સંયમી સુખપૂર્વક સૂએ છે, સુખપૂર્વક જાગે છે; જગતમાં સુખપૂર્વક વિચરે છે, અને તેનું મન પ્રસન્ન રહે છે.
12.225.6
तेजो दमन ध्रियते तत्र तीक्ष्णोऽधिगच्छति ।
अमित्रांश्च बहून्नित्यं पृथगात्मनि पश्यति ॥ १२.२२५.६ ॥
દમ વડે તેજ ધારણ કરાય છે; ત્યાં તીક્ષ્ણ પુરુષ પ્રાપ્ત કરે છે. અને તે પોતામાં જ અનેક શત્રુઓને સદા જુદા જુદા જુએ છે.
12.225.7
क्रव्याद्भ्य इव भूतानामदान्तेभ्यः सदा भयम् ।
तेषां विप्रतिषेधार्थं राजा सृष्टः स्वयंभुवा ॥ १२.२२५.७ ॥
માંસાહારી પશુઓથી પ્રાણીઓને હંમેશાં ભય રહે છે, તેમ અદાંત (અનિયંત્રિત) લોકોથી પણ હંમેશાં ભય રહે છે. તેમને નિયંત્રિત કરવા સ્વયંભૂએ રાજાનું સર્જન કર્યું.
12.225.8
आश्रमेषु च सर्वेषु दम एव विशिष्यते ।
धर्मः संरक्ष्यते तैस्तु यतस्ते धर्मसेतवः।
यच्च तेषु फलं धर्म्यं भूयो दान्ते तदुच्यते ॥ १२.२२५.८ ॥
બધા આશ્રમોમાં દમ (આત્મસંયમ) જ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. તેમના દ્વારા જ ધર્મનું રક્ષણ થાય છે, કારણ કે તેઓ ધર્મના સેતુ છે. તેમનામાં જે ધાર્મિક ફળ છે તે ફરી દાંતમાં કહેવાય છે.
12.225.9
तेषां लिङ्गानि वक्ष्यानि येषां समुदयो दमः ।
अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः श्रद्दधानता ॥ १२.२२५.९ ॥
જેમનામાં દમનો ઉદય થાય છે તેમનાં લક્ષણો કહેવામાં આવશે: અકૃપણતા, ક્ષોભનો અભાવ, સંતોષ અને શ્રદ્ધા.
12.225.10
अक्रोध आर्जवं नित्यं नातिवादोऽभिमानिता ।
गुरुपूजाऽनसूया च दया भूतेष्वपैशुनम् ॥ १२.२२५.१० ॥
ક્રોધનો અભાવ, હંમેશાં સરળતા, અતિવાદ ન કરવો, અભિમાન ન રાખવું, ગુરુપૂજા, અસૂયાનો અભાવ, જીવો પર દયા અને ચાડી ન ખાવી.
12.225.11
जनवादमृषावादस्तुतिनिन्दाविवर्जनम् ।
साधुकामांश्च स्पृहयेन्नायतिं प्रत्ययेषु च ॥ १२.२२५.११ ॥
લોકનિંદા, જૂઠું બોલવું, સ્તુતિ-નિંદાનો ત્યાગ; સાધુકામોની ઇચ્છા કરવી, ભાવી લાભની નહીં, વિશ્વાસપાત્ર બાબતોમાં પણ.
12.225.12
अवैरकृत्सूपचारः समो निन्दाप्रशंसयोः ।
सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्माऽऽत्मवाञ्शुचिः ॥ १२.२२५.१२ ॥
વેર ન કરનાર, સારા આચરણવાળો, નિંદા-પ્રશંસામાં સમાન, સદાચારી, શીલસંપન્ન, પ્રસન્ન મનવાળો, આત્મસંયમી અને શુદ્ધ.
12.225.13
प्राप्य लोके च सत्कारं स्वर्गं वै प्रेत्य गच्छति ।
दुर्गमं सर्वभूतानां प्रापयन्मोदते सुखी ॥ १२.२२५.१३ ॥
જગતમાં સત્કાર પામીને મૃત્યુ પછી તે સ્વર્ગે જાય છે. સર્વ પ્રાણીઓને દુર્ગમ વસ્તુ અપાવીને તે સુખી થઈ આનંદ પામે છે.
12.225.14
सर्वभूतहिते युक्तो न स्म यो द्विषते जनम् ।
महाह्रद इवाक्षोभ्यः प्राज्ञस्तृप्तः प्रसीदति ॥ १२.२२५.१४ ॥
જે સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં લાગેલો છે અને કોઈ મનુષ્ય પર દ્વેષ કરતો નથી, તે જ્ઞાની મહાસરોવર જેવો અચલ, તૃપ્ત અને પ્રસન્ન રહે છે.
12.225.15
अभयं यस्य भूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः ।
नमस्यः सर्वभूतानां दान्तो भवति बुद्धिमान् ॥ १२.२२५.१५ ॥
જેને પ્રાણીઓથી કોઈ ભય નથી અને જેનાથી સર્વ પ્રાણીઓને અભય છે, તે સર્વ પ્રાણીઓને નમનીય બને છે; તે દાંત અને બુદ્ધિમાન હોય છે.
12.225.16
न हृष्यति महत्यर्थे व्यसने च न शोचति ।
सदाऽपरिमितप्रज्ञः स दान्तो द्विज उच्यते ॥ १२.२२५.१६ ॥
મોટા લાભમાં તે હર્ષ પામતો નથી અને સંકટમાં શોક કરતો નથી. સદા અપરિમિત પ્રજ્ઞાવાળો તે દાંત દ્વિજ કહેવાય છે.
12.225.17
कर्मभिः श्रुतसंपन्नः सद्भिराचारेतः शुचिः ।
सदैव दमसंयुक्तस्तस्य भुङ्क्ते महाफलम् ॥ १२.२२५.१७ ॥
કર્મો અને શાસ્ત્રજ્ઞાનથી સંપન્ન થઈ, સજ્જનોના આચારથી શુદ્ધ રહેવું; સદા દમયુક્ત રહેનાર તેનું મહાફળ ભોગવે છે.
12.225.18
अनसूयाऽक्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता ।
सत्यं दानमनायासो नैष मार्गो दुरात्मनाम् ॥ १२.२२५.१८ ॥
અસૂયાનો અભાવ, ક્ષમા, શાંતિ, સંતોષ, પ્રિયવચન, સત્ય, દાન, સહજતા — આ દુરાત્માઓનો માર્ગ નથી.
12.225.19
कामक्रोधौ च लोभश्च परस्येर्ष्या विकत्थना ।
अतुष्टिरनृतं मोह एष मार्गो दुरात्मनाम् ॥ १२.२२५.१९ ॥
કામ અને ક્રોધ, લોભ, બીજાની ઈર્ષ્યા, આત્મપ્રશંસા, અસંતોષ, અસત્ય અને મોહ — આ દુરાત્માઓનો માર્ગ છે.
12.225.20
कामक्रोधौ वशे कृत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
विक्रम्य घोरे तमसि ब्राह्मणः संशितव्रतः।
कालाकाङ्क्षी चरेल्लोकान्निरपाय इवात्मवान् ॥ १२.२२५.२० ॥
કામ અને ક્રોધને વશ કરી, બ્રહ્મચારી અને ઇન્દ્રિયજિત બનીને, ઘોર અંધકારમાં પરાક્રમથી આગળ વધીને, કઠોર વ્રતધારી બ્રાહ્મણ સમયની પ્રતીક્ષા કરતો આત્મસંયમીની જેમ નિર્ભય થઈ લોકોમાં વિચરે.