મહાભારત · અધ્યાય 12.229
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.229.1
यदिदं कर्म लोकेऽस्मिञ्शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
पुरुषं योजयत्येव फलयोगेन भारत ॥ १२.२२९.१ ॥
હે ભારત, આ લોકમાં જે કર્મ શુભ કે અશુભ હોય છે, તે ફળના સંયોગથી પુરુષને અવશ્ય જોડે છે.
12.229.2
कर्ता स्वित्तस्य पुरुष उताहो नेति संशयः ।
एतदिच्छामि तत्त्वेन त्वत्तः श्रोतुं पितामह ॥ १२.२२९.२ ॥
તેનો કર્તા પુરુષ છે કે નહીં? આ સંશય છે. હે પિતામહ, આ તત્ત્વતઃ તમારી પાસેથી સાંભળવા ઇચ્છું છું.
12.229.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२.२२९.३ ॥
આ વિષયમાં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — હે યુધિષ્ઠિર, આ પ્રહ્લાદ અને ઇન્દ્રનો સંવાદ છે.
12.229.4
असक्तं धूतपाप्मानं कुले जातं बहुश्रुतम् ।
अस्तब्धमनहंकारं सत्वस्थं संयतेन्द्रियम् ॥ १२.२२९.४ ॥
જે આસક્તિરહિત છે, જેના પાપ ખંખેરાઈ ગયા છે, ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો અને બહુશ્રુત છે, જે અભિમાનરહિત અને અહંકારરહિત છે, સત્ત્વગુણમાં સ્થિત અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખનાર છે.
12.229.5
तुल्यनिन्दास्तुतिं दान्तं शून्यागारसमाकृतिम् ।
चराचराणां भूतानां विदितप्रभवाप्ययम् ॥ १२.२२९.५ ॥
જે નિંદા અને સ્તુતિને સમાન ગણે છે, દાંત છે, જેની આકૃતિ શૂન્ય ગૃહ જેવી છે, અને જે ચરાચર ભૂતોની ઉત્પત્તિ તથા લય જાણે છે.
12.229.6
अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमप्रियेषु प्रियेषु च ।
काञ्चने वाऽथ लोष्ठे वा उभयोः समदर्शनम् ॥ १२.२२९.६ ॥
જે અપ્રિય વસ્તુઓ પર ક્રોધ કરતો નથી, પ્રિય વસ્તુઓ પર હર્ષિત થતો નથી, અને સોના તથા માટીના ઢેકાને સમાન જુએ છે.
12.229.7
आत्मनि श्रेयसि ज्ञाने धीरं निश्चितनिश्चयम् ।
परावरज्ञं भूतानां सर्वज्ञं सर्वदर्शनम् ॥ १२.२२९.७ ॥
જે આત્મામાં, પરમ કલ્યાણમાં અને જ્ઞાનમાં સ્થિર છે, જેનો નિશ્ચય દૃઢ છે, જે પ્રાણીઓના ઉચ્ચ-નીચ જાણે છે, જે સર્વજ્ઞ અને સર્વદર્શી છે.
12.229.8
अव्यक्तात्मनि गोविन्दे वासुदेवे महात्मनि ।
हृदयेन समाविष्टं सर्वभावप्रियंकरम् ॥ १२.२२९.८ ॥
જેનો આત્મા અવ્યક્ત છે, ગોવિંદ વાસુદેવ મહાત્મામાં હૃદયથી લીન, સર્વ ભાવોમાં પ્રિય કાર્ય કરનાર.
12.229.9
भक्तं भागवतं नित्यं नारायणपरायणम् ।
ध्यायन्तं परमात्मानं हिरण्यकशिपोः सुतम् ॥ १२.२२९.९ ॥
સદા ભક્ત, ભાગવત, નારાયણપરાયણ, પરમાત્માનું ધ્યાન ધરનાર — તે હિરણ્યકશિપુનો પુત્ર.
12.229.10
शक्रः प्रह्लादमासीनमेकान्ते संयतेन्द्रियम् ।
बुभुत्समानस्तत्प्रज्ञामभिगम्येदमब्रवीत् ॥ १२.२२९.१० ॥
એકાંતમાં બેઠેલા, ઇન્દ્રિયોને સંયમિત કરેલા પ્રહ્લાદ પાસે જઈને, તેની પ્રજ્ઞા જાણવાની ઇચ્છાથી ઇન્દ્રે આ કહ્યું.
12.229.11
यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैः स्यात्पुरुषो नृषु ।
भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षयामहे ॥ १२.२२९.११ ॥
જગતમાં જે કોઈ ગુણોથી માણસ માણસોમાં સન્માન પામે છે, તે અવિભક્ત બધા ગુણોને અમે ઓળખીએ છીએ.
12.229.12
अथ ते लक्ष्यते बुद्धिः समा बालजनैरिह ।
आत्मानं मन्यमानः सञ्श्रेयः किमिह मन्यसे ॥ १२.२२९.१२ ॥
હવે તારી બુદ્ધિ અહીં બાળકો જેવી દેખાય છે. પોતાને (જ્ઞાની) માનતા તું અહીં શું શ્રેય માને છે?
12.229.13
बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतः ।
श्रिया विहीनः प्रह्लाद शोचितव्ये न शोचसि ॥ १२.२२९.१३ ॥
પાશોથી બંધાયેલો, સ્થાનથી ચ્યુત, શત્રુઓના વશમાં આવેલો, શ્રીહીન હે પ્રહ્લાદ, જેના પર શોક કરવો જોઈએ તેના પર તું શોક કરતો નથી.
12.229.14
प्रज्ञालाभेन दैतेय उताहो धृतिमत्तथा ।
प्रह्लाद स्वस्थरूपोऽसि पश्यन्व्यसनमात्मनः ॥ १२.२२९.१४ ॥
પ્રજ્ઞાલાભથી, અથવા ધૃતિથી, હે દૈત્યપુત્ર, હે પ્રહ્લાદ, પોતાની વિપત્તિ જોતા છતાં તું સ્વસ્થ સ્વરૂપ છે.
12.229.15
इति संचोदितस्तेन धीरो निश्चितनिश्चयः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा स्वां प्रज्ञामनुवर्णयन् ॥ १२.२२९.१५ ॥
આ રીતે તેના દ્વારા પ્રેરાઈને ધીર, નિશ્ચિત નિશ્ચયવાળો તે કોમળ વાણીમાં પોતાની પ્રજ્ઞાનું વર્ણન કરતો બોલ્યો.
12.229.16
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च भूतानां यो न बुध्यते ।
तस्य स्तम्भो भवेद्बाल्यान्नास्ति स्तंभोऽनुपश्यतः ॥ १२.२२९.१६ ॥
જે પ્રાણીઓની પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિને સમજતો નથી, તેને બાળપણથી જડતા થાય છે; જે જુએ છે તેને જડતા નથી.
12.229.17
गहनं सर्वभूतानां ध्येयं नित्यं सनातनम् ।
अनिग्रहमनौपम्यं सर्वाकारं परात्परम् ॥ १२.२२९.१७ ॥
સર્વ ભૂતો માટે ગહન, ધ્યેય, નિત્ય, સનાતન, અનિગ્રહ્ય, અનુપમ, સર્વાકાર અને પરાત્પર છે.
12.229.18
सर्वावरणसंभूतं तस्मादेतत्प्रवर्तते ।
तन्मया अपि संपश्य नानालक्षणलक्षिताः ॥ १२.२२९.१८ ॥
સર્વ આવરણોમાંથી ઉત્પન્ન થવાથી આ જ પ્રવર્તે છે; તેનાથી ભરેલા, વિવિધ લક્ષણોથી ચિહ્નિત થયેલાઓને પણ જો.
12.229.19
स वै पाति जगत्स्रष्टा विष्णुरित्यभिशब्दितः ।
पुनर्दर्शति संप्राप्ते…सुरेश्चरः ॥ १२.२२९.१९ ॥
તેઓ જ જગતના સર્જક અને પાલક છે; તેમને વિષ્ણુ કહેવામાં આવે છે. સમય આવતાં તેઓ ફરી પ્રગટ થાય છે… દેવોના સ્વામી.
12.229.20
स्वभावात्संप्रवर्तन्ते निवर्तन्ते तथैव च ।
सर्वे भावास्तथा भावाः पुरुषार्थो न विद्यते ॥ १२.२२९.२० ॥
સ્વભાવથી જ બધા ભાવો ઉદ્ભવે છે અને પાછા વળે છે; એ જ રીતે બધી અવસ્થાઓ પણ. પુરુષાર્થ નથી.
12.229.21
पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश्चित्स्वकारकः ।
स्वयं च कुर्वतस्तस्य जातु मानो भवेदिह ॥ १२.२२९.२१ ॥
પુરુષાર્થના અભાવમાં પોતાનો કર્તા કોઈ નથી. પોતે કરે છે એમ માનનારને અહીં કદી અભિમાન થઈ શકે.
12.229.22
यस्तु कर्तारमात्मानं मन्यते साध्वसाधु वा ।
तस्य दोषवती प्रज्ञा अतत्त्वज्ञेति मे मतिः ॥ १२.२२९.२२ ॥
સારું કે ખોટું, જે પોતાને કર્તા માને છે, તેની બુદ્ધિ દોષયુક્ત છે; તે તત્ત્વ ન જાણનાર છે એવો મારો મત છે.
12.229.23
यदि स्यात्पुरुषः कर्ता शक्रात्मश्रेयसे ध्रुवम् ।
आरम्भास्तस्य सिद्ध्येयुर्न तु जातु पराभवेत् ॥ १२.२२९.२३ ॥
જો પુરુષ કર્તા હોત, હે શક્ર, તો પોતાના કલ્યાણ માટેના તેના બધા પ્રયત્નો અવશ્ય સફળ થતા; ક્યારેય પરાજય ન થાત.
12.229.24
अनिष्टस्य हि निर्वृत्तिरनिवृत्तिः प्रियस्य च ।
लक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस्ततः कुतः ॥ १२.२२९.२४ ॥
પ્રયત્ન કરનારાઓમાં અનિષ્ટની નિવૃત્તિ ન થવી અને પ્રિયની અનિવૃત્તિ (ટકાવ) ન થવો દેખાય છે; તો પુરુષાર્થ ક્યાંથી?
12.229.25
अनिष्टस्याभिनिर्वृत्तिमिष्टसंवृतिमेव च ।
अप्रयत्नेन पश्यामः केषां चित्तत्स्वभावतः ॥ १२.२२९.२५ ॥
અનિષ્ટની ઉત્પત્તિ અને ઇષ્ટનું આવરણ, પ્રયત્ન વિના કેટલાકમાં તેમના સ્વભાવથી જ થતું આપણે જોઈએ છીએ.
12.229.26
प्रतिरूपतराः केचिद्दृस्यन्ते बुद्धिमत्तराः ।
विरूपेभ्योऽल्पबुद्धिभ्यो लिप्समाना धनागमं ॥ १२.२२९.२६ ॥
કેટલાક વધુ યોગ્ય અને બુદ્ધિમાન દેખાય છે; અયોગ્ય અને અલ્પબુદ્ધિ લોકો ધનપ્રાપ્તિની ઇચ્છા રાખે છે.
12.229.27
स्वभावप्रेरिताः सर्वे निविशन्ते गुणा यदा ।
शुभाशुभास्तदा तत्र तस्य किं मानकारणम् ॥ १२.२२९.२७ ॥
સ્વભાવથી પ્રેરાઈને બધા શુભ-અશુભ ગુણો જ્યારે કોઈનામાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તેના માનનું કારણ શું?
12.229.28
स्वभावादेव तत्सर्वमिति मे निश्चिता मतिः ।
आत्मप्रतिष्ठा प्रज्ञा वा मम नास्ति ततोऽन्यथा ॥ १२.२२९.२८ ॥
આ બધું સ્વભાવથી જ થાય છે એ મારો નિશ્ચિત મત છે. આત્મપ્રતિષ્ઠ પ્રજ્ઞા મારી પાસે નથી; તેથી હું તેનાથી ભિન્ન કહી શકતો નથી.
12.229.29
कर्मजं त्विह मन्यन्ते पलयोगं शुभाशुभम् ।
कर्मणां विषयं कृत्स्नमहं वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ १२.२२९.२९ ॥
અહીં લોકો શુભ-અશુભ ફળનો યોગ કર્મથી જન્મે છે એમ માને છે. કર્મોનો સમગ્ર વિષય હું કહીશ; તે સાંભળ.
12.229.30
यथा वेदयते कश्चिदोदनं पायसं ह्यदन् ।
एवं सर्वाणि कर्माणि स्वभावस्यैव लक्षणम् ॥ १२.२२९.३० ॥
જેમ કોઈ ઓદન કે પાયસ ખાતાં તેનો સ્વાદ અનુભવે છે, તેમ બધાં કર્મો સ્વભાવનું જ લક્ષણ છે.
12.229.31
विकारानेव यो वेद न वेद प्रकृतिं पराम् ।
तस्य स्तंभोऽभवेद्बाल्यान्नास्ति स्तंभोऽनुपश्यतः ॥ १२.२२९.३१ ॥
જે માત્ર વિકારોને જાણે છે અને પરમ પ્રકૃતિને જાણતો નથી, તેનામાં બાલ્યભાવને કારણે અહંકાર ઉત્પન્ન થાય છે; જે જુએ છે તેને અહંકાર નથી.
12.229.32
स्वभावभाविनो भावान्सर्वानेवेह निश्चये ।
बुद्ध्यमानस्य दर्पो वा मानो वा किं करिष्यति ॥ १२.२२९.३२ ॥
અહીં નિશ્ચયપૂર્વક સર્વ ભાવો પોતાના સ્વભાવથી જ ઉત્પન્ન થાય છે; આ જાણનારનું દર્પ કે માન શું કરશે?
12.229.33
वेद धर्मविधिं कृत्स्नं भूतानां चाप्यनित्यताम् ।
तस्माच्छक्र न शोचारि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् ॥ १२.२२९.३३ ॥
ધર્મની સંપૂર્ણ વિધિ અને પ્રાણીઓની અનિત્યતા હું જાણું છું; તેથી હે શક્ર, શોક ન કર; આ બધું નિશ્ચિતપણે અંતવાળું છે.
12.229.34
निर्ममो निरहंकारो निरीहो मुक्तबन्धनः ।
स्वस्थो व्यपेतः पश्यामि भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२२९.३४ ॥
મમતા વિનાનો, અહંકાર વિનાનો, ઇચ્છા વિનાનો, બંધનમુક્ત, સ્વસ્થ અને અલિપ્ત થઈને હું પ્રાણીઓનો ઉદ્ભવ અને લય જોઉં છું.
12.229.35
कृतप्रज्ञस्य दान्तस्य वितृष्णाय निराशिषः ।
नायासो विद्यते शक्र पश्यतो योगवित्तया ॥ १२.२२९.३५ ॥
હે શક્ર, પૂર્ણ પ્રજ્ઞાવાન, સંયમી, તૃષ્ણારહિત અને આશારહિત માણસને યોગજ્ઞાનથી જોતાં શ્રમ નથી.
12.229.36
प्रकृतौ च विकारे च न मे प्रीतिर्न च द्विषे ।
द्वेष्टारं च न पश्यामि यो ममाद्य विरुध्यति ॥ १२.२२९.३६ ॥
પ્રકૃતિ અને વિકારમાં મને પ્રીતિ નથી કે દ્વેષ નથી; આજે જે મારો વિરોધ કરે છે તેને પણ હું શત્રુ તરીકે જોતો નથી.
12.229.37
नोर्ध्वं नावाङ्वतिर्यक्च न क्वचिच्छक्र कामये ।
न हि ज्ञेये न विज्ञाने नाज्ञाने विद्यतेऽन्तरम् ॥ १२.२२९.३७ ॥
હે શક્ર, હું ઉપર, નીચે, આડા કે ક્યાંય કંઈ ઇચ્છતો નથી. ખરેખર જ્ઞેયમાં, વિજ્ઞાનમાં કે અજ્ઞાનમાં કોઈ ભેદ નથી.
12.229.38
येनैषा लभ्यते प्रज्ञा येन शान्तिरवाप्यते ।
प्रब्रूहि तमुपायं मे सम्यक्प्रह्लाद पृच्छते ॥ १२.२२९.३८ ॥
જેનાથી આ પ્રજ્ઞા મળે છે, જેનાથી શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે, તે ઉપાય હે પ્રહ્લાદ, પૂછનારા મને સારી રીતે કહો.
12.229.39
आर्जवेनाप्रमादेन प्रसादेनात्मवत्तया ।
गुरुशुश्रूषया शक्र पुरुषो लभते महत् ॥ १२.२२९.३९ ॥
સરળતાથી, અપ્રમાદથી, પ્રસન્નતાથી, આત્મસંયમથી, ગુરુસેવાથી, હે શક્ર, પુરુષ મહાનને પ્રાપ્ત કરે છે.
12.229.40
स्वभावाल्लभते प्रज्ञां शान्तिमेति स्वभावतः ।
स्वभावादेव तत्सर्वं यत्किंचिदनुपश्यति ॥ १२.२२९.४० ॥
સ્વભાવથી માણસ પ્રજ્ઞા પામે છે, સ્વભાવથી જ શાંતિ પામે છે. સ્વભાવથી જ તે જે કંઈ જુએ છે તે બધું જુએ છે.
12.229.41
नैवान्तरं विजानाति श्रुत्वा गुरुमुखात्ततः ।
वाक्यं वाक्यार्थविज्ञानमालोक्य मनसा यतिः ॥ १२.२२९.४१ ॥
ગુરુના મુખેથી સાંભળીને, યતિ વાક્ય અને વાક્યાર્થ-વિજ્ઞાનને મનથી વિચાર્યા પછી જ ભેદ જાણે છે.
12.229.42
विवेकप्रत्ययापन्नमात्मानमनुपश्यति ।
विरज्यति ततो भीत्या परमेश्वरमृच्छति ॥ १२.२२९.४२ ॥
વિવેકજ્ઞાનથી યુક્ત થઈને તે આત્માને જુએ છે. પછી ભયથી (સંસારથી) વિરક્ત થઈને પરમેશ્વરને પામે છે.
12.229.43
त्रातारं सर्वदुःखानां तत्सुखान्वेषणं ततः ।
करोति सद्भिः संसर्गमलं सन्तः सुखाय वै ॥ १२.२२९.४३ ॥
બધા દુઃખોથી ઉદ્ધાર કરનાર તે સુખની શોધ માટે તે પછી સજ્જનોનો સંગ કરે છે; સજ્જનો ખરેખર સુખ માટે જ હોય છે.
12.229.44
सतां सकाशादाज्ञाय मार्गं लक्षणवत्तया ।
सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः परमात्मानमृच्छति ॥ १२.२२९.४४ ॥
સજ્જનો પાસેથી તેનાં લક્ષણો સહિત માર્ગ જાણીને, બધી આસક્તિઓથી મુક્ત થઈને તે પરમાત્માને પામે છે.
12.229.45
विषयेच्छाकृतो धर्मं सरजस्को भयावहः ।
धर्महानिमवाप्नोति क्रमात्तेन नरः पुनः ॥ १२.२२९.४५ ॥
વિષયોની ઇચ્છાથી ઉત્પન્ન, રજોગુણયુક્ત, ભય લાવનાર ધર્મ — તેનાથી માણસ ક્રમશઃ ફરી ધર્મહાનિ પામે છે.
12.229.46
भक्तिहीनो भवत्येव परमात्मनि चाच्युत ।
वाचके वाऽपि च स्थानं न हन्त्येव विमोचितः ॥ १२.२२९.४६ ॥
પરમાત્મા અને અચ્યુતમાં ભક્તિ વગરનો તે ખરેખર બની જાય છે; વાચકમાં પણ તેને સ્થાન નથી — મુક્ત થયેલો ખરેખર હણતો નથી.
12.229.47
सार्क्ष्ये चास्य रतिर्नित्यं संसारे च रतिर्भवेत् ।
तस्य नित्यमविज्ञानादात्माचैव न सिद्ध्यति ॥ १२.२२९.४७ ॥
તેની સાર્ક્ષ્યમાં અને સંસારમાં સદા રતિ થાય છે; અજ્ઞાનને કારણે તેને આત્મા પણ સિદ્ધ થતો નથી.
12.229.48
उन्मत्तवृत्तिर्भवति क्रमादेवं प्रवर्तते ।
आशौचं वर्धते नित्यं न शाम्यति कथंचन ॥ १२.२२९.४८ ॥
તે ક્રમશઃ ઉન્મત્ત સ્વભાવવાળો થાય છે અને આ રીતે વર્તે છે; અશુચિતા સદા વધે છે, કોઈ પણ રીતે શાંત થતી નથી.
12.229.49
विषये चान्वितस्यास्य मोक्षवाञ्छा न जायते ।
हेत्वाभासेषु संलीनः स्तौति वैषयिकान्गुणान् ॥ १२.२२९.४९ ॥
વિષયોમાં આસક્ત એવા આનામાં મોક્ષની ઇચ્છા જાગતી નથી. ખોટા હેતુઓમાં લીન થઈને તે વિષયજન્ય ગુણોની જ સ્તુતિ કરે છે.
12.229.50
न शास्त्राणि शृणोत्येव मानदर्पसमन्वितः ।
स्वतःसिद्धं न भोगस्तं स्वतः सिद्धं न वेत्ति च।
चिद्रूपधारणं चैव परसृष्टिमथाव्ययम् ॥ १२.२२९.५० ॥
માન અને દર્પથી ભરેલો તે શાસ્ત્રો સાંભળતો જ નથી. સ્વતઃસિદ્ધ અને સ્વતઃસિદ્ધ ન હોય એવા ભોગને તે જાણતો નથી; ચિદ્રૂપધારણ અને અવ્યય પરસૃષ્ટિને પણ તે જાણતો નથી.
12.229.51
नानायोनिगतस्तेन भ्राम्यमाणः स्वकर्मभिः ।
तीर्णपारं न जानाति महामोहसमन्वितः।
आचार्यसंश्रयाद्विद्याद्विनयं समुपागतः ॥ १२.२२९.५१ ॥
અનેક યોનિઓમાં જન્મ લઈને પોતાનાં કર્મોથી ભટકતો, મહામોહથી યુક્ત તે પારને જાણતો નથી. આચાર્યનો આશ્રય લેવાથી, વિનય પામીને વિદ્યા મેળવવી.
12.229.52
अनुकूलेषु धर्मेषु चिनोत्येनं ततस्ततः ।
आचार्य इति च ख्यातस्तेनासौ बलवृत्रहन् ॥ १२.२२९.५२ ॥
અનુકૂળ ધર્મોમાં તે તેને વારંવાર એકત્ર કરે છે. તેથી તે આચાર્ય નામે પ્રસિદ્ધ છે, હે બલવૃત્રહન્.
12.229.53
नियतेनैव सद्भावस्तेन जन्मान्तरादिषु ।
कर्मसञ्चयतूलौघः क्षिप्यते ज्ञानवायुना ॥ १२.२२९.५३ ॥
નિયત માર્ગથી જ સદ્ભાવ થાય છે; તેથી જન્માંતરાદિમાં સંચિત કર્મના ઢગલારૂપ રૂનો ઢગલો જ્ઞાનવાયુથી ઉડાડી દેવાય છે.
12.229.54
एवं युक्तसमाचारः संसारविनिवर्तकः ।
अनुकूलवृत्तिं सततं छिनत्त्येव भृगुर्यथा ॥ १२.२२९.५४ ॥
આ રીતે યુક્ત આચારવાળો, સંસારથી નિવૃત્ત કરનારો, અનુકૂળ વૃત્તિને સતત છેદે છે, ભૃગુની જેમ.
12.229.55
येन चायं समापन्नं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति ।
अभ्यन्तरः स्मृतः शक्र तत्साम्यं परिवर्जयेत् ॥ १२.२२९.५५ ॥
જેના દ્વારા આ વૈતૃષ્ણ્ય પામતો નથી, હે શક્ર, તેને આંતરિક કહેવામાં આવ્યું છે; તેની સમાનતાનો ત્યાગ કરવો.
12.229.56
प्रथमं तत्कृतेनैव कर्मणा परिमृच्छति ।
द्वितीयं स्वप्नयोगं च कर्मणा परिगच्छति ॥ १२.२२९.५६ ॥
પ્રથમ તો તેણે કરેલા જ કર્મથી તે તેની શોધ કરે છે; બીજું, કર્મથી સ્વપ્નયોગ પણ પામે છે.
12.229.57
एतैरक्षैः समापन्नः प्रत्यक्षोऽसौ समास्थितः ।
सुपुप्त्याख्यस्तुरीयोसौ न च ह्यावरणान्वितः ॥ १२.२२९.५७ ॥
આ અક્ષો (ઇન્દ્રિયો) થી યુક્ત તે પ્રત્યક્ષ રીતે સ્થિત છે; સુષુપ્તિ નામનો તે તુરીય છે, અને તે આવરણથી યુક્ત નથી.
12.229.58
लोकवृत्त्या तमीशानं यजञ्जुह्वन्यमी भवेत् ।
आत्मन्यायासयोगेन निष्क्रियं स परात्परम् ॥ १२.२२९.५८ ॥
લોકવ્યવહારથી તે ઈશાનનું યજન કરતાં, હોમ કરતાં યમી થવું; આત્મામાં આયાસ-યોગથી તે નિષ્ક્રિય પરાત્પર છે.
12.229.59
आयामे तां विजानाति मायैषा परमात्मनः ।
प्रातिभासिकसामान्याद्बुद्धेर्या संविदात्मिका ॥ १२.२२९.५९ ॥
વિસ્તારમાં તેને તે જાણે છે; આ પરમાત્માની માયા છે. પ્રાતિભાસિક સામાન્યથી, બુદ્ધિની જે આત્મિકા સંવિત્ (ચેતના) છે, તે પણ માયા છે.
12.229.60
स्फुलिङ्गसत्त्वसदृशादग्निभावो यथा भवेत् ।
शिशूनामेवमज्ञानामात्मभावोऽन्यथा स्मृतः ॥ १२.२२९.६० ॥
તણખાના સત્ત્વ સાથે સમાનતાથી જેમ અગ્નિભાવ થાય છે, તેમ અજ્ઞાની શિશુઓનો આત્મભાવ અન્યથા સ્મરાયો છે.
12.229.61
साध्येऽप्यवस्तुभूताख्ये मित्रामित्रादयः कुतः ।
तदभावे तु शोकाद्या न वर्तन्ते सुरेश्वर ॥ १२.२२९.६१ ॥
હે સુરેશ્વર, સાધ્ય ગણાતી વસ્તુ પણ વાસ્તવિક નથી; તો મિત્ર અને શત્રુ વગેરે ક્યાંથી હોય? તેના અભાવે શોક વગેરે પણ રહેતા નથી.
12.229.62
एवं बुध्यस्व भगवन्समबुद्धिं समन्वियात् ।
उपायमेतदाख्यातं मा वक्रं गच्छ देवप ॥ १२.२२९.६२ ॥
હે ભગવન્, આ રીતે સમબુદ્ધિને સમજીને તેને પ્રાપ્ત કર. આ ઉપાય કહેવાયો છે; હે દેવપતિ, વાંકા માર્ગે ન જા.
12.229.63
ज्ञानेन पश्यते कर्म ज्ञानिनां न प्रवर्तकम् ।
यावदारब्धमस्येह तावन्नैवोपशाम्यति ॥ १२.२२९.६३ ॥
જ્ઞાનથી કર્મ જોવાય છે; જ્ઞાનીઓ માટે તે પ્રેરક નથી. અહીં જ્યાં સુધી તેનો આરંભ થયો છે ત્યાં સુધી તે ખરેખર શાંત થતું નથી.
12.229.64
तदन्ते तं प्रयात्येव न विद्वानिति मे मतिः ।
यदस्य वाचकं वक्ष्ये संस्मरे तद्भवेत्तदा ॥ १२.२२९.६४ ॥
તેના અંતે તે ચોક્કસ જાય છે; વિદ્વાન જતો નથી એવું મારું મત છે. આનું જે વાચક છે તે હું કહીશ; હું સ્મરણ કરું તો તે ત્યારે થાય.
12.229.65
तेनतेन च भावेन अपायं तत्र पश्यति ।
स्थानभेदेषु वागेषा तालुसंस्था यथा तथा ॥ १२.२२९.६५ ॥
તે તે ભાવથી ત્યાં નાશ જોવાય છે. સ્થાનભેદોમાં આ વાણી તાળવામાં રહે છે, જેમ તેમ જ.
12.229.66
तद्वदुद्धिगता ह्यर्था बुद्धिमात्मगतः सदा ॥ १२.२२९.६६ ॥
તેવી જ રીતે બુદ્ધિમાં ગયેલા પદાર્થો; બુદ્ધિ સદા આત્મામાં રહે છે.
12.229.67
समस्तसंकल्पविशेषमुक्तं ।
परं पराणां परमं महात्मा।
त्रय्यन्तविद्भिः परिगीयतेऽसौ ।
विष्णुर्विभुर्वास्ति गुणो न नित्यम् ॥ १२.२२९.६७ ॥
સર્વ સંકલ્પવિશેષોથી મુક્ત, પરોમાં પરમ, મહાત્મા. ત્રયીના અંતને જાણનારાઓ તેમનું ગાન કરે છે. વિષ્ણુ સર્વવ્યાપી છે; તે ગુણયુક્ત છે, પણ નિત્ય નથી.
12.229.68
न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम् ॥ १२.२२९.६८ ॥
કોઈ પણ આંખથી તેમને જોતું નથી.
12.229.69
भक्त्या च धृत्या च समाहितात्मा ।
ज्ञानस्वरूपं परिपश्यतीह ॥ १२.२२९.६९ ॥
ભક્તિ અને ધૈર્યથી જેનો આત્મા સમાહિત છે, તે અહીં જ્ઞાનસ્વરૂપ તેમને સંપૂર્ણપણે જુએ છે.
12.229.70
वदन्ति तन्मे भगवान्ददौ स ।
स एव शेषं मघवान्महात्मा।
एवं ममोपायमवैहि शक्र ।
तस्माल्लोको नास्ति मह्यं सदैव ॥ १२.२२९.७० ॥
ભગવાને મને તે આપ્યું એમ લોકો કહે છે; તે મહાત્મા ઇન્દ્રે બાકીનું પણ આપ્યું. હે શક્ર, આ રીતે મારો ઉપાય જાણ; તેથી મારા માટે સદા કોઈ લોક નથી.
12.229.71
इत्युक्तो दैत्यपतिना शक्रो विस्मयमागमत् ।
प्रीतिमांश्च तदा राजंस्तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत् ॥ १२.२२९.७१ ॥
દૈત્યપતિએ આમ કહેતાં શક્ર વિસ્મિત થયા. હે રાજન્, ત્યારે પ્રસન્ન થઈને તેમણે તે વચનનો આદર કર્યો.
12.229.72
स तदाभ्यर्च्य दैत्येन्द्रं त्रैलोक्यपतिरीश्वरः ।
असुरेन्द्रमुपामन्त्र्य जगाम स्वं निवेशनम् ॥ १२.२२९.७२ ॥
ત્યારે ત્રૈલોક્યપતિ ઈશ્વરે દૈત્યેન્દ્રનો સત્કાર કરીને, અસુરેન્દ્ર પાસેથી વિદાય લઈને પોતાના નિવાસે પ્રયાણ કર્યું.