महाभारत · अध्याय 12.229
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.229.1
यदिदं कर्म लोकेऽस्मिञ्शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
पुरुषं योजयत्येव फलयोगेन भारत ॥ १२.२२९.१ ॥
हे भारत, इस लोक में जो भी कर्म शुभ या अशुभ है, वह पुरुष को फल के संयोग से अवश्य बाँधता है।
12.229.2
कर्ता स्वित्तस्य पुरुष उताहो नेति संशयः ।
एतदिच्छामि तत्त्वेन त्वत्तः श्रोतुं पितामह ॥ १२.२२९.२ ॥
क्या पुरुष उसका कर्ता है, या नहीं? यह संशय है। हे पितामह, मैं यह तत्त्वतः आपसे सुनना चाहता हूँ।
12.229.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२.२२९.३ ॥
इस विषय में भी लोग इस प्राचीन इतिहास को सुनाते हैं — प्रह्लाद और इन्द्र का संवाद, हे युधिष्ठिर।
12.229.4
असक्तं धूतपाप्मानं कुले जातं बहुश्रुतम् ।
अस्तब्धमनहंकारं सत्वस्थं संयतेन्द्रियम् ॥ १२.२२९.४ ॥
जो आसक्तिरहित है, जिसके पाप झाड़ दिए गए हैं, जो उत्तम कुल में जन्मा और बहुश्रुत है, जो अभिमानरहित और अहंकाररहित है, सत्त्वगुण में स्थित और इन्द्रियों को संयमित रखने वाला है।
12.229.5
तुल्यनिन्दास्तुतिं दान्तं शून्यागारसमाकृतिम् ।
चराचराणां भूतानां विदितप्रभवाप्ययम् ॥ १२.२२९.५ ॥
जो निन्दा और स्तुति को समान समझता है, दान्त है, जिसका आकार शून्य गृह जैसा है, और जो चराचर भूतों की उत्पत्ति और लय को जानता है।
12.229.6
अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमप्रियेषु प्रियेषु च ।
काञ्चने वाऽथ लोष्ठे वा उभयोः समदर्शनम् ॥ १२.२२९.६ ॥
जो अप्रिय वस्तुओं पर क्रोध नहीं करता और प्रिय वस्तुओं पर हर्षित नहीं होता, और जो सोने और मिट्टी के ढेले को समान देखता है।
12.229.7
आत्मनि श्रेयसि ज्ञाने धीरं निश्चितनिश्चयम् ।
परावरज्ञं भूतानां सर्वज्ञं सर्वदर्शनम् ॥ १२.२२९.७ ॥
जो आत्मा में, परम कल्याण में और ज्ञान में स्थिर है, जिसका निश्चय दृढ़ है, जो प्राणियों के उच्च और निम्न को जानता है, जो सर्वज्ञ और सर्वदर्शी है।
12.229.8
अव्यक्तात्मनि गोविन्दे वासुदेवे महात्मनि ।
हृदयेन समाविष्टं सर्वभावप्रियंकरम् ॥ १२.२२९.८ ॥
जिसका आत्मा अव्यक्त है, जो गोविन्द, वासुदेव और महात्मा में हृदय से लीन है, जो सब भावों में प्रिय कार्य करता है।
12.229.9
भक्तं भागवतं नित्यं नारायणपरायणम् ।
ध्यायन्तं परमात्मानं हिरण्यकशिपोः सुतम् ॥ १२.२२९.९ ॥
जो भक्त, भागवत, सदा नारायण में परायण है, परमात्मा का ध्यान करता है, वह हिरण्यकशिपु का पुत्र है।
12.229.10
शक्रः प्रह्लादमासीनमेकान्ते संयतेन्द्रियम् ।
बुभुत्समानस्तत्प्रज्ञामभिगम्येदमब्रवीत् ॥ १२.२२९.१० ॥
इन्द्र ने एकान्त में बैठे, इन्द्रियों को संयमित किए हुए प्रह्लाद के पास जाकर, उसकी प्रज्ञा को जानने की इच्छा से यह कहा।
12.229.11
यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैः स्यात्पुरुषो नृषु ।
भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षयामहे ॥ १२.२२९.११ ॥
लोक में जिन किन्हीं गुणों से मनुष्य मनुष्यों में आदर पाता है, उन सब अविच्छिन्न गुणों को हम पहचानते हैं।
12.229.12
अथ ते लक्ष्यते बुद्धिः समा बालजनैरिह ।
आत्मानं मन्यमानः सञ्श्रेयः किमिह मन्यसे ॥ १२.२२९.१२ ॥
अब यहाँ तुम्हारी बुद्धि बालजनों के समान दिखती है। स्वयं को (ज्ञानी) मानते हुए, यहाँ तुम श्रेय किसे मानते हो?
12.229.13
बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतः ।
श्रिया विहीनः प्रह्लाद शोचितव्ये न शोचसि ॥ १२.२२९.१३ ॥
पाशों से बँधे, अपने स्थान से च्युत, शत्रुओं के वश में आए, श्री से विहीन हे प्रह्लाद, जिस पर शोक करना चाहिए उस पर तुम शोक नहीं करते।
12.229.14
प्रज्ञालाभेन दैतेय उताहो धृतिमत्तथा ।
प्रह्लाद स्वस्थरूपोऽसि पश्यन्व्यसनमात्मनः ॥ १२.२२९.१४ ॥
हे दैत्यपुत्र, प्रज्ञा की प्राप्ति से, या धैर्य से युक्त होकर, हे प्रह्लाद, तुम अपने ही संकट को देखते हुए भी स्वस्थ-स्वरूप हो।
12.229.15
इति संचोदितस्तेन धीरो निश्चितनिश्चयः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा स्वां प्रज्ञामनुवर्णयन् ॥ १२.२२९.१५ ॥
इस प्रकार उनके द्वारा प्रेरित होकर धीर, दृढ़ निश्चयवाला वह मधुर वाणी में अपनी प्रज्ञा का वर्णन करते हुए बोला।
12.229.16
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च भूतानां यो न बुध्यते ।
तस्य स्तम्भो भवेद्बाल्यान्नास्ति स्तंभोऽनुपश्यतः ॥ १२.२२९.१६ ॥
जो प्राणियों की प्रवृत्ति और निवृत्ति को नहीं समझता, बाल्यावस्था के कारण उसी के लिए जड़ता होती है; जो देखता है उसके लिए जड़ता नहीं होती।
12.229.17
गहनं सर्वभूतानां ध्येयं नित्यं सनातनम् ।
अनिग्रहमनौपम्यं सर्वाकारं परात्परम् ॥ १२.२२९.१७ ॥
जो सब प्राणियों के लिए गहन है, ध्येय है, नित्य और सनातन है, जिसे रोका नहीं जा सकता, जो अनुपम है, सब आकारों वाला है और परे से भी परे है।
12.229.18
सर्वावरणसंभूतं तस्मादेतत्प्रवर्तते ।
तन्मया अपि संपश्य नानालक्षणलक्षिताः ॥ १२.२२९.१८ ॥
सब आवरणों से उत्पन्न होकर इसीलिए यह प्रवर्तित होता है; उसी से भरे हुए इन विविध लक्षणों से युक्त (प्राणियों) को भी देखो।
12.229.19
स वै पाति जगत्स्रष्टा विष्णुरित्यभिशब्दितः ।
पुनर्दर्शति संप्राप्ते…सुरेश्चरः ॥ १२.२२९.१९ ॥
वही जगत् के स्रष्टा और पालक हैं, जिन्हें विष्णु कहा जाता है। समय आने पर वे फिर प्रकट होते हैं… देवताओं के स्वामी।
12.229.20
स्वभावात्संप्रवर्तन्ते निवर्तन्ते तथैव च ।
सर्वे भावास्तथा भावाः पुरुषार्थो न विद्यते ॥ १२.२२९.२० ॥
स्वभाव से ही सब भाव उत्पन्न होते हैं और लौट जाते हैं; उसी प्रकार सभी भाव भी। पुरुषार्थ नहीं है।
12.229.21
पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश्चित्स्वकारकः ।
स्वयं च कुर्वतस्तस्य जातु मानो भवेदिह ॥ १२.२२९.२१ ॥
पुरुषार्थ के अभाव में कोई स्वयं का कर्ता नहीं है। जो स्वयं करता है, उसमें यहाँ कभी अभिमान हो सकता है।
12.229.22
यस्तु कर्तारमात्मानं मन्यते साध्वसाधु वा ।
तस्य दोषवती प्रज्ञा अतत्त्वज्ञेति मे मतिः ॥ १२.२२९.२२ ॥
जो अपने को कर्ता मानता है, चाहे भला हो या बुरा, उसकी बुद्धि दोषयुक्त है; मेरे मत में वह तत्त्व को न जानने वाला है।
12.229.23
यदि स्यात्पुरुषः कर्ता शक्रात्मश्रेयसे ध्रुवम् ।
आरम्भास्तस्य सिद्ध्येयुर्न तु जातु पराभवेत् ॥ १२.२२९.२३ ॥
यदि पुरुष कर्ता होता, हे शक्र, तो अपने कल्याण के लिए उसके सभी प्रयत्न निश्चय ही सफल होते, कभी पराजय न होती।
12.229.24
अनिष्टस्य हि निर्वृत्तिरनिवृत्तिः प्रियस्य च ।
लक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस्ततः कुतः ॥ १२.२२९.२४ ॥
जो प्रयत्न करते हैं, उनमें अनिष्ट की निवृत्ति और प्रिय की अनिवृत्ति (प्राप्ति) दिखाई देती है; तो फिर पुरुषार्थ कहाँ से?
12.229.25
अनिष्टस्याभिनिर्वृत्तिमिष्टसंवृतिमेव च ।
अप्रयत्नेन पश्यामः केषां चित्तत्स्वभावतः ॥ १२.२२९.२५ ॥
अनिष्ट की उत्पत्ति और इष्ट का आच्छादन भी, बिना प्रयत्न के, हम कुछ लोगों में स्वभाव से ही देखते हैं।
12.229.26
प्रतिरूपतराः केचिद्दृस्यन्ते बुद्धिमत्तराः ।
विरूपेभ्योऽल्पबुद्धिभ्यो लिप्समाना धनागमं ॥ १२.२२९.२६ ॥
कुछ लोग अधिक योग्य और बुद्धिमान दिखाई देते हैं, जबकि अयोग्य और अल्पबुद्धि लोग धन की प्राप्ति चाहते हैं।
12.229.27
स्वभावप्रेरिताः सर्वे निविशन्ते गुणा यदा ।
शुभाशुभास्तदा तत्र तस्य किं मानकारणम् ॥ १२.२२९.२७ ॥
जब स्वभाव से प्रेरित होकर सभी गुण, शुभ और अशुभ, उसमें प्रवेश करते हैं, तब उसमें उसके सम्मान का कारण क्या है?
12.229.28
स्वभावादेव तत्सर्वमिति मे निश्चिता मतिः ।
आत्मप्रतिष्ठा प्रज्ञा वा मम नास्ति ततोऽन्यथा ॥ १२.२२९.२८ ॥
सब कुछ स्वभाव से ही होता है, यही मेरा निश्चित मत है। मेरे पास आत्म-प्रतिष्ठा वाली प्रज्ञा नहीं है, इसलिए मैं इससे भिन्न नहीं मानता।
12.229.29
कर्मजं त्विह मन्यन्ते पलयोगं शुभाशुभम् ।
कर्मणां विषयं कृत्स्नमहं वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ १२.२२९.२९ ॥
यहाँ लोग शुभ-अशुभ फलों का योग कर्म से उत्पन्न मानते हैं। अब मैं कर्मों के सम्पूर्ण क्षेत्र को कहूँगा, उसे सुनो।
12.229.30
यथा वेदयते कश्चिदोदनं पायसं ह्यदन् ।
एवं सर्वाणि कर्माणि स्वभावस्यैव लक्षणम् ॥ १२.२२९.३० ॥
जैसे कोई ओदन या पायस खाते हुए उसका स्वाद अनुभव करता है, वैसे ही सभी कर्म स्वभाव का ही लक्षण हैं।
12.229.31
विकारानेव यो वेद न वेद प्रकृतिं पराम् ।
तस्य स्तंभोऽभवेद्बाल्यान्नास्ति स्तंभोऽनुपश्यतः ॥ १२.२२९.३१ ॥
जो केवल विकारों को जानता है और परम प्रकृति को नहीं जानता, उसमें अज्ञानवश अहंकार उत्पन्न होगा; जो देखता है, उसमें अहंकार नहीं होता।
12.229.32
स्वभावभाविनो भावान्सर्वानेवेह निश्चये ।
बुद्ध्यमानस्य दर्पो वा मानो वा किं करिष्यति ॥ १२.२२९.३२ ॥
यहाँ निश्चय से सभी भाव अपने स्वभाव से उत्पन्न होते हैं; जो यह जानता है, उसका दर्प या मान क्या करेगा?
12.229.33
वेद धर्मविधिं कृत्स्नं भूतानां चाप्यनित्यताम् ।
तस्माच्छक्र न शोचारि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् ॥ १२.२२९.३३ ॥
जो धर्म की सम्पूर्ण विधि और प्राणियों की अनित्यता को जानता है, इसलिए हे शक्र, शोक मत करो; यह सब निश्चय ही नश्वर है।
12.229.34
निर्ममो निरहंकारो निरीहो मुक्तबन्धनः ।
स्वस्थो व्यपेतः पश्यामि भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२२९.३४ ॥
ममता-रहित, अहंकार-रहित, इच्छा-रहित, बन्धनों से मुक्त, स्वस्थ और अलग होकर मैं प्राणियों के उद्भव और लय को देखता हूँ।
12.229.35
कृतप्रज्ञस्य दान्तस्य वितृष्णाय निराशिषः ।
नायासो विद्यते शक्र पश्यतो योगवित्तया ॥ १२.२२९.३५ ॥
हे शक्र, जिसकी प्रज्ञा सिद्ध है, जो संयमी, तृष्णारहित और आशारहित है, उस योग-ज्ञान से देखने वाले को कोई थकान नहीं होती।
12.229.36
प्रकृतौ च विकारे च न मे प्रीतिर्न च द्विषे ।
द्वेष्टारं च न पश्यामि यो ममाद्य विरुध्यति ॥ १२.२२९.३६ ॥
प्रकृति और विकार में न मेरी प्रीति है, न द्वेष; और जो आज मेरा विरोध करता है, उसे भी मैं शत्रु नहीं देखता।
12.229.37
नोर्ध्वं नावाङ्वतिर्यक्च न क्वचिच्छक्र कामये ।
न हि ज्ञेये न विज्ञाने नाज्ञाने विद्यतेऽन्तरम् ॥ १२.२२९.३७ ॥
हे शक्र, मैं न ऊपर, न नीचे, न तिरछे, और न कहीं भी कुछ चाहता हूँ। वास्तव में ज्ञेय में, न विज्ञान में, और न अज्ञान में कोई अंतर पाया जाता है।
12.229.38
येनैषा लभ्यते प्रज्ञा येन शान्तिरवाप्यते ।
प्रब्रूहि तमुपायं मे सम्यक्प्रह्लाद पृच्छते ॥ १२.२२९.३८ ॥
जिससे यह प्रज्ञा प्राप्त होती है, जिससे शांति पाई जाती है, वह उपाय मुझे भली-भाँति बताइए, हे प्रह्लाद, मैं पूछता हूँ।
12.229.39
आर्जवेनाप्रमादेन प्रसादेनात्मवत्तया ।
गुरुशुश्रूषया शक्र पुरुषो लभते महत् ॥ १२.२२९.३९ ॥
सरलता से, सावधानी से, प्रसन्नता से, आत्मसंयम से, गुरु की सेवा से, हे शक्र, मनुष्य महान (फल) प्राप्त करता है।
12.229.40
स्वभावाल्लभते प्रज्ञां शान्तिमेति स्वभावतः ।
स्वभावादेव तत्सर्वं यत्किंचिदनुपश्यति ॥ १२.२२९.४० ॥
स्वभाव से मनुष्य प्रज्ञा पाता है, स्वभाव से ही शांति को प्राप्त होता है। स्वभाव से ही वह सब कुछ देखता है, जो कुछ भी वह देखता है।
12.229.41
नैवान्तरं विजानाति श्रुत्वा गुरुमुखात्ततः ।
वाक्यं वाक्यार्थविज्ञानमालोक्य मनसा यतिः ॥ १२.२२९.४१ ॥
गुरु के मुख से सुनकर तब यति वाक्य को और वाक्य के अर्थ के विज्ञान को मन से विचार कर ही भेद को नहीं जानता।
12.229.42
विवेकप्रत्ययापन्नमात्मानमनुपश्यति ।
विरज्यति ततो भीत्या परमेश्वरमृच्छति ॥ १२.२२९.४२ ॥
विवेक-प्रत्यय से युक्त होकर वह आत्मा को देखता है। तब भय से (संसार से) विरक्त हो जाता है और परमेश्वर को प्राप्त होता है।
12.229.43
त्रातारं सर्वदुःखानां तत्सुखान्वेषणं ततः ।
करोति सद्भिः संसर्गमलं सन्तः सुखाय वै ॥ १२.२२९.४३ ॥
सब दुखों से त्राण देने वाले उस सुख की खोज में वह फिर सज्जनों का संग करता है; सज्जन वास्तव में सुख के लिए ही होते हैं।
12.229.44
सतां सकाशादाज्ञाय मार्गं लक्षणवत्तया ।
सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः परमात्मानमृच्छति ॥ १२.२२९.४४ ॥
सज्जनों के समीप से उसके लक्षणों सहित मार्ग को जानकर, सब आसक्तियों से मुक्त होकर वह परमात्मा को प्राप्त होता है।
12.229.45
विषयेच्छाकृतो धर्मं सरजस्को भयावहः ।
धर्महानिमवाप्नोति क्रमात्तेन नरः पुनः ॥ १२.२२९.४५ ॥
विषयों की इच्छा से उत्पन्न, रजोगुण से युक्त और भय उत्पन्न करने वाला धर्म—उससे मनुष्य क्रम से फिर धर्म की हानि को प्राप्त होता है।
12.229.46
भक्तिहीनो भवत्येव परमात्मनि चाच्युत ।
वाचके वाऽपि च स्थानं न हन्त्येव विमोचितः ॥ १२.२२९.४६ ॥
परमात्मा में और अच्युत में भक्ति से रहित वह निश्चय ही हो जाता है; वाचक में भी उसका स्थान नहीं रहता — वह मुक्त होकर भी वास्तव में नहीं मारता।
12.229.47
सार्क्ष्ये चास्य रतिर्नित्यं संसारे च रतिर्भवेत् ।
तस्य नित्यमविज्ञानादात्माचैव न सिद्ध्यति ॥ १२.२२९.४७ ॥
और उसकी रति सदा सार्क्ष्य में और संसार में भी हो जाती है; उसे सदा अज्ञान के कारण आत्मा भी सिद्ध नहीं होती।
12.229.48
उन्मत्तवृत्तिर्भवति क्रमादेवं प्रवर्तते ।
आशौचं वर्धते नित्यं न शाम्यति कथंचन ॥ १२.२२९.४८ ॥
वह क्रम से उन्मत्त स्वभाव वाला हो जाता है और इस प्रकार आचरण करता है; अशुचिता सदा बढ़ती है और वह किसी भी प्रकार शान्त नहीं होती।
12.229.49
विषये चान्वितस्यास्य मोक्षवाञ्छा न जायते ।
हेत्वाभासेषु संलीनः स्तौति वैषयिकान्गुणान् ॥ १२.२२९.४९ ॥
विषयों में लिप्त इसके मन में मोक्ष की इच्छा उत्पन्न नहीं होती। झूठे तर्कों में लीन होकर वह विषयजन्य गुणों की ही स्तुति करता है।
12.229.50
न शास्त्राणि शृणोत्येव मानदर्पसमन्वितः ।
स्वतःसिद्धं न भोगस्तं स्वतः सिद्धं न वेत्ति च।
चिद्रूपधारणं चैव परसृष्टिमथाव्ययम् ॥ १२.२२९.५० ॥
मान और दर्प से भरा हुआ वह शास्त्रों को सुनता ही नहीं। जो स्वतःसिद्ध है और जो भोग स्वयं सिद्ध नहीं है, उसे वह नहीं जानता; चिद्रूप की धारणा और परसृष्टि के अविनाशी स्वरूप को भी नहीं जानता।
12.229.51
नानायोनिगतस्तेन भ्राम्यमाणः स्वकर्मभिः ।
तीर्णपारं न जानाति महामोहसमन्वितः।
आचार्यसंश्रयाद्विद्याद्विनयं समुपागतः ॥ १२.२२९.५१ ॥
अनेक योनियों में जन्म लेकर अपने कर्मों से भटकता हुआ, महामोह से युक्त वह पार पहुँचने को नहीं जानता। आचार्य का आश्रय लेने से, विनय को प्राप्त होकर, विद्या प्राप्त हो।
12.229.52
अनुकूलेषु धर्मेषु चिनोत्येनं ततस्ततः ।
आचार्य इति च ख्यातस्तेनासौ बलवृत्रहन् ॥ १२.२२९.५२ ॥
अनुकूल धर्मों में वह उसे बार-बार एकत्र करता है। इसी कारण वह आचार्य नाम से प्रसिद्ध है, हे बलवृत्रहन्।
12.229.53
नियतेनैव सद्भावस्तेन जन्मान्तरादिषु ।
कर्मसञ्चयतूलौघः क्षिप्यते ज्ञानवायुना ॥ १२.२२९.५३ ॥
नियत मार्ग से ही सद्भाव होता है; उसी से जन्मान्तर आदि में कर्मसंचय का रुई-समूह ज्ञानरूपी वायु से उड़ा दिया जाता है।
12.229.54
एवं युक्तसमाचारः संसारविनिवर्तकः ।
अनुकूलवृत्तिं सततं छिनत्त्येव भृगुर्यथा ॥ १२.२२९.५४ ॥
इस प्रकार युक्त आचरण वाला, संसार से निवृत्त करने वाला, अनुकूल वृत्ति को निरन्तर वैसे ही काटता है जैसे भृगु।
12.229.55
येन चायं समापन्नं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति ।
अभ्यन्तरः स्मृतः शक्र तत्साम्यं परिवर्जयेत् ॥ १२.२२९.५५ ॥
जिसके द्वारा यह व्यक्ति तृष्णा-रहितता को प्राप्त नहीं करता, हे शक्र, उसे भीतरी (मन का बन्धन) कहा गया है; उसकी समानता से बचना चाहिए।
12.229.56
प्रथमं तत्कृतेनैव कर्मणा परिमृच्छति ।
द्वितीयं स्वप्नयोगं च कर्मणा परिगच्छति ॥ १२.२२९.५६ ॥
पहले तो उसी के किए कर्म से वह (उसकी) खोज करता है, और दूसरे, स्वप्न-योग को भी कर्म से प्राप्त करता है।
12.229.57
एतैरक्षैः समापन्नः प्रत्यक्षोऽसौ समास्थितः ।
सुपुप्त्याख्यस्तुरीयोसौ न च ह्यावरणान्वितः ॥ १२.२२९.५७ ॥
इन अक्षों (इन्द्रियों) से युक्त वह प्रत्यक्ष रूप से स्थित है; सुषुप्ति नामक वह चौथा (तुरीय) है, और वह आवरण से युक्त नहीं है।
12.229.58
लोकवृत्त्या तमीशानं यजञ्जुह्वन्यमी भवेत् ।
आत्मन्यायासयोगेन निष्क्रियं स परात्परम् ॥ १२.२२९.५८ ॥
लोक-व्यवहार से उस ईशान का यजन करते हुए, हवन करता हुआ संयमी हो जाए; आत्मा में आयास-योग से (वह) निष्क्रिय परात्पर (है)।
12.229.59
आयामे तां विजानाति मायैषा परमात्मनः ।
प्रातिभासिकसामान्याद्बुद्धेर्या संविदात्मिका ॥ १२.२२९.५९ ॥
विस्तार में उसे (वह) जानता है; यह परमात्मा की माया है। प्रातिभासिक सामान्य से, बुद्धि की जो आत्मिका संविद् (चेतना) है (वह भी माया है)।
12.229.60
स्फुलिङ्गसत्त्वसदृशादग्निभावो यथा भवेत् ।
शिशूनामेवमज्ञानामात्मभावोऽन्यथा स्मृतः ॥ १२.२२९.६० ॥
जैसे चिंगारी के समान सत्त्व से अग्नि-भाव हो जाता है, वैसे ही अज्ञानी शिशुओं का आत्मभाव (अन्यथा) स्मरण किया गया है।
12.229.61
साध्येऽप्यवस्तुभूताख्ये मित्रामित्रादयः कुतः ।
तदभावे तु शोकाद्या न वर्तन्ते सुरेश्वर ॥ १२.२२९.६१ ॥
हे सुरेश्वर, जिसे सिद्ध किया जाना है वह भी वास्तविक वस्तु नहीं है, तो फिर मित्र और शत्रु आदि कहाँ से होंगे? उसके अभाव में शोक आदि भी नहीं उत्पन्न होते।
12.229.62
एवं बुध्यस्व भगवन्समबुद्धिं समन्वियात् ।
उपायमेतदाख्यातं मा वक्रं गच्छ देवप ॥ १२.२२९.६२ ॥
हे भगवन्, इस प्रकार समबुद्धि को समझो और उसे प्राप्त करो। यह उपाय बताया गया है; हे देवपति, टेढ़े मार्ग पर मत जाओ।
12.229.63
ज्ञानेन पश्यते कर्म ज्ञानिनां न प्रवर्तकम् ।
यावदारब्धमस्येह तावन्नैवोपशाम्यति ॥ १२.२२९.६३ ॥
ज्ञान से कर्म को देखा जाता है; ज्ञानियों के लिए वह प्रवर्तक नहीं होता। जब तक इस लोक में इसका आरंभ हुआ है, तब तक वह निश्चय ही शांत नहीं होता।
12.229.64
तदन्ते तं प्रयात्येव न विद्वानिति मे मतिः ।
यदस्य वाचकं वक्ष्ये संस्मरे तद्भवेत्तदा ॥ १२.२२९.६४ ॥
अंत में वह अवश्य चला जाता है, ऐसा मेरा मत है; विद्वान नहीं जाता। इसका जो वाचक है, वह मैं कहूँगा; मैं स्मरण करता हूँ, तब वह हो जाए।
12.229.65
तेनतेन च भावेन अपायं तत्र पश्यति ।
स्थानभेदेषु वागेषा तालुसंस्था यथा तथा ॥ १२.२२९.६५ ॥
उस-उस भाव से वहाँ विनाश दिखाई देता है। स्थानों के भेद में यह वाणी तालु में स्थित होती है, जैसे वैसे ही।
12.229.66
तद्वदुद्धिगता ह्यर्था बुद्धिमात्मगतः सदा ॥ १२.२२९.६६ ॥
उसी प्रकार बुद्धि में स्थित पदार्थ, बुद्धि आत्मा में सदा स्थित रहती है।
12.229.67
समस्तसंकल्पविशेषमुक्तं ।
परं पराणां परमं महात्मा।
त्रय्यन्तविद्भिः परिगीयतेऽसौ ।
विष्णुर्विभुर्वास्ति गुणो न नित्यम् ॥ १२.२२९.६७ ॥
समस्त संकल्प-विशेषों से मुक्त, परों का परम, महात्मा। त्रयी के अन्त को जानने वालों द्वारा वह गाए जाते हैं। विष्णु, सर्वव्यापी, गुण-युक्त हैं, पर नित्य नहीं।
12.229.68
न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम् ॥ १२.२२९.६८ ॥
कोई भी आँख से इन्हें नहीं देखता।
12.229.69
भक्त्या च धृत्या च समाहितात्मा ।
ज्ञानस्वरूपं परिपश्यतीह ॥ १२.२२९.६९ ॥
भक्ति और धैर्य से जिसका आत्मा समाहित है, वही यहाँ ज्ञानस्वरूप उन्हें भलीभाँति देखता है।
12.229.70
वदन्ति तन्मे भगवान्ददौ स ।
स एव शेषं मघवान्महात्मा।
एवं ममोपायमवैहि शक्र ।
तस्माल्लोको नास्ति मह्यं सदैव ॥ १२.२२९.७० ॥
लोग कहते हैं कि भगवान ने मुझे वह दिया; वही महात्मा इन्द्र ने शेष भी दिया। हे शक्र, इस प्रकार मेरा उपाय जानो; इसलिए मेरे लिए सदा कोई लोक नहीं है।
12.229.71
इत्युक्तो दैत्यपतिना शक्रो विस्मयमागमत् ।
प्रीतिमांश्च तदा राजंस्तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत् ॥ १२.२२९.७१ ॥
दैत्यपति द्वारा ऐसा कहे जाने पर शक्र विस्मित हुए। हे राजन्, तब प्रसन्न होकर उन्होंने उस वचन का आदर किया।
12.229.72
स तदाभ्यर्च्य दैत्येन्द्रं त्रैलोक्यपतिरीश्वरः ।
असुरेन्द्रमुपामन्त्र्य जगाम स्वं निवेशनम् ॥ १२.२२९.७२ ॥
तब त्रैलोक्य के पति, ईश्वर, उस दैत्येन्द्र का सत्कार करके, असुरेन्द्र से विदा लेकर अपने निवास को चले गए।