महाभारत · अध्याय 12.225
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.225.1
किं कुर्वन्सुखमाप्नोति किं कुर्वन्दुःखमाप्नुयात् ।
किं कुर्वन्निर्भयो लोके सिद्धश्चरति भारत ॥ १२.२२५.१ ॥
काय केल्याने माणूस सुख मिळवतो, काय केल्याने दुःख मिळवतो? काय केल्याने जगात निर्भय सिद्ध पुरुष संचार करतो, हे भारता?
12.225.2
दममेव प्रशंसन्ति वृद्धाः श्रुतिसमाधयः ।
सर्वेषामेव वर्णानां ब्राह्मणस्य विशेषतः ॥ १२.२२५.२ ॥
वेदाध्ययनात तल्लीन झालेले वृद्ध दमाचीच प्रशंसा करतात — सर्व वर्णांसाठी, विशेषतः ब्राह्मणासाठी.
12.225.3
नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावदुपपद्यते ।
क्रिया तपश्च देवाश्च दमे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२२५.३ ॥
ज्याने दम साधला नाही, त्याला कर्माची सिद्धी योग्य रीतीने प्राप्त होत नाही. कर्म, तप आणि देव — सर्व काही दमातच प्रतिष्ठित आहे.
12.225.4
दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं दम उच्यते ।
विपाष्मा निर्भयो दान्तः पुरुषो विन्दते महत् ॥ १२.२२५.४ ॥
दम तेज वाढवतो; दमालाच पवित्र म्हटले जाते. पापरहित, निर्भय आणि संयमी पुरुष महान फल मिळवतो.
12.225.5
सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यते ।
सुखं लोके विपर्येति मनश्चास्य प्रसीदति ॥ १२.२२५.५ ॥
संयमी माणूस सुखाने झोपतो, सुखाने जागतो; जगात सुखाने वावरतो, त्याचे मन प्रसन्न राहते.
12.225.6
तेजो दमन ध्रियते तत्र तीक्ष्णोऽधिगच्छति ।
अमित्रांश्च बहून्नित्यं पृथगात्मनि पश्यति ॥ १२.२२५.६ ॥
दमाने तेज धारण केले जाते; तेथे तीक्ष्ण पुरुष मिळवतो. आणि तो स्वतःमध्येच अनेक शत्रूंना सदैव वेगवेगळे पाहतो.
12.225.7
क्रव्याद्भ्य इव भूतानामदान्तेभ्यः सदा भयम् ।
तेषां विप्रतिषेधार्थं राजा सृष्टः स्वयंभुवा ॥ १२.२२५.७ ॥
मांसभक्षक प्राण्यांपासून जीवांना नेहमी भय असते, तसेच अदान्त (अनियंत्रित) लोकांपासूनही नेहमी भय असते. त्यांना आवरण्यासाठी स्वयंभूने राजाची निर्मिती केली.
12.225.8
आश्रमेषु च सर्वेषु दम एव विशिष्यते ।
धर्मः संरक्ष्यते तैस्तु यतस्ते धर्मसेतवः।
यच्च तेषु फलं धर्म्यं भूयो दान्ते तदुच्यते ॥ १२.२२५.८ ॥
सर्व आश्रमांत दम (आत्मसंयम) हाच सर्वश्रेष्ठ मानला जातो. त्यांच्याकडूनच धर्माचे रक्षण होते, कारण ते धर्माचे सेतू आहेत. त्यांच्यातील धर्मफल पुन्हा दान्तात सांगितले जाते.
12.225.9
तेषां लिङ्गानि वक्ष्यानि येषां समुदयो दमः ।
अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः श्रद्दधानता ॥ १२.२२५.९ ॥
ज्यांच्यात दमाचा उदय होतो त्यांची लक्षणे सांगितली जातील: अकृपणता, क्षोभाचा अभाव, संतोष आणि श्रद्धा.
12.225.10
अक्रोध आर्जवं नित्यं नातिवादोऽभिमानिता ।
गुरुपूजाऽनसूया च दया भूतेष्वपैशुनम् ॥ १२.२२५.१० ॥
क्रोधाचा अभाव, सदैव सरळपणा, अतिवाद न करणे, अभिमान न बाळगणे, गुरुपूजा, असूयेचा अभाव, प्राण्यांवर दया आणि चहाडी न करणे.
12.225.11
जनवादमृषावादस्तुतिनिन्दाविवर्जनम् ।
साधुकामांश्च स्पृहयेन्नायतिं प्रत्ययेषु च ॥ १२.२२५.११ ॥
लोकनिंदा, खोटे बोलणे, स्तुती-निंदा यांचा त्याग; साधुकामांची इच्छा करावी, भावी लाभाची नव्हे, विश्वासार्ह बाबींमध्येही.
12.225.12
अवैरकृत्सूपचारः समो निन्दाप्रशंसयोः ।
सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्माऽऽत्मवाञ्शुचिः ॥ १२.२२५.१२ ॥
वैर न करणारा, सदाचारी, निंदा-प्रशंसेत समान, शीलसंपन्न, प्रसन्न-मनाचा, आत्मसंयमी आणि शुद्ध.
12.225.13
प्राप्य लोके च सत्कारं स्वर्गं वै प्रेत्य गच्छति ।
दुर्गमं सर्वभूतानां प्रापयन्मोदते सुखी ॥ १२.२२५.१३ ॥
जगात सत्कार मिळवून मृत्यूनंतर तो स्वर्गाला जातो. सर्व प्राण्यांना दुर्गम गोष्ट मिळवून देऊन तो सुखाने आनंदित होतो.
12.225.14
सर्वभूतहिते युक्तो न स्म यो द्विषते जनम् ।
महाह्रद इवाक्षोभ्यः प्राज्ञस्तृप्तः प्रसीदति ॥ १२.२२५.१४ ॥
जो सर्व प्राण्यांच्या हितात गुंतलेला असून कोणत्याही माणसाचा द्वेष करत नाही, तो बुद्धिमान महासरोवराप्रमाणे अचल, तृप्त आणि प्रसन्न राहतो.
12.225.15
अभयं यस्य भूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः ।
नमस्यः सर्वभूतानां दान्तो भवति बुद्धिमान् ॥ १२.२२५.१५ ॥
ज्याला प्राण्यांपासून भय नाही आणि ज्याच्यापासून सर्व प्राण्यांना अभय आहे, तो सर्व प्राण्यांना वंदनीय होतो; तो दान्त आणि बुद्धिमान असतो.
12.225.16
न हृष्यति महत्यर्थे व्यसने च न शोचति ।
सदाऽपरिमितप्रज्ञः स दान्तो द्विज उच्यते ॥ १२.२२५.१६ ॥
मोठ्या लाभात तो हर्षित होत नाही आणि संकटात शोक करत नाही. सदैव अपरिमित प्रज्ञा असलेला तो दान्त द्विज म्हटला जातो.
12.225.17
कर्मभिः श्रुतसंपन्नः सद्भिराचारेतः शुचिः ।
सदैव दमसंयुक्तस्तस्य भुङ्क्ते महाफलम् ॥ १२.२२५.१७ ॥
कर्मांनी आणि शास्त्रज्ञानाने संपन्न होऊन, सज्जनांच्या आचाराने शुद्ध राहावे; सदैव दमाने युक्त असणारा त्याचे महाफल भोगतो.
12.225.18
अनसूयाऽक्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता ।
सत्यं दानमनायासो नैष मार्गो दुरात्मनाम् ॥ १२.२२५.१८ ॥
अनसूया, क्षमा, शांती, संतोष, प्रिय बोलणे, सत्य, दान, सहजता — हा दुरात्म्यांचा मार्ग नाही.
12.225.19
कामक्रोधौ च लोभश्च परस्येर्ष्या विकत्थना ।
अतुष्टिरनृतं मोह एष मार्गो दुरात्मनाम् ॥ १२.२२५.१९ ॥
काम आणि क्रोध, लोभ, दुसऱ्याचा मत्सर, आत्मस्तुती, असंतोष, असत्य आणि मोह — हा दुरात्म्यांचा मार्ग आहे.
12.225.20
कामक्रोधौ वशे कृत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
विक्रम्य घोरे तमसि ब्राह्मणः संशितव्रतः।
कालाकाङ्क्षी चरेल्लोकान्निरपाय इवात्मवान् ॥ १२.२२५.२० ॥
काम आणि क्रोध वश करून, ब्रह्मचारी व इंद्रियजयी होऊन, भयंकर अंधारात पराक्रमाने पुढे जाऊन, कठोर व्रत पाळणारा ब्राह्मण काळाची प्रतीक्षा करीत आत्मसंयमी माणसाप्रमाणे निर्भयपणे लोकांमध्ये संचार करावा.