महाभारत · अध्याय 12.229
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.229.1
यदिदं कर्म लोकेऽस्मिञ्शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
पुरुषं योजयत्येव फलयोगेन भारत ॥ १२.२२९.१ ॥
हे भारता, या जगात जे कर्म शुभ किंवा अशुभ असेल, ते फलाच्या संयोगाने पुरुषाला निश्चितपणे जोडते.
12.229.2
कर्ता स्वित्तस्य पुरुष उताहो नेति संशयः ।
एतदिच्छामि तत्त्वेन त्वत्तः श्रोतुं पितामह ॥ १२.२२९.२ ॥
त्याचा कर्ता पुरुष आहे की नाही? हा संशय आहे. हे पितामहा, हे तत्त्वतः तुमच्याकडून ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
12.229.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२.२२९.३ ॥
या विषयातही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — हे युधिष्ठिरा, हा प्रह्लाद आणि इंद्र यांचा संवाद आहे.
12.229.4
असक्तं धूतपाप्मानं कुले जातं बहुश्रुतम् ।
अस्तब्धमनहंकारं सत्वस्थं संयतेन्द्रियम् ॥ १२.२२९.४ ॥
जो आसक्तिरहित, ज्याची पापे झडली आहेत, उत्तम कुलात जन्मून बहुश्रुत, गर्वरहित, अहंकाररहित, सत्त्वगुणात स्थित आणि इंद्रियांना संयमित ठेवणारा.
12.229.5
तुल्यनिन्दास्तुतिं दान्तं शून्यागारसमाकृतिम् ।
चराचराणां भूतानां विदितप्रभवाप्ययम् ॥ १२.२२९.५ ॥
जो निंदा आणि स्तुती समान मानतो, दान्त आहे, ज्याची आकृती शून्य गृहासारखी आहे, आणि जो चराचर भूतांची उत्पत्ती व लय जाणतो.
12.229.6
अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमप्रियेषु प्रियेषु च ।
काञ्चने वाऽथ लोष्ठे वा उभयोः समदर्शनम् ॥ १२.२२९.६ ॥
जो अप्रियांवर रागावत नाही, प्रियांवर हर्षित होत नाही, आणि सोने व मातीचा ढेकूळ समान पाहतो.
12.229.7
आत्मनि श्रेयसि ज्ञाने धीरं निश्चितनिश्चयम् ।
परावरज्ञं भूतानां सर्वज्ञं सर्वदर्शनम् ॥ १२.२२९.७ ॥
जो आत्म्यात, परम कल्याणात आणि ज्ञानात स्थिर आहे, ज्याचा निश्चय दृढ आहे, जो प्राण्यांचे उच्च-नीच जाणतो, जो सर्वज्ञ व सर्वदर्शी आहे.
12.229.8
अव्यक्तात्मनि गोविन्दे वासुदेवे महात्मनि ।
हृदयेन समाविष्टं सर्वभावप्रियंकरम् ॥ १२.२२९.८ ॥
ज्याचा आत्मा अव्यक्त आहे, गोविंद वासुदेव महात्म्यात हृदयाने लीन झालेला, सर्व भावांत प्रिय कार्य करणारा.
12.229.9
भक्तं भागवतं नित्यं नारायणपरायणम् ।
ध्यायन्तं परमात्मानं हिरण्यकशिपोः सुतम् ॥ १२.२२९.९ ॥
नेहमी भक्त, भागवत, नारायणपरायण, परमात्म्याचे ध्यान करणारा — तो हिरण्यकशिपूचा पुत्र.
12.229.10
शक्रः प्रह्लादमासीनमेकान्ते संयतेन्द्रियम् ।
बुभुत्समानस्तत्प्रज्ञामभिगम्येदमब्रवीत् ॥ १२.२२९.१० ॥
एकांतात बसलेल्या, इंद्रियांचा संयम केलेल्या प्रह्लादाजवळ जाऊन, त्याची प्रज्ञा जाणण्याच्या इच्छेने इंद्र असे म्हणाला.
12.229.11
यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैः स्यात्पुरुषो नृषु ।
भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षयामहे ॥ १२.२२९.११ ॥
जगात ज्या कोणत्याही गुणांनी माणूस माणसांत मान्यता पावतो, ते सर्व अविभक्त गुण आम्ही ओळखतो.
12.229.12
अथ ते लक्ष्यते बुद्धिः समा बालजनैरिह ।
आत्मानं मन्यमानः सञ्श्रेयः किमिह मन्यसे ॥ १२.२२९.१२ ॥
आता तुझी बुद्धी येथे बालजनांसारखी दिसते. स्वतःला (ज्ञानी) समजत तू येथे कशाला श्रेय मानतोस?
12.229.13
बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतः ।
श्रिया विहीनः प्रह्लाद शोचितव्ये न शोचसि ॥ १२.२२९.१३ ॥
पाशांनी बद्ध, स्थानापासून च्युत, शत्रूंच्या वशात आलेला, श्रीहीन हे प्रह्लादा, ज्याबद्दल शोक करायला हवा त्याबद्दल तू शोक करीत नाहीस.
12.229.14
प्रज्ञालाभेन दैतेय उताहो धृतिमत्तथा ।
प्रह्लाद स्वस्थरूपोऽसि पश्यन्व्यसनमात्मनः ॥ १२.२२९.१४ ॥
प्रज्ञेच्या लाभाने, किंवा धैर्याने, हे दैत्यपुत्रा, हे प्रह्लादा, स्वतःचे संकट पाहूनही तू स्वस्थरूप आहेस.
12.229.15
इति संचोदितस्तेन धीरो निश्चितनिश्चयः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा स्वां प्रज्ञामनुवर्णयन् ॥ १२.२२९.१५ ॥
अशा प्रकारे त्याच्याकडून प्रेरित होऊन धीर, निश्चयी तो मृदू वाणीने आपल्या प्रज्ञेचे वर्णन करीत बोलला.
12.229.16
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च भूतानां यो न बुध्यते ।
तस्य स्तम्भो भवेद्बाल्यान्नास्ति स्तंभोऽनुपश्यतः ॥ १२.२२९.१६ ॥
जो प्राण्यांची प्रवृत्ती आणि निवृत्ती जाणत नाही, त्यालाच बाल्यामुळे जडता येते; जो पाहतो त्याला जडता नसते.
12.229.17
गहनं सर्वभूतानां ध्येयं नित्यं सनातनम् ।
अनिग्रहमनौपम्यं सर्वाकारं परात्परम् ॥ १२.२२९.१७ ॥
सर्व भूतांसाठी गहन, ध्येय, नित्य, सनातन, न आवरता येणारे, अनुपम, सर्वाकार, परात्पर असे.
12.229.18
सर्वावरणसंभूतं तस्मादेतत्प्रवर्तते ।
तन्मया अपि संपश्य नानालक्षणलक्षिताः ॥ १२.२२९.१८ ॥
सर्व आवरणांतून उत्पन्न झाल्यामुळे हेच प्रवर्तते; त्याने भरलेल्या, नाना लक्षणांनी चिन्हांकित असलेल्यांकडेही पाहा.
12.229.19
स वै पाति जगत्स्रष्टा विष्णुरित्यभिशब्दितः ।
पुनर्दर्शति संप्राप्ते…सुरेश्चरः ॥ १२.२२९.१९ ॥
तेच जगाचे निर्माते व पालनकर्ते आहेत; त्यांना विष्णू म्हणतात. काळ आल्यावर ते पुन्हा प्रकट होतात… देवांचे स्वामी.
12.229.20
स्वभावात्संप्रवर्तन्ते निवर्तन्ते तथैव च ।
सर्वे भावास्तथा भावाः पुरुषार्थो न विद्यते ॥ १२.२२९.२० ॥
स्वभावानेच सर्व भाव उत्पन्न होतात आणि निवृत्त होतात; तसेच सर्व अवस्थाही. पुरुषार्थ नाही.
12.229.21
पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश्चित्स्वकारकः ।
स्वयं च कुर्वतस्तस्य जातु मानो भवेदिह ॥ १२.२२९.२१ ॥
पुरुषार्थाच्या अभावी स्वतःचा कर्ता कोणी नाही. स्वतः करतो असे मानणाऱ्याला येथे कधीतरी अभिमान होऊ शकतो.
12.229.22
यस्तु कर्तारमात्मानं मन्यते साध्वसाधु वा ।
तस्य दोषवती प्रज्ञा अतत्त्वज्ञेति मे मतिः ॥ १२.२२९.२२ ॥
चांगले अथवा वाईट, जो स्वतःला कर्ता मानतो, त्याची बुद्धी दोषयुक्त आहे; तो तत्त्व न जाणणारा आहे असे माझे मत आहे.
12.229.23
यदि स्यात्पुरुषः कर्ता शक्रात्मश्रेयसे ध्रुवम् ।
आरम्भास्तस्य सिद्ध्येयुर्न तु जातु पराभवेत् ॥ १२.२२९.२३ ॥
जर पुरुष कर्ता असता, हे शक्रा, तर स्वतःच्या कल्याणासाठी त्याचे सर्व प्रयत्न निश्चित सिद्ध झाले असते; कधीही पराभव झाला नसता.
12.229.24
अनिष्टस्य हि निर्वृत्तिरनिवृत्तिः प्रियस्य च ।
लक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस्ततः कुतः ॥ १२.२२९.२४ ॥
प्रयत्न करणाऱ्यांमध्ये अनिष्टाची निवृत्ती न होणे आणि प्रियाची अनिवृत्ती (टिकाव) न होणे दिसते; मग पुरुषार्थ कुठून?
12.229.25
अनिष्टस्याभिनिर्वृत्तिमिष्टसंवृतिमेव च ।
अप्रयत्नेन पश्यामः केषां चित्तत्स्वभावतः ॥ १२.२२९.२५ ॥
अनिष्टाची उत्पत्ती आणि इष्टाचे झाकले जाणे, प्रयत्नाविना काहींच्या ठिकाणी त्यांच्या स्वभावानेच घडताना आम्ही पाहतो.
12.229.26
प्रतिरूपतराः केचिद्दृस्यन्ते बुद्धिमत्तराः ।
विरूपेभ्योऽल्पबुद्धिभ्यो लिप्समाना धनागमं ॥ १२.२२९.२६ ॥
काही लोक अधिक योग्य आणि बुद्धिमान दिसतात; अयोग्य आणि अल्पबुद्धी धनप्राप्तीची इच्छा करतात.
12.229.27
स्वभावप्रेरिताः सर्वे निविशन्ते गुणा यदा ।
शुभाशुभास्तदा तत्र तस्य किं मानकारणम् ॥ १२.२२९.२७ ॥
स्वभावाने प्रेरित झालेले सर्व शुभ-अशुभ गुण जेव्हा एखाद्यात प्रवेश करतात, तेव्हा त्याच्या मानाचे कारण काय?
12.229.28
स्वभावादेव तत्सर्वमिति मे निश्चिता मतिः ।
आत्मप्रतिष्ठा प्रज्ञा वा मम नास्ति ततोऽन्यथा ॥ १२.२२९.२८ ॥
हे सर्व स्वभावानेच घडते, हे माझे निश्चित मत आहे. आत्मप्रतिष्ठ प्रज्ञा माझ्याकडे नाही; म्हणून मी वेगळे सांगत नाही.
12.229.29
कर्मजं त्विह मन्यन्ते पलयोगं शुभाशुभम् ।
कर्मणां विषयं कृत्स्नमहं वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ १२.२२९.२९ ॥
येथे लोक शुभ-अशुभ फलांचा योग कर्मातून जन्मतो असे मानतात. कर्मांचा संपूर्ण विषय मी सांगतो; ते ऐक.
12.229.30
यथा वेदयते कश्चिदोदनं पायसं ह्यदन् ।
एवं सर्वाणि कर्माणि स्वभावस्यैव लक्षणम् ॥ १२.२२९.३० ॥
जसा कोणी ओदन किंवा पायस खाताना त्याची चव अनुभवतो, तसेच सर्व कर्मे ही स्वभावाचेच लक्षण आहेत.
12.229.31
विकारानेव यो वेद न वेद प्रकृतिं पराम् ।
तस्य स्तंभोऽभवेद्बाल्यान्नास्ति स्तंभोऽनुपश्यतः ॥ १२.२२९.३१ ॥
जो केवळ विकारांना जाणतो आणि परम प्रकृतीला जाणत नाही, त्याच्यात बालिशपणामुळे अहंकार निर्माण होतो; जो पाहतो त्याला अहंकार नसतो.
12.229.32
स्वभावभाविनो भावान्सर्वानेवेह निश्चये ।
बुद्ध्यमानस्य दर्पो वा मानो वा किं करिष्यति ॥ १२.२२९.३२ ॥
येथे निश्चयाने सर्व भाव स्वभावापासूनच उत्पन्न होतात; हे जाणणाऱ्याचे दर्प किंवा मान काय करील?
12.229.33
वेद धर्मविधिं कृत्स्नं भूतानां चाप्यनित्यताम् ।
तस्माच्छक्र न शोचारि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् ॥ १२.२२९.३३ ॥
धर्माची संपूर्ण विधी आणि प्राण्यांची अनित्यता मी जाणतो; म्हणून हे शक्रा, शोक करू नकोस; हे सर्व निश्चितच नाशवंत आहे.
12.229.34
निर्ममो निरहंकारो निरीहो मुक्तबन्धनः ।
स्वस्थो व्यपेतः पश्यामि भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२२९.३४ ॥
ममतारहित, अहंकाररहित, इच्छारहित, बंधनमुक्त, स्वस्थ व अलिप्त होऊन मी प्राण्यांचा उद्भव व लय पाहतो.
12.229.35
कृतप्रज्ञस्य दान्तस्य वितृष्णाय निराशिषः ।
नायासो विद्यते शक्र पश्यतो योगवित्तया ॥ १२.२२९.३५ ॥
हे शक्रा, परिपूर्ण प्रज्ञा असलेल्या, संयमी, तृष्णारहित व आशारहित पुरुषाला योगज्ञानाने पाहताना श्रम होत नाही.
12.229.36
प्रकृतौ च विकारे च न मे प्रीतिर्न च द्विषे ।
द्वेष्टारं च न पश्यामि यो ममाद्य विरुध्यति ॥ १२.२२९.३६ ॥
प्रकृतीत व विकारात माझी प्रीती नाही, द्वेषही नाही; आज जो माझा विरोध करतो त्यालाही मी शत्रू म्हणून पाहत नाही.
12.229.37
नोर्ध्वं नावाङ्वतिर्यक्च न क्वचिच्छक्र कामये ।
न हि ज्ञेये न विज्ञाने नाज्ञाने विद्यतेऽन्तरम् ॥ १२.२२९.३७ ॥
हे शक्रा, मी वर वा खाली वा आडवा किंवा कुठेही काहीही इच्छीत नाही. खरोखर ज्ञेयात, विज्ञानात किंवा अज्ञानात काही फरक नाही.
12.229.38
येनैषा लभ्यते प्रज्ञा येन शान्तिरवाप्यते ।
प्रब्रूहि तमुपायं मे सम्यक्प्रह्लाद पृच्छते ॥ १२.२२९.३८ ॥
ज्याने ही प्रज्ञा मिळते, ज्याने शांती प्राप्त होते, तो उपाय हे प्रह्लादा, विचारणाऱ्या मला नीट सांग.
12.229.39
आर्जवेनाप्रमादेन प्रसादेनात्मवत्तया ।
गुरुशुश्रूषया शक्र पुरुषो लभते महत् ॥ १२.२२९.३९ ॥
सरळपणाने, अप्रमादाने, प्रसन्नतेने, आत्मसंयमाने, गुरुसेवेने, हे शक्रा, पुरुष महत्त्व प्राप्त करतो.
12.229.40
स्वभावाल्लभते प्रज्ञां शान्तिमेति स्वभावतः ।
स्वभावादेव तत्सर्वं यत्किंचिदनुपश्यति ॥ १२.२२९.४० ॥
स्वभावाने माणूस प्रज्ञा मिळवतो, स्वभावाने शांतीपर्यंत पोहोचतो. स्वभावानेच तो जे काही पाहतो ते सर्व पाहतो.
12.229.41
नैवान्तरं विजानाति श्रुत्वा गुरुमुखात्ततः ।
वाक्यं वाक्यार्थविज्ञानमालोक्य मनसा यतिः ॥ १२.२२९.४१ ॥
गुरूच्या मुखातून ऐकून, यती वाक्य आणि वाक्यार्थविज्ञान मनाने विचारल्यानंतरच भेद जाणतो.
12.229.42
विवेकप्रत्ययापन्नमात्मानमनुपश्यति ।
विरज्यति ततो भीत्या परमेश्वरमृच्छति ॥ १२.२२९.४२ ॥
विवेकज्ञानाने युक्त होऊन तो आत्म्याला पाहतो. मग भीतीने (संसारापासून) विरक्त होऊन परमेश्वराला प्राप्त होतो.
12.229.43
त्रातारं सर्वदुःखानां तत्सुखान्वेषणं ततः ।
करोति सद्भिः संसर्गमलं सन्तः सुखाय वै ॥ १२.२२९.४३ ॥
सर्व दुःखांपासून तारणारे ते सुख शोधण्यासाठी तो मग सज्जनांची संगती करतो; सज्जन खरोखर सुखासाठीच असतात.
12.229.44
सतां सकाशादाज्ञाय मार्गं लक्षणवत्तया ।
सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः परमात्मानमृच्छति ॥ १२.२२९.४४ ॥
सज्जनांकडून त्याच्या लक्षणांसह मार्ग जाणून, सर्व आसक्तींपासून मुक्त होऊन तो परमात्म्याला प्राप्त होतो.
12.229.45
विषयेच्छाकृतो धर्मं सरजस्को भयावहः ।
धर्महानिमवाप्नोति क्रमात्तेन नरः पुनः ॥ १२.२२९.४५ ॥
विषयेच्छेने निर्माण झालेला, रजोगुणयुक्त, भय निर्माण करणारा धर्म — त्याने मनुष्य क्रमाक्रमाने पुन्हा धर्महानी पावतो.
12.229.46
भक्तिहीनो भवत्येव परमात्मनि चाच्युत ।
वाचके वाऽपि च स्थानं न हन्त्येव विमोचितः ॥ १२.२२९.४६ ॥
परमात्म्यात आणि अच्युतात भक्तिहीन तो होतोच; वाचकातही त्याला स्थान नाही — मुक्त झालेला खरोखर मारत नाही.
12.229.47
सार्क्ष्ये चास्य रतिर्नित्यं संसारे च रतिर्भवेत् ।
तस्य नित्यमविज्ञानादात्माचैव न सिद्ध्यति ॥ १२.२२९.४७ ॥
त्याची सार्क्ष्यात आणि संसारात सदैव आसक्ती राहते; अज्ञानामुळे त्याला आत्माही कधी सिद्ध होत नाही.
12.229.48
उन्मत्तवृत्तिर्भवति क्रमादेवं प्रवर्तते ।
आशौचं वर्धते नित्यं न शाम्यति कथंचन ॥ १२.२२९.४८ ॥
तो क्रमाक्रमाने उन्मत्त वृत्तीचा होतो आणि अशा प्रकारे वागतो; अशुद्धता सतत वाढते, कोणत्याही प्रकारे ती शांत होत नाही.
12.229.49
विषये चान्वितस्यास्य मोक्षवाञ्छा न जायते ।
हेत्वाभासेषु संलीनः स्तौति वैषयिकान्गुणान् ॥ १२.२२९.४९ ॥
विषयांत आसक्त झालेल्या याच्या मनात मोक्षाची इच्छा उत्पन्न होत नाही. खोट्या हेतूंमध्ये लीन होऊन तो विषयजन्य गुणांचीच स्तुती करतो.
12.229.50
न शास्त्राणि शृणोत्येव मानदर्पसमन्वितः ।
स्वतःसिद्धं न भोगस्तं स्वतः सिद्धं न वेत्ति च।
चिद्रूपधारणं चैव परसृष्टिमथाव्ययम् ॥ १२.२२९.५० ॥
मान आणि दर्पाने भरलेला तो शास्त्रे ऐकतच नाही. स्वतःसिद्ध काय आणि स्वतःसिद्ध नसलेला भोग काय हे तो जाणत नाही; चिद्रूपधारण आणि अव्यय परसृष्टीही तो जाणत नाही.
12.229.51
नानायोनिगतस्तेन भ्राम्यमाणः स्वकर्मभिः ।
तीर्णपारं न जानाति महामोहसमन्वितः।
आचार्यसंश्रयाद्विद्याद्विनयं समुपागतः ॥ १२.२२९.५१ ॥
अनेक योनींमध्ये जन्म घेऊन आपल्या कर्मांनी भटकणारा, महामोहाने युक्त तो पैलतीर जाणत नाही. आचार्यांचा आश्रय घेऊन, विनय प्राप्त करून विद्या मिळवावी.
12.229.52
अनुकूलेषु धर्मेषु चिनोत्येनं ततस्ततः ।
आचार्य इति च ख्यातस्तेनासौ बलवृत्रहन् ॥ १२.२२९.५२ ॥
अनुकूल धर्मांमध्ये तो त्याला पुन्हा पुन्हा एकत्र आणतो. म्हणूनच तो आचार्य म्हणून प्रसिद्ध आहे, हे बलवृत्रहन्.
12.229.53
नियतेनैव सद्भावस्तेन जन्मान्तरादिषु ।
कर्मसञ्चयतूलौघः क्षिप्यते ज्ञानवायुना ॥ १२.२२९.५३ ॥
नियत मार्गानेच सद्भाव होतो; त्यामुळे जन्मांतरादींमध्ये साठलेला कर्मसंचय कापसाच्या ढिगाप्रमाणे ज्ञानरूपी वाऱ्याने उडवून टाकला जातो.
12.229.54
एवं युक्तसमाचारः संसारविनिवर्तकः ।
अनुकूलवृत्तिं सततं छिनत्त्येव भृगुर्यथा ॥ १२.२२९.५४ ॥
असा युक्त आचार असलेला, संसारापासून परावृत्त करणारा, अनुकूल वृत्ती सतत छेदतो, भृगूप्रमाणे.
12.229.55
येन चायं समापन्नं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति ।
अभ्यन्तरः स्मृतः शक्र तत्साम्यं परिवर्जयेत् ॥ १२.२२९.५५ ॥
ज्याद्वारे हा वैतृष्ण्य प्राप्त करत नाही, हे शक्र, त्याला अभ्यंतर म्हटले आहे; त्याच्या समानतेचा त्याग करावा.
12.229.56
प्रथमं तत्कृतेनैव कर्मणा परिमृच्छति ।
द्वितीयं स्वप्नयोगं च कर्मणा परिगच्छति ॥ १२.२२९.५६ ॥
प्रथम त्याने केलेल्या कर्मानेच तो त्याचा शोध घेतो; दुसरे, कर्मानेच स्वप्नयोग प्राप्त करतो.
12.229.57
एतैरक्षैः समापन्नः प्रत्यक्षोऽसौ समास्थितः ।
सुपुप्त्याख्यस्तुरीयोसौ न च ह्यावरणान्वितः ॥ १२.२२९.५७ ॥
या अक्षांनी (इंद्रियांनी) युक्त असा तो प्रत्यक्ष स्थित आहे; सुषुप्ती नावाचा तो तुरीय आहे, तो आवरणाने युक्त नाही.
12.229.58
लोकवृत्त्या तमीशानं यजञ्जुह्वन्यमी भवेत् ।
आत्मन्यायासयोगेन निष्क्रियं स परात्परम् ॥ १२.२२९.५८ ॥
लोकव्यवहाराने त्या ईशानाची यजन करीत, हवन करीत यमी व्हावे; आत्म्यामध्ये आयास-योगाने तो निष्क्रिय परात्पर आहे.
12.229.59
आयामे तां विजानाति मायैषा परमात्मनः ।
प्रातिभासिकसामान्याद्बुद्धेर्या संविदात्मिका ॥ १२.२२९.५९ ॥
विस्तारात तिला तो जाणतो; ही परमात्म्याची माया आहे. प्रातिभासिक सामान्यामुळे, बुद्धीची जी आत्मिका संवित् (चेतना) आहे, तीही माया आहे.
12.229.60
स्फुलिङ्गसत्त्वसदृशादग्निभावो यथा भवेत् ।
शिशूनामेवमज्ञानामात्मभावोऽन्यथा स्मृतः ॥ १२.२२९.६० ॥
ठिणगीच्या स्वरूपाशी साम्य असल्यामुळे जसा अग्निभाव होतो, तसा अज्ञ बालकांचा आत्मभाव वेगळ्या प्रकारे स्मरला गेला आहे.
12.229.61
साध्येऽप्यवस्तुभूताख्ये मित्रामित्रादयः कुतः ।
तदभावे तु शोकाद्या न वर्तन्ते सुरेश्वर ॥ १२.२२९.६१ ॥
हे सुरेश्वरा, साध्य असलेली गोष्टही खरी वस्तू नाही; मग मित्र-शत्रू इत्यादी कुठून येतील? तिच्या अभावी शोक इत्यादीही उत्पन्न होत नाहीत.
12.229.62
एवं बुध्यस्व भगवन्समबुद्धिं समन्वियात् ।
उपायमेतदाख्यातं मा वक्रं गच्छ देवप ॥ १२.२२९.६२ ॥
हे भगवन्, अशा प्रकारे समबुद्धी जाणून ती प्राप्त कर. हा उपाय सांगितला आहे; हे देवपते, वाकड्या मार्गाने जाऊ नकोस.
12.229.63
ज्ञानेन पश्यते कर्म ज्ञानिनां न प्रवर्तकम् ।
यावदारब्धमस्येह तावन्नैवोपशाम्यति ॥ १२.२२९.६३ ॥
ज्ञानाने कर्म पाहिले जाते; ज्ञानी लोकांसाठी ते प्रवर्तक नसते. येथे जोपर्यंत त्याचा आरंभ झाला आहे, तोपर्यंत ते खरोखर शांत होत नाही.
12.229.64
तदन्ते तं प्रयात्येव न विद्वानिति मे मतिः ।
यदस्य वाचकं वक्ष्ये संस्मरे तद्भवेत्तदा ॥ १२.२२९.६४ ॥
त्याच्या अंती ते निश्चित जाते; विद्वान जात नाही असे माझे मत आहे. याचे जे वाचक आहे ते मी सांगेन; मी स्मरण केले तर ते तेव्हाच होवो.
12.229.65
तेनतेन च भावेन अपायं तत्र पश्यति ।
स्थानभेदेषु वागेषा तालुसंस्था यथा तथा ॥ १२.२२९.६५ ॥
त्या त्या भावाने तेथे नाश दिसतो. स्थानभेदांमध्ये ही वाणी तालूवर स्थित असते, जशी तशीच.
12.229.66
तद्वदुद्धिगता ह्यर्था बुद्धिमात्मगतः सदा ॥ १२.२२९.६६ ॥
तसेच बुद्धीत गेलेले अर्थ; बुद्धी सदा आत्म्यामध्ये स्थित असते.
12.229.67
समस्तसंकल्पविशेषमुक्तं ।
परं पराणां परमं महात्मा।
त्रय्यन्तविद्भिः परिगीयतेऽसौ ।
विष्णुर्विभुर्वास्ति गुणो न नित्यम् ॥ १२.२२९.६७ ॥
सर्व संकल्पविशेषांपासून मुक्त, परांमध्ये परम, महात्मा. त्रयीचा अंत जाणणारे त्यांचे गायन करतात. विष्णू सर्वव्यापी आहेत; ते गुणयुक्त आहेत, पण नित्य नाहीत.
12.229.68
न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम् ॥ १२.२२९.६८ ॥
कोणीही डोळ्यांनी त्यांना पाहत नाही.
12.229.69
भक्त्या च धृत्या च समाहितात्मा ।
ज्ञानस्वरूपं परिपश्यतीह ॥ १२.२२९.६९ ॥
भक्ती आणि धैर्याने ज्याचा आत्मा समाहित आहे, तो येथे ज्ञानस्वरूप त्यांना पूर्णपणे पाहतो.
12.229.70
वदन्ति तन्मे भगवान्ददौ स ।
स एव शेषं मघवान्महात्मा।
एवं ममोपायमवैहि शक्र ।
तस्माल्लोको नास्ति मह्यं सदैव ॥ १२.२२९.७० ॥
भगवंतांनी मला ते दिले असे लोक म्हणतात; त्या महात्मा इंद्रानेही उरलेले दिले. हे शक्रा, अशा प्रकारे माझा उपाय जाण; म्हणून माझ्यासाठी कोणताही लोक सदैव नाही.
12.229.71
इत्युक्तो दैत्यपतिना शक्रो विस्मयमागमत् ।
प्रीतिमांश्च तदा राजंस्तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत् ॥ १२.२२९.७१ ॥
दैत्यपतीने असे सांगितले तेव्हा शक्र विस्मित झाला. हे राजा, तेव्हा प्रसन्न होऊन त्याने त्या वचनाचा सन्मान केला.
12.229.72
स तदाभ्यर्च्य दैत्येन्द्रं त्रैलोक्यपतिरीश्वरः ।
असुरेन्द्रमुपामन्त्र्य जगाम स्वं निवेशनम् ॥ १२.२२९.७२ ॥
तेव्हा त्रैलोक्यपती ईश्वर दैत्येंद्राचा सत्कार करून, असुरेंद्राचा निरोप घेऊन आपल्या निवासस्थानी गेला.