મહાભારત · અધ્યાય 12.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.23.1
एवमुक्तस्तु कौन्तेयो गुडाकेशेन भारत ।
नोवाच किंचित्कौरव्यस्ततो द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १२.२३.१ ॥
ગુડાકેશે એમ કહ્યું ત્યારે, હે ભારત, કૌંતેય કંઈ બોલ્યો નહીં; પછી દ્વૈપાયને કહ્યું.
12.23.2
बीभत्सोर्वचनं सौम्य सत्यमेतद्युधिष्ठिर ।
शास्त्रदृष्टः परो धर्मः स्मृतो गार्हस्थ्य आश्रमः ॥ १२.२३.२ ॥
હે સૌમ્ય યુધિષ્ઠિર, બીભત્સુ (અર્જુન)નું આ વચન સત્ય છે. શાસ્ત્રોમાં જોવાયેલો શ્રેષ્ઠ ધર્મ ગૃહસ્થાશ્રમ કહેવાયો છે.
12.23.3
स्वधर्मं चर धर्मज्ञ यथाशास्त्रं यथाविधि ।
न हि गार्हस्थ्यमुत्सृज्य तवारण्यं विधीयते ॥ १२.२३.३ ॥
હે ધર્મજ્ઞ, શાસ્ત્ર અને વિધિ પ્રમાણે તારો સ્વધર્મ આચર. ગૃહસ્થ જીવન છોડીને તારા માટે અરણ્યવાસ વિહિત નથી.
12.23.4
गृहस्थं हि सदा देवाः पितरोऽतिथयस्तथा ।
भृत्याश्चैवोपजीवन्ति तान्भरस्व महीपते ॥ १२.२३.४ ॥
હે મહીપતિ, ગૃહસ્થ પર જ દેવતાઓ, પિતૃઓ અને અતિથિઓ સદા આધાર રાખે છે; સેવકો પણ તેના દ્વારા જીવે છે. તેમનું પોષણ કર.
12.23.5
वयांसि पशवश्चैव भूतानि च जनाधिप ।
गृहस्थैरेव धार्यन्ते तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी ॥ १२.२३.५ ॥
હે જનાધિપ, પક્ષીઓ, પશુઓ અને સર્વ પ્રાણીઓ ગૃહસ્થો દ્વારા જ ધારણ કરાય છે; તેથી ગૃહાશ્રમી શ્રેષ્ઠ છે.
12.23.6
सोऽयं चतुर्णामेतेषामाश्रमाणां दुराचरः ।
तं चराद्य विधिं पार्थ दुश्चरं दुर्बलेन्द्रियैः ॥ १२.२३.६ ॥
આ ચાર આશ્રમોમાં તે (ગૃહસ્થાશ્રમ) આચરવો કઠિન છે. હે પાર્થ, દુર્બળ ઇન્દ્રિયોવાળાઓ માટે કઠિન એવો તે વિધિ હવે આચર.
12.23.7
वेदज्ञानं च ते कृत्स्नं तपश्चाचरितं महत् ।
पितृपैतामहं राज्यं धुर्यवद्वोद्दुमर्हसि ॥ १२.२३.७ ॥
તારી પાસે સંપૂર્ણ વેદજ્ઞાન છે અને તેં મહાન તપ પણ આચર્યું છે. પિતૃ-પિતામહનું રાજ્ય તારે ધૂંસરીમાં જોડાયેલા બળદની જેમ ઉપાડવું જોઈએ.
12.23.8
तपो यज्ञस्तथा विद्या भैक्ष्यमिन्द्रियसंयमः ।
ध्यानं विद्या समुत्थानं संतोषश्च श्रियं प्रति।
तथा ह्येकान्तशीलत्वं तुष्टिर्दानं च शक्तितः ॥ १२.२३.८ ॥
તપ, યજ્ઞ, વિદ્યા, ભિક્ષા, ઇન્દ્રિયસંયમ, ધ્યાન, વિદ્યાનો ઉત્કર્ષ, સંપત્તિ વિશે સંતોષ; તેમ જ એકાંતપ્રિયતા, તુષ્ટિ અને શક્તિ અનુસાર દાન.
12.23.9
ब्राह्मणानां महाराज चेष्टा संसिद्धिकारिका ।
क्षत्रियाणां तु वक्ष्यामि तवापि विदितं पुनः ॥ १२.२३.९ ॥
હે મહારાજ, બ્રાહ્મણોનું આચરણ સિદ્ધિ આપનારું છે. ક્ષત્રિયોની વાત હું કહીશ, જે તને પણ પહેલેથી જ જાણીતી છે.
12.23.10
यज्ञो विद्या समुत्थानमसंतोषः श्रियं प्रति ।
दण्डधारणमुग्रत्वं प्रजानां परिपालनम् ॥ १२.२३.१० ॥
યજ્ઞ, વિદ્યાનો ઉત્કર્ષ, સંપત્તિ પ્રત્યે અસંતોષ (લોભરહિત વૃત્તિ), દંડધારણ, ઉગ્રતા અને પ્રજાપાલન.
12.23.11
वेदज्ञानं तथा कृत्स्नं तपः सुचरितं तथा ।
द्रविणोपार्जनं भूरि पात्रे च प्रतिपादनम् ॥ १२.२३.११ ॥
સંપૂર્ણ વેદજ્ઞાન, તેમ જ સારી રીતે આચરેલ તપ, પુષ્કળ ધનોપાર્જન અને યોગ્ય પાત્રને તેનું દાન.
12.23.12
एतानि राज्ञां कर्माणि सुकृतानि विशांपते ।
इमं लोकममुं चैव साधयन्तीति नः श्रुतम् ॥ १२.२३.१२ ॥
હે પ્રજાપતિ, આ રાજાઓનાં સુકૃત કર્મો છે. આ આ લોકને અને પેલા લોકને બંનેને સાધે છે એવું અમે સાંભળ્યું છે.
12.23.13
एषां ज्यायस्तु कौन्तेय दण्डधारणमुच्यते ।
बलं हि क्षत्रिये नित्यं बले दण्डः समाहितः ॥ १२.२३.१३ ॥
હે કૌન્તેય, આમાં દંડધારણ સૌથી શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે. ક્ષત્રિયમાં સદા બળ હોય છે, અને બળમાં દંડ સ્થાપિત છે.
12.23.14
एताश्चेष्टाः क्षत्रियाणां राजन्संसिद्धिकारिकाः ।
अपि गाथामिमां चापि बृहस्पतिरगायत ॥ १२.२३.१४ ॥
હે રાજન, ક્ષત્રિયોની આ ક્રિયાઓ સિદ્ધિ આપનારી છે. આ ગાથા બૃહસ્પતિએ પણ ગાઈ હતી.
12.23.15
भूमिरेतौ निगिरति सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ १२.२३.१५ ॥
પૃથ્વી આ બંનેને ગળી જાય છે, દરમાં રહેલા સાપની જેમ: વિરોધ ન કરતા રાજાને અને પરદેશ ન જતા બ્રાહ્મણને.
12.23.16
सुद्युम्नश्चापि राजर्षिः श्रूयते दण्डधारणात् ।
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा ॥ १२.२३.१६ ॥
રાજર્ષિ સુદ્યુમ્ને પણ દંડધારણથી પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હોવાનું સંભળાય છે, પ્રાચેતસ દક્ષની જેમ.
12.23.17
भगवन्कर्मणा केन सुद्युम्नो वसुधाधिपः ।
संसिद्धिं परमां प्राप्तः श्रोतुमिच्छामि तं नृपम् ॥ १२.२३.१७ ॥
ભગવાન, કયા કર્મથી વસુધાધિપ સુદ્યુમ્ને પરમ સિદ્ધિ મેળવી? તે રાજા વિશે સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે.
12.23.18
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शङ्खश्च लिखितश्चास्तां भ्रातरौ संशितव्रतौ ॥ १२.२३.१८ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે: શંખ અને લિખિત, બે ભાઈઓ, કઠોર વ્રતધારી હતા.
12.23.19
तयोरावसथावास्तां रमणीयौ पृथक्पृथक् ।
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैरुपेतौ बाहुदामनु ॥ १२.२३.१९ ॥
તેમના બંનેના આશ્રમો અલગ અલગ રમણીય હતા; બાહુદા નદીના કિનારે, સદા ફૂલ-ફળવાળા વૃક્ષોથી યુક્ત.
12.23.20
ततः कदाचिल्लिखितः शङ्खस्याश्रममागतः ।
यदृच्छयाऽथ शङ्खोपि निष्क्रान्तोऽभवदाश्रमात् ॥ १२.२३.२० ॥
પછી એકવાર લિખિત શંખના આશ્રમે આવ્યો; ત્યારે સંયોગવશ શંખ પણ આશ્રમમાંથી બહાર ગયો હતો.
12.23.21
सोऽभिगम्याश्रमं भ्रातुश्चंक्रमँल्लिखितस्तदा ।
फलानि शातयामास सम्यक्परिणतान्युत ॥ १२.२३.२१ ॥
તે ભાઈના આશ્રમે જઈને ત્યાં ફરતા ફરતા લિખિતે ત્યારે સારી રીતે પાકેલાં ફળ તોડાવ્યાં.
12.23.22
तान्युपादाय विस्रब्धो भक्षयामास स द्विजः ।
तस्मिंश्च भक्षयत्येव शङ्खोऽप्याश्रममागतः ॥ १२.२३.२२ ॥
તે ફળો લઈને તે બ્રાહ્મણે નિઃસંકોચ ખાધાં; તે ખાતો હતો ત્યારે જ શંખ પણ આશ્રમે આવ્યો.
12.23.23
भक्षयन्तं तु तं दृष्ट्वा शङ्खो भ्रातरमब्रवीत् ।
कुतः फलान्यवाप्तानि हेतुना केन खादसि ॥ १२.२३.२३ ॥
તેને ખાતો જોઈને શંખે પોતાના ભાઈને કહ્યું: "આ ફળો તને ક્યાંથી મળ્યાં? કયા કારણથી તું તે ખાય છે?"
12.23.24
सोऽब्रवीद्धातरं ज्येष्ठमुपसृत्याभिवाद्य च ।
इत एव गृहीतानि मयेति प्रहसन्निव ॥ १२.२३.२४ ॥
તે મોટા ભાઈ પાસે જઈ, પ્રણામ કરીને, જાણે હસતાં હસતાં બોલ્યો: "અહીંથી જ મેં આ ફળો લીધાં છે."
12.23.25
तमब्रतीत्तथा शङ्खस्तीव्ररोषसमन्वितः ।
स्तेयं त्वया कृतमिदं फलान्याददता स्वयम् ॥ १२.२३.२५ ॥
તીવ્ર ક્રોધથી ભરેલા શંખે તેને કહ્યું, "ફળો પોતે લઈને તેં આ ચોરી કરી છે."
12.23.26
गच्छ राजानमासाद्य स्वकर्म कथयस्व वै ।
अदत्तादानमेवं हि कृतं पार्थिवसत्तम ॥ १२.२३.२६ ॥
જાઓ, રાજા પાસે જઈને તમારું કર્મ કહો. હે શ્રેષ્ઠ રાજા, ન આપેલું લેવું આ રીતે થયું છે.
12.23.27
स्तेनं मां त्वं विदित्वा च स्वधर्ममनुपालय ।
शीघ्रं धारय चोरस्य मम दण्डं नराधिप ॥ १२.२३.२७ ॥
મને ચોર જાણીને તમારો ધર્મ પાળો. હે નરાધિપ, ચોર એવા મારા પર તરત દંડ લાગુ કરો.
12.23.28
इत्युक्तस्तस्य वचनात्सुद्युम्न स नराधिपम् ।
अभ्यगच्छन्महाबाहो लिखितः संशितव्रतः ॥ १२.२३.२८ ॥
તેના વચનથી આમ કહેવાયા પછી, હે મહાબાહુ, કઠોર વ્રતધારી લિખિત તે રાજા પાસે ગયો.
12.23.29
सुद्युम्नस्त्वन्तपालेभ्यः श्रुत्वा लिखितमागतम् ।
अभ्यगच्छत्सहामात्यः पद्भ्यामेव जनेश्वरः ॥ १२.२३.२९ ॥
પણ સુદ્યુમ્ને સીમારક્ષકો પાસેથી સાંભળ્યું કે લિખિત આવ્યો છે, ત્યારે મંત્રીઓ સહિત તે જનેશ્વર પગે ચાલીને તેને મળવા ગયો.
12.23.30
तमब्रवीत्समागम्य स राजा धर्मवित्तमम् ।
किमागमनमाचक्ष्व भगवन्कृतमेव तत् ॥ १२.२३.३० ॥
મળ્યા પછી ધર્મને સૌથી વધુ જાણનાર તે રાજાએ તેને કહ્યું, "હે ભગવન્, તમારા આગમનનું કારણ કહો; તે તો પહેલેથી જ કરાઈ ગયું છે."
12.23.31
एवमुक्तः स विप्रर्षिः सुद्युम्नमिदमब्रवीत् ।
प्रतिश्रुत्य करिष्येति श्रुत्वा तत्कर्तुमर्हसि ॥ १२.२३.३१ ॥
આમ કહેવાયા પછી તે વિપ્રર્ષિએ સુદ્યુમ્નને આ કહ્યું — 'વચન આપીને સાંભળ, હું કરીશ; તારે તે કરવું જોઈએ.'
12.23.32
अनिसृष्टानि गुरुणा फलानि मनुजर्षभ ।
भक्षितानि महाराज तत्र मां शाधि माचिरम् ॥ १२.२३.३२ ॥
હે મનુજર્ષભ, હે મહારાજ, ગુરુની અનુમતિ વિના આ ફળો ખાવામાં આવ્યાં છે; ત્યાં મને દંડ આપો, વિલંબ ન કરો.
12.23.33
प्रमाणं चेन्मतो राजा भवतो दण्डधारणे ।
अनुज्ञायामपि तथा हेतुः स्याद्ब्राह्मणर्षभ ॥ १२.२३.३३ ॥
દંડ ધારણ કરવામાં રાજા તમારા મતે પ્રમાણ હોય, તો અનુમતિમાં પણ તેમ જ કારણ થશે, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ.
12.23.34
स भवानभ्यनुज्ञातः शुचिकर्मा महाव्रतः ।
ब्रूहि कामानतोऽन्यांस्त्वं करिष्यामि हि ते वचः ॥ १२.२३.३४ ॥
તમે, શુચિકર્મા અને મહાવ્રતી, અનુમતિ મેળવીને કહો — આના સિવાય બીજી ઇચ્છાઓ પણ કહો; હું તમારું વચન પાળીશ.
12.23.35
संछन्द्यमानो ब्रह्मर्षिः पार्थिवेन महात्मना ।
नान्यं स वरयामास तस्माद्दण्डादृते वरम् ॥ १२.२३.३५ ॥
મહાત્મા રાજાએ વર પસંદ કરવા આગ્રહ કર્યો ત્યારે પણ તે બ્રહ્મર્ષિએ તે દંડ સિવાય બીજો વર પસંદ ન કર્યો.
12.23.36
ततः स पृथिवीपालो लिखितस्य महात्मनः ।
करौ प्रच्छेदयामास धृतदण्डो जगाम सः ॥ १२.२३.३६ ॥
ત્યારે તે પૃથ્વીપાલે દંડ ધારણ કરીને મહાત્મા લિખિતના બંને હાથ કપાવી નાખ્યા; અને તે ચાલ્યો ગયો.
12.23.37
स गत्वा भ्रातरं शङ्खमार्तरूपोऽब्रवीदिदम् ।
धृतदण्डस्य दुर्बुद्धेर्भवांस्तत्क्षन्तुमर्हति ॥ १२.२३.३७ ॥
તે પોતાના ભાઈ શંખ પાસે જઈ, દુઃખી રૂપે આ પ્રમાણે બોલ્યા: 'દંડ પામેલા આ દુર્બુદ્ધિને આપ ક્ષમા આપવા યોગ્ય છો.'
12.23.38
न कुप्ये तव धर्मज्ञ न त्वं दूषयसे मम ।
सुनिर्मलं कुलं ब्रह्मन्नस्मिञ्जगति विश्रुतम्।
धर्मस्तु ते व्यतिक्रान्तस्ततस्ते निष्कृतिः कृता ॥ १२.२३.३८ ॥
શંખ બોલ્યા: 'હે ધર્મજ્ઞ, હું તારા પર ક્રોધિત નથી; તું મારા કુળને દૂષિત કરતો નથી. હે બ્રાહ્મણ, આ જગતમાં આપણું કુળ અત્યંત નિર્મળ અને વિખ્યાત છે. તેં ધર્મનું ઉલ્લંઘન કર્યું, તેથી તારું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવામાં આવ્યું છે.'
12.23.39
त्वं गत्वा बाहुदां शीघ्रं तर्पयस्व यथाविधि ।
देवानृषीन्पितृंश्चैव मा चाधर्मे मनः कृथाः ॥ १२.२३.३९ ॥
'તું ઝડપથી બાહુદા નદી પાસે જઈ વિધિ પ્રમાણે દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃઓનું તર્પણ કર; અધર્મમાં મન ન લગાવ.'
12.23.40
ब्रह्महत्यां सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमम् ।
महान्ति पातकान्याहुः संयोगं चैव तैः सह ॥ १२.२३.४० ॥
'બ્રાહ્મણહત્યા, મદ્યપાન, ચોરી, ગુરુપત્ની સાથે ગમન — આ મહાપાતકો કહેવાય છે; તેમની સાથે સંસર્ગ પણ (પાપ) છે.'
12.23.41
न स्तेयसदृशं ब्रह्मन्महापातकमस्ति हि ।
जगत्यस्मिन्महाभाग ब्रह्महत्यासमं हि तत् ॥ १२.२३.४१ ॥
'હે બ્રાહ્મણ, આ જગતમાં ચોરી સમાન મહાપાતક બીજું નથી. હે મહાભાગ, તે બ્રાહ્મણહત્યા સમાન જ છે.'
12.23.42
सर्वपातकिनां ब्रह्मन्दण्डः शारीर उच्यते ।
तस्करस्य विशेषेण नान्यो दण्डो विधीयते ॥ १२.२३.४२ ॥
'હે બ્રાહ્મણ, સર્વ પાપીઓ માટે શારીરિક દંડ કહેવાય છે; ખાસ કરીને ચોર માટે તેના સિવાય બીજો દંડ વિધાન કરાતો નથી.'
12.23.43
ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि वैश्यः शूद्रोऽथवा द्विज ।
सर्वे कामकृते पापे हन्तव्या न विचारणा ॥ १२.२३.४३ ॥
બ્રાહ્મણ હોય, ક્ષત્રિય હોય, વૈશ્ય હોય કે શૂદ્ર હોય, હે દ્વિજ — કામવશ પાપ કરનારા સૌ વધ યોગ્ય છે; એમાં વિચારવાનું નથી.
12.23.44
राजभिर्धृतदण्डा वै कृत्वा पापानि मानवाः ।
निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ १२.२३.४४ ॥
રાજાઓ દ્વારા દંડિત થઈને, પાપ કરનારા મનુષ્યો નિર્મળ થઈને, સજ્જનો અને પુણ્યવાનો જેમ જાય છે તેમ સ્વર્ગે જાય છે.
12.23.45
उद्धृतं नः कुलं ब्रह्मन्नाज्ञादण्डे धृते त्वयि ॥ १२.२३.४५ ॥
હે બ્રાહ્મણ, તમે આજ્ઞા અને દંડ ધારણ કરવાથી અમારું કુળ ઉદ્ધાર પામ્યું.
12.23.46
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शङ्खस्य लिखितस्तदा ।
अवगाह्यापगां पुण्यामुदकार्थं प्रचक्रमे ॥ १२.२३.४६ ॥
તેમના એ વચન સાંભળીને, ત્યારે શંખના ભાઈ લિખિતે પવિત્ર નદીમાં સ્નાન કરીને પાણી માટે પ્રયત્ન શરૂ કર્યો.
12.23.47
प्रादुरास्तां ततस्तस्य करौ जलजसन्निभौ ।
ततः स विस्मितो भ्रातुर्दर्शयामास तौ करौ ॥ १२.२३.४७ ॥
ત્યારે તેના બંને હાથ કમળ જેવા પ્રગટ થયા. પછી તે આશ્ચર્યચકિત થઈને ભાઈને એ બે હાથ બતાવવા લાગ્યો.
12.23.48
ततस्तमब्रवीच्छङ्खस्तपसेदं कृतं मया ।
मा च तेऽव विशङ्का भूद्दैवमत्र विधीयते ॥ १२.२३.४८ ॥
ત્યારે શંખે તેને કહ્યું, "આ મારી તપસ્યાથી થયું છે. તારા મનમાં કોઈ શંકા ન રહે; અહીં દૈવ જ વિધાન કરે છે."
12.23.49
किंतु नाहं त्वया पूतः पूर्वमेव महाद्युते ।
यस्य ते तपसो वीर्यमीदृशं द्विजसत्तम ॥ १२.२३.४९ ॥
પરંતુ હે મહાતેજસ્વી, તેં પહેલાં મને પવિત્ર કર્યો નહોતો; તારી તપસ્યાનું બળ આવું છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
12.23.50
एवमेतन्मया कार्यं नाहं दण्डधरस्तव ।
स च पूतो नरपतिस्त्वं चापि पितृभिः सह ॥ १२.२३.५० ॥
આ રીતે મારે કરવું જોઈતું હતું; હું તારો દંડધારી નથી. તે રાજા પણ પવિત્ર થયો, અને તું પણ પિતૃઓ સહિત પવિત્ર થયો.
12.23.51
स राजा पाण्डवश्रेष्ठ श्रेयान्वै तेन कर्मणा ।
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा ॥ १२.२३.५१ ॥
હે પાંડવશ્રેષ્ઠ, તે રાજા તે કર્મથી ખરેખર શ્રેષ્ઠ થયો; પ્રચેતસના પુત્ર દક્ષની જેમ તેણે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.
12.23.52
एष धर्मः क्षत्रियाणां प्रजानां परिपालनम् ।
उत्पथेभ्यो महाराज मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ १२.२३.५२ ॥
આ ક્ષત્રિયોનો ધર્મ છે: પ્રજાનું પાલન કરવું, ઉન્માર્ગોથી તેમનું રક્ષણ કરવું. હે મહારાજ, મનને શોકમાં ન મૂકો.
12.23.53
भ्रातुरस्य हितं वाक्यं शृणु धर्मज्ञसत्तम ।
दण्ड एव हि राजेन्द्र क्षत्रधर्मो न मुण्डनम् ॥ १२.२३.५३ ॥
હે ધર્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, તારા આ ભાઈનું હિતકારી વચન સાંભળ. હે રાજેન્દ્ર, દંડ જ ક્ષત્રધર્મ છે, મુંડન નહીં.