महाभारत · अध्याय 12.228
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.228.1
यदिदं तप इत्याहुः किं तपः संप्रकीर्तितम् ।
उपवासमथान्यत्तु वेदाचारमथो नु किम्।
शास्त्रं तपो महाप्राज्ञ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२२८.१ ॥
याला तप म्हणतात, तप म्हणून काय सांगितले आहे? उपवास, की अन्य काही, की वेदाचार? हे महाप्राज्ञ पितामहा, ते मला सांगा.
12.228.2
पक्षमासोपवासादीन्मन्यन्ते वै तपोधनाः ।
वेदव्रतादीनि तप अपरे वेदपारगाः।
वेदपारायणं चान्ये चाहुस्तत्वमथापरे ॥ १२.२२८.२ ॥
तपोधन लोक पक्ष, मास उपवास इत्यादींना तप मानतात. वेदव्रते इत्यादींना इतर तप म्हणतात; वेदपारंगत लोक वेदपारायणाला, तर इतर लोक तत्त्वाला तप म्हणतात.
12.228.3
यथाविहितमाचारस्तपः सर्वं व्रतं गताः ।
आत्मविद्याविधानं यत्तत्तपः परिकीर्तितम् ॥ १२.२२८.३ ॥
विहित आचार हेच सर्व व्रत आहे; व्रतांना प्राप्त झालेल्यांचे तप तेच. आत्मविद्येचे जे विधान आहे तेच तप म्हटले गेले आहे.
12.228.4
त्यागस्तपस्तथा शान्तिस्तप इन्द्रियनिग्रहः ।
ब्रह्मचर्यं तपः प्रोक्तमाहुरेवं द्विजातयः ॥ १२.२२८.४ ॥
त्याग हे तप; तसेच शांती हे तप; इंद्रियनिग्रह हे तप. ब्रह्मचर्य हे तप असे सांगितले आहे; द्विजाती असेच म्हणतात.
12.228.5
सदोपवासो यो विद्वान्ब्रह्मचारी सदा भवेत् ॥ १२.२२८.५ ॥
जो विद्वान सदा उपवासी आणि सदा ब्रह्मचारी असतो.
12.228.6
यो मुनिश्च सदा धीमान्विघसाशी विमत्सरः ।
ततस्त्वनन्तमप्याहुर्यो नित्यमतिथिप्रियः ॥ १२.२२८.६ ॥
जो मुनी सदा धीमान, विघसाशी आणि मत्सररहित असतो; त्याला अनंतही म्हणतात, जो नित्य अतिथिप्रिय असतो.
12.228.7
नान्तराशीस्ततो नित्यमुपवासी महाव्रतः ।
ऋतुगामी तथा प्रोक्तो विघसाशी स्मृतो बुधैः ॥ १२.२२८.७ ॥
मध्ये काही न खाणारा, सदैव उपवास करणारा, महाव्रती, ऋतुकाळातच पत्नीकडे जाणारा असे म्हटले आहे; आणि ज्ञानी लोक त्याला विघसाशी मानतात.
12.228.8
भृत्यशेषं तु यो भुङ्क्ते यज्ञशेषं तथाऽमृतम् ।
एवं नानार्थसंयोगं तपः शश्वदुदाहृतम् ॥ १२.२२८.८ ॥
जो सेवकांचे उरलेले भोजन करतो आणि यज्ञातील उरलेले अमृत घेतो; अशा प्रकारे अनेक हेतूंचा संयोग असलेले तप सदैव सांगितले गेले आहे.
12.228.9
केषां लोका ह्यपर्यन्ताः सर्वे सत्यव्रते स्थिताः ।
येऽपि कर्ममयं प्राहुस्ते द्विजा ब्राह्मणाः स्मृताः।
रमन्ते दिव्यभोगैश्च पूजिता ह्यप्सरोगणैः ॥ १२.२२८.९ ॥
ज्यांचे लोक अनंत आहेत, ते सर्व सत्यव्रतात स्थित आहेत. कर्ममय तप सांगणारे द्विज ब्राह्मण मानले गेले आहेत; ते दिव्य भोगांत रमतात आणि अप्सरांच्या समूहांकडून पूजिले जातात.
12.228.10
ज्ञानात्मकं तपश्शब्दं ये वदन्ति विनिश्चिताः ।
ते ह्यन्तराऽऽत्मसद्भावं प्रपन्ना नृपसत्तम ॥ १२.२२८.१० ॥
तप हा शब्द ज्ञानस्वरूप आहे असे जे निश्चयाने म्हणतात, हे नृपश्रेष्ठा, ते अंतरात्म्याच्या सत्य स्वरूपाला प्राप्त झालेले असतात.
12.228.11
एतत्ते नृपशार्दूल प्रोक्तं यत्पृष्ट्वानसि ।
यथा वस्तुनि संज्ञानि विविधानि भवन्त्युत ॥ १२.२२८.११ ॥
हे नृपशार्दूला, तू विचारलेले हेच तुला सांगितले; ज्याप्रमाणे वस्तूंना विविध नावे असतात.
12.228.12
पितामह महाप्राज्ञ राजाधीना नृपाः पुनः ।
अन्यानि च सहस्राणि नामानि विविधानि च ॥ १२.२२८.१२ ॥
हे पितामहा, हे महाप्राज्ञा, राजाधीन नृप पुन्हा, आणि इतर हजारो विविध नावे.
12.228.13
प्रतियोगीनि वै तेषां छन्नान्यस्तमितानि च ।
दृढं सर्वं प्राकृतकभिदं सर्वत्र पश्य वै ॥ १२.२२८.१३ ॥
त्यांच्या प्रतिपक्षी भावनाही लपून अस्तास जातात. हे सर्व प्राकृत जग दृढ आहे; सर्वत्र हेच पाहा.
12.228.14
तस्माद्यथागतं राजन्यथारुचि नृणां भवेत् ।
अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तं शृणु राजन्युधिष्ठिर ॥ १२.२२८.१४ ॥
म्हणून, राजा, जसे आले तसे माणसांना आवडेल तसे होवो. या विषयी पूर्वीचा वृत्तान्त ऐका, राजा युधिष्ठिरा.
12.228.15
ब्राह्मणानां समूहे तु यदुवाच सुवर्चला ।
देवलस्य सुता विद्वन्सर्वलक्षणशोभिता ॥ १२.२२८.१५ ॥
ब्राह्मणांच्या सभेत सुवर्चलेने जे सांगितले — देवलाची कन्या, हे विद्वाना, जी सर्व शुभ लक्षणांनी शोभलेली होती.
12.228.16
कन्या सुवर्चला नाम योगभावितचेतना ।
हेतुना केन जाता सा निर्द्वन्द्वा नष्टसंशया ॥ १२.२२८.१६ ॥
सुवर्चला नावाची कन्या, जिचे चित्त योगाने भावित होते — कोणत्या हेतूने ती जन्मली? ती द्वंद्वरहित आणि संशयनष्ट होती.
12.228.17
साऽब्रवीत्पितरं विप्रं वरान्वेषणतत्परा ॥ १२.२२८.१७ ॥
वर शोधण्यात तत्पर झालेली ती पिता त्या ब्राह्मणाला म्हणाली.
12.228.18
अन्धाय मां महाप्राज्ञ देहि वीक्ष्य सुलोचनम् ।
एवं स्म च पितः शश्वन्मयेदं…मुने ॥ १२.२२८.१८ ॥
"हे महाप्राज्ञा, मला एका आंधळ्याला द्या; सुलोचनेला पाहून... हे पित्या, हे मुने, अशा प्रकारे माझ्याकडून नेहमी हे..."
12.228.19
न शक्यं प्रार्थितुं वत्से त्वयाऽद्य प्रतिभाति मे ।
अन्धताऽनन्धता चेति विचारो मम जायते।
उन्मत्तेव सुते वाक्यं भाषसे पृथुलोचने ॥ १२.२२८.१९ ॥
कन्ये, हे मागणे माझ्यासाठी शक्य वाटत नाही. आज तुझे बोलणे मला समजत नाही. अंधत्व आणि अंधत्वाचा अभाव, याबाबत माझ्या मनात संशय निर्माण होत आहे. हे विशाल नेत्रांच्या कन्ये, तू वेड्यासारखे बोलत आहेस.
12.228.20
नाहमुन्मत्तभूताऽऽद्य बुद्धिपूर्वं ब्रवीमि ते ।
विद्धि वैतादृशं लोके स मां भजति वेदवित् ॥ १२.२२८.२० ॥
मी आज वेडी झालेली नाही; मी जाणीवपूर्वक तुला सांगत आहे. जगात हे असेच आहे हे जाण. वेदज्ञ असलेला तो मला स्वीकारतो.
12.228.21
यान्यांस्त्वं मन्यसे दातुं मां द्विजोत्तम तानिह ।
आनयान्यान्महाभाग ह्यहं द्रक्ष्यामि तेषु तम् ॥ १२.२२८.२१ ॥
हे द्विजोत्तमा, तू मला जे देऊ इच्छितोस ते येथे आण. हे महाभाग, इतरही आण. त्यांच्यात मी त्याला पाहीन.
12.228.22
तथेति चोक्त्वा तां विप्रः प्रेषयामास शिष्यकान् ।
ऋषेः प्रभावं दृष्ट्वा ते कन्यायाश्च द्विजोत्तमाः।
अनेकमुनयो राजन्संप्राप्ता देवलाश्रमम् ॥ १२.२२८.२२ ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून त्या ब्राह्मणाने आपल्या शिष्यांना पाठवले. ऋषींचा प्रभाव आणि कन्येचे तेज पाहून, हे राजा, ते श्रेष्ठ द्विज आणि अनेक मुनी देवलांच्या आश्रमात आले.
12.228.23
तानागतानथाभ्यर्च्यं कन्यामाह पिता महान् ।
यदीच्छसि वरं भद्रे तं विप्रं वरय स्वयम् ॥ १२.२२८.२३ ॥
आलेल्यांचा सत्कार करून महान पिता कन्येला म्हणाले: 'हे कल्याणी, जर तुला वर हवा असेल तर त्या ब्राह्मणालाच तू स्वतः वर.'
12.228.24
तथेचि चोक्त्वा कल्याणी तप्तहेमनिभानना ।
करसंमितमध्याङ्गी वाक्यमाह तपोधनाः ॥ १२.२२८.२४ ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून, वितळलेल्या सोन्यासारखे मुख आणि मुठीत मावणारी कंबर असलेली कल्याणी, हे तपोधनांनो, हे वचन बोलली.
12.228.25
यद्यस्ति संमतो विप्रो ह्यन्धोऽनन्धः स मे वरः ।
नोचुर्विप्रा महाभागां प्रतिवाक्यं ययुश्च ते ॥ १२.२२८.२५ ॥
एखादा ब्राह्मण संमत असेल, तो आंधळा असो वा नसो, तोच माझा वर. पण ब्राह्मणांनी त्या महाभागेला उत्तर दिले नाही आणि ते निघून गेले.
12.228.26
कन्या च तिष्ठतामत्र पितुर्वेश्मनि भारत ॥ १२.२२८.२६ ॥
हे भारता, ती कन्या येथे वडिलांच्या घरीच राहू दे.
12.228.27
श्वेतकेतुः कहालस्य श्यालः परमधर्मवित् ।
श्रुत्वा ब्रह्मा तदागम्य कन्यामाह महीपते ॥ १२.२२८.२७ ॥
कहालाचा मेहुणा श्वेतकेतू, परमधर्मज्ञ, हे ऐकून तेथे येऊन कन्येला म्हणाला, हे महीपते.
12.228.28
सोहं भद्रे समावृत्तस्त्वयोक्तो यः पुरा द्विजः ।
विशालनयनं विद्धि मामन्धोऽहं वृणीष्व माम् ॥ १२.२२८.२८ ॥
हे भद्रे, तू पूर्वी ज्या द्विजाला सांगितलेस तो मीच आहे. मला विशाल नेत्रांचा समज; मी आंधळा आहे. मला वरीं.
12.228.29
कथं विशालनेत्रोऽसि कथं वा त्वमलोचनः ।
ब्रूहि पश्चादहं विद्वन्परीक्षे त्वां द्विजोत्तम ॥ १२.२२८.२९ ॥
तू विशाल नेत्रांचा कसा, किंवा तू आंधळा कसा? सांग, हे विद्वान. नंतर मी तुझी परीक्षा घेईन, हे द्विजोत्तमा.
12.228.30
शब्दे स्पर्शे तथा रूपे रसे गन्धे सहेतुकम् ।
न मे प्रवर्तते चेतो न प्रत्यक्षं हि तेषु मे।
अलोचनोऽहं तस्माद्धि न गतिर्विद्यते यतः ॥ १२.२२८.३० ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध यांमध्ये कारणासह माझे मन प्रवृत्त होत नाही; त्यांचे प्रत्यक्ष मला नाही. म्हणून मी नेत्रहीन आहे, कारण मला मार्ग नाही.
12.228.31
येन पश्यति सुश्रोणि भाषते स्पृशते पुनः ।
भुज्यते घ्रायते नित्यं शृणोति मनुते तथा ॥ १२.२२८.३१ ॥
हे सुंदर कटिप्रदेश असलेली स्त्री, ज्याद्वारे माणूस पाहतो, बोलतो, पुन्हा स्पर्श करतो, नेहमी खातो, वास घेतो, ऐकतो आणि जाणतो, तसेच.
12.228.32
तच्चक्षुर्विद्यते मह्यं येन पश्यति वै स्फुटम् ।
सुलोचनोऽहं भद्रे वै पृच्छ वा किं वदामि ते।
सर्वमस्मिन्न मे विद्या विद्वान्हि परमार्थतः ॥ १२.२२८.३२ ॥
माझ्याकडे ते डोळे आहेत, ज्याने मी स्पष्ट पाहतो. हे कल्याणी, मी सुलोचन आहे. विचार, किंवा तुला काय सांगू? यातील सर्व मला ज्ञात नाही, पण परमार्थाने मी विद्वान आहे.
12.228.33
सा विशुद्धा ततो भूत्वा श्वेतकेतुं महामुनिम् ।
प्रणम्य पूजयामास तां भार्यां स च लब्धवान् ॥ १२.२२८.३३ ॥
मग ती शुद्ध होऊन महामुनी श्वेतकेतूला नमस्कार करून त्यांची पूजा करू लागली; त्यांनी तिला भार्या म्हणून प्राप्त केले.
12.228.34
वैराग्यसंयुता कन्या तादृशं परिमुत्तमम् ।
प्राप्ता राजन्महाप्राज्ञ तस्मादर्थः पृथक्पृथक् ॥ १२.२२८.३४ ॥
वैराग्यसंपन्न कन्येने असे परमोत्तम प्राप्त केले. हे राजा, हे महाप्राज्ञा, म्हणून अर्थ एकएक करून समजून घे.
12.228.35
एतत्ते कथितं राजन्किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२.२२८.३५ ॥
हे राजा, हे तुला सांगितले. अजून काय ऐकू इच्छितोस?