महाभारत · अध्याय 12.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.23.1
एवमुक्तस्तु कौन्तेयो गुडाकेशेन भारत ।
नोवाच किंचित्कौरव्यस्ततो द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १२.२३.१ ॥
गुडाकेशाने असे सांगितल्यावर, हे भारता, कौंतेय काही बोलला नाही; मग द्वैपायन बोलला.
12.23.2
बीभत्सोर्वचनं सौम्य सत्यमेतद्युधिष्ठिर ।
शास्त्रदृष्टः परो धर्मः स्मृतो गार्हस्थ्य आश्रमः ॥ १२.२३.२ ॥
हे सौम्य युधिष्ठिरा, बीभत्सूचे (अर्जुनाचे) हे वचन खरे आहे. शास्त्रात पाहिलेला श्रेष्ठ धर्म गृहस्थाश्रम असे स्मृतीत सांगितले आहे.
12.23.3
स्वधर्मं चर धर्मज्ञ यथाशास्त्रं यथाविधि ।
न हि गार्हस्थ्यमुत्सृज्य तवारण्यं विधीयते ॥ १२.२३.३ ॥
हे धर्मज्ञा, शास्त्राप्रमाणे आणि विधीप्रमाणे आपला स्वधर्म आचर. गृहस्थाश्रम सोडून तुझ्यासाठी अरण्यवास विहित नाही.
12.23.4
गृहस्थं हि सदा देवाः पितरोऽतिथयस्तथा ।
भृत्याश्चैवोपजीवन्ति तान्भरस्व महीपते ॥ १२.२३.४ ॥
हे महीपते, गृहस्थावरच देव, पितर आणि अतिथी सदैव अवलंबून असतात; सेवकही त्याच्याद्वारेच जगतात. त्यांचे पालन कर.
12.23.5
वयांसि पशवश्चैव भूतानि च जनाधिप ।
गृहस्थैरेव धार्यन्ते तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी ॥ १२.२३.५ ॥
हे जनाधिपा, पक्षी, पशू आणि सर्व प्राणी गृहस्थांकडूनच पोसले जातात; म्हणून गृहाश्रमी श्रेष्ठ आहे.
12.23.6
सोऽयं चतुर्णामेतेषामाश्रमाणां दुराचरः ।
तं चराद्य विधिं पार्थ दुश्चरं दुर्बलेन्द्रियैः ॥ १२.२३.६ ॥
या चार आश्रमांमध्ये तो (गृहस्थाश्रम) आचरण्यास कठीण आहे. हे पार्था, दुर्बल इंद्रियांना कठीण असलेला तो विधी आता आचर.
12.23.7
वेदज्ञानं च ते कृत्स्नं तपश्चाचरितं महत् ।
पितृपैतामहं राज्यं धुर्यवद्वोद्दुमर्हसि ॥ १२.२३.७ ॥
तुला वेदज्ञान पूर्णपणे आहे आणि तू महान तपही आचरले आहेस. पितृ-पितामहांचे राज्य जोखडाला जुंपलेल्या बैलासारखे तू वाहिले पाहिजेस.
12.23.8
तपो यज्ञस्तथा विद्या भैक्ष्यमिन्द्रियसंयमः ।
ध्यानं विद्या समुत्थानं संतोषश्च श्रियं प्रति।
तथा ह्येकान्तशीलत्वं तुष्टिर्दानं च शक्तितः ॥ १२.२३.८ ॥
तप, यज्ञ, विद्या, भिक्षा, इंद्रियसंयम, ध्यान, विद्येचा उत्कर्ष, संपत्तीविषयी संतोष; तसेच एकांतप्रियता, समाधान आणि शक्तीप्रमाणे दान.
12.23.9
ब्राह्मणानां महाराज चेष्टा संसिद्धिकारिका ।
क्षत्रियाणां तु वक्ष्यामि तवापि विदितं पुनः ॥ १२.२३.९ ॥
हे महाराजा, ब्राह्मणांची वर्तणूक सिद्धी देणारी आहे. क्षत्रियांविषयी मी सांगेन, जे तुलाही पूर्वीपासून माहीत आहे.
12.23.10
यज्ञो विद्या समुत्थानमसंतोषः श्रियं प्रति ।
दण्डधारणमुग्रत्वं प्रजानां परिपालनम् ॥ १२.२३.१० ॥
यज्ञ, विद्येचा उत्कर्ष, संपत्तीविषयी असंतोष (लोभरहित वृत्ती), दंडधारण, कठोरता आणि प्रजापालन.
12.23.11
वेदज्ञानं तथा कृत्स्नं तपः सुचरितं तथा ।
द्रविणोपार्जनं भूरि पात्रे च प्रतिपादनम् ॥ १२.२३.११ ॥
संपूर्ण वेदज्ञान, तसेच उत्तम आचरलेले तप, विपुल धनार्जन आणि योग्य पात्राला त्याचे दान.
12.23.12
एतानि राज्ञां कर्माणि सुकृतानि विशांपते ।
इमं लोकममुं चैव साधयन्तीति नः श्रुतम् ॥ १२.२३.१२ ॥
हे प्रजापते, ही राजांची सुकृत कर्मे आहेत. ती या लोकाला आणि त्या लोकाला दोन्हींना साध्य करतात असे आम्ही ऐकले आहे.
12.23.13
एषां ज्यायस्तु कौन्तेय दण्डधारणमुच्यते ।
बलं हि क्षत्रिये नित्यं बले दण्डः समाहितः ॥ १२.२३.१३ ॥
हे कौन्तेया, यांमध्ये दंडधारण हे श्रेष्ठ असे म्हटले जाते. क्षत्रियामध्ये नेहमी बल असते आणि बलात दंड स्थिर असतो.
12.23.14
एताश्चेष्टाः क्षत्रियाणां राजन्संसिद्धिकारिकाः ।
अपि गाथामिमां चापि बृहस्पतिरगायत ॥ १२.२३.१४ ॥
हे राजा, क्षत्रियांच्या या कृती सिद्धी देणाऱ्या आहेत. ही गाथा बृहस्पतीनेही गायली होती.
12.23.15
भूमिरेतौ निगिरति सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ १२.२३.१५ ॥
पृथ्वी या दोघांना गिळते, बिळात राहणाऱ्या सापाप्रमाणे: जो राजा विरोध करत नाही आणि जो ब्राह्मण प्रवास करत नाही.
12.23.16
सुद्युम्नश्चापि राजर्षिः श्रूयते दण्डधारणात् ।
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा ॥ १२.२३.१६ ॥
राजर्षी सुद्युम्नानेही दंडधारणामुळे परम सिद्धी प्राप्त केली असे ऐकले जाते, प्राचेतस दक्षाप्रमाणे.
12.23.17
भगवन्कर्मणा केन सुद्युम्नो वसुधाधिपः ।
संसिद्धिं परमां प्राप्तः श्रोतुमिच्छामि तं नृपम् ॥ १२.२३.१७ ॥
भगवन्, कोणत्या कर्माने वसुधाधिप सुद्युम्न परम सिद्धी प्राप्त झाला? त्या राजाविषयी ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
12.23.18
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शङ्खश्च लिखितश्चास्तां भ्रातरौ संशितव्रतौ ॥ १२.२३.१८ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात: शंख आणि लिखित, दोन भाऊ, कठोर व्रते पाळणारे होते.
12.23.19
तयोरावसथावास्तां रमणीयौ पृथक्पृथक् ।
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैरुपेतौ बाहुदामनु ॥ १२.२३.१९ ॥
त्या दोघांचे आश्रम वेगवेगळे रमणीय होते; बाहुदा नदीकाठी, नेहमी फुलणाऱ्या व फळणाऱ्या वृक्षांनी युक्त.
12.23.20
ततः कदाचिल्लिखितः शङ्खस्याश्रममागतः ।
यदृच्छयाऽथ शङ्खोपि निष्क्रान्तोऽभवदाश्रमात् ॥ १२.२३.२० ॥
नंतर एकदा लिखित शंखाच्या आश्रमात आला; तेव्हा योगायोगाने शंखही आश्रमातून बाहेर गेला होता.
12.23.21
सोऽभिगम्याश्रमं भ्रातुश्चंक्रमँल्लिखितस्तदा ।
फलानि शातयामास सम्यक्परिणतान्युत ॥ १२.२३.२१ ॥
तो भावाच्या आश्रमात जाऊन तिथे फिरताना लिखिताने तेव्हा चांगली पिकलेली फळे तोडवली.
12.23.22
तान्युपादाय विस्रब्धो भक्षयामास स द्विजः ।
तस्मिंश्च भक्षयत्येव शङ्खोऽप्याश्रममागतः ॥ १२.२३.२२ ॥
ती फळे घेऊन त्या ब्राह्मणाने निःशंकपणे खाल्ली; तो खात असतानाच शंखही आश्रमात आला.
12.23.23
भक्षयन्तं तु तं दृष्ट्वा शङ्खो भ्रातरमब्रवीत् ।
कुतः फलान्यवाप्तानि हेतुना केन खादसि ॥ १२.२३.२३ ॥
त्याला खाताना पाहून शंख आपल्या भावाला म्हणाला: "ही फळे तुला कुठून मिळाली? कोणत्या कारणाने तू ती खात आहेस?"
12.23.24
सोऽब्रवीद्धातरं ज्येष्ठमुपसृत्याभिवाद्य च ।
इत एव गृहीतानि मयेति प्रहसन्निव ॥ १२.२३.२४ ॥
तो मोठ्या भावाजवळ जाऊन, नमस्कार करून, जणू हसत म्हणाला: "इथूनच मी ही फळे घेतली."
12.23.25
तमब्रतीत्तथा शङ्खस्तीव्ररोषसमन्वितः ।
स्तेयं त्वया कृतमिदं फलान्याददता स्वयम् ॥ १२.२३.२५ ॥
तीव्र रोषाने भरलेला शङ्ख त्याला म्हणाला, "फळे स्वतः घेऊन तू ही चोरी केलीस."
12.23.26
गच्छ राजानमासाद्य स्वकर्म कथयस्व वै ।
अदत्तादानमेवं हि कृतं पार्थिवसत्तम ॥ १२.२३.२६ ॥
जा, राजाजवळ जाऊन आपले कर्म सांग. हे श्रेष्ठ राजा, न दिलेले घेणे असे केले गेले आहे.
12.23.27
स्तेनं मां त्वं विदित्वा च स्वधर्ममनुपालय ।
शीघ्रं धारय चोरस्य मम दण्डं नराधिप ॥ १२.२३.२७ ॥
मला चोर म्हणून ओळखून तू आपला धर्म पाळ. हे नराधिपा, चोर अशा माझ्यावर लवकर दंड लाव.
12.23.28
इत्युक्तस्तस्य वचनात्सुद्युम्न स नराधिपम् ।
अभ्यगच्छन्महाबाहो लिखितः संशितव्रतः ॥ १२.२३.२८ ॥
त्याच्या बोलण्याने असे सांगितले गेल्यावर, हे महाबाहो, कठोर व्रताचा लिखित त्या राजाकडे गेला.
12.23.29
सुद्युम्नस्त्वन्तपालेभ्यः श्रुत्वा लिखितमागतम् ।
अभ्यगच्छत्सहामात्यः पद्भ्यामेव जनेश्वरः ॥ १२.२३.२९ ॥
पण सुद्युम्नाने सीमारक्षकांकडून लिखित आल्याचे ऐकले, तेव्हा अमात्यांसह तो जनेश्वर पायीच त्याला सामोरा गेला.
12.23.30
तमब्रवीत्समागम्य स राजा धर्मवित्तमम् ।
किमागमनमाचक्ष्व भगवन्कृतमेव तत् ॥ १२.२३.३० ॥
भेटल्यावर धर्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो राजा त्याला म्हणाला, "हे भगवन्, आपल्या येण्याचे कारण सांगा; ते तर आधीच घडले आहे."
12.23.31
एवमुक्तः स विप्रर्षिः सुद्युम्नमिदमब्रवीत् ।
प्रतिश्रुत्य करिष्येति श्रुत्वा तत्कर्तुमर्हसि ॥ १२.२३.३१ ॥
असे सांगितल्यावर तो विप्रर्षी सुद्युम्नाला म्हणाला — 'वचन देऊन ऐक, मी करीन; तू ते करणे योग्य आहे.'
12.23.32
अनिसृष्टानि गुरुणा फलानि मनुजर्षभ ।
भक्षितानि महाराज तत्र मां शाधि माचिरम् ॥ १२.२३.३२ ॥
हे मनुजर्षभा, हे महाराजा, गुरूंनी न दिलेली ही फळे खाल्ली गेली आहेत; तिथे मला शिक्षा कर, विलंब करू नकोस.
12.23.33
प्रमाणं चेन्मतो राजा भवतो दण्डधारणे ।
अनुज्ञायामपि तथा हेतुः स्याद्ब्राह्मणर्षभ ॥ १२.२३.३३ ॥
दंड धारण करण्यात राजा तुमच्या मते प्रमाण असेल, तर अनुज्ञेतही तसेच कारण होईल, हे ब्राह्मणश्रेष्ठा.
12.23.34
स भवानभ्यनुज्ञातः शुचिकर्मा महाव्रतः ।
ब्रूहि कामानतोऽन्यांस्त्वं करिष्यामि हि ते वचः ॥ १२.२३.३४ ॥
तुम्ही शुचिकर्मा व महाव्रती आहात, अनुमती मिळाल्यावर बोला — याशिवाय इतर इच्छाही सांगा; मी तुमचे वचन पाळीन.
12.23.35
संछन्द्यमानो ब्रह्मर्षिः पार्थिवेन महात्मना ।
नान्यं स वरयामास तस्माद्दण्डादृते वरम् ॥ १२.२३.३५ ॥
महात्मा राजाने वर निवडण्याचा आग्रह केला तरीही त्या ब्रह्मर्षींनी त्या दंडाशिवाय दुसरा वर निवडला नाही.
12.23.36
ततः स पृथिवीपालो लिखितस्य महात्मनः ।
करौ प्रच्छेदयामास धृतदण्डो जगाम सः ॥ १२.२३.३६ ॥
मग त्या पृथ्वीपालकाने दंड धारण करून महात्मा लिखिताचे दोन्ही हात छाटवले; आणि तो निघून गेला.
12.23.37
स गत्वा भ्रातरं शङ्खमार्तरूपोऽब्रवीदिदम् ।
धृतदण्डस्य दुर्बुद्धेर्भवांस्तत्क्षन्तुमर्हति ॥ १२.२३.३७ ॥
ते आपला बंधू शंखाकडे जाऊन, दुःखी रूपाने असे म्हणाले: 'दंडित झालेल्या या दुर्बुद्धीला तुम्ही क्षमा करण्यास योग्य आहात.'
12.23.38
न कुप्ये तव धर्मज्ञ न त्वं दूषयसे मम ।
सुनिर्मलं कुलं ब्रह्मन्नस्मिञ्जगति विश्रुतम्।
धर्मस्तु ते व्यतिक्रान्तस्ततस्ते निष्कृतिः कृता ॥ १२.२३.३८ ॥
शंख म्हणाला: 'हे धर्मज्ञा, मी तुझ्यावर रागावलो नाही; तू माझ्या कुलाला दूषित केले नाहीस. हे ब्राह्मणा, या जगात आमचे कुल अत्यंत निर्मळ व प्रसिद्ध आहे. तू धर्माचे उल्लंघन केलेस, म्हणून तुझे प्रायश्चित्त झाले आहे.'
12.23.39
त्वं गत्वा बाहुदां शीघ्रं तर्पयस्व यथाविधि ।
देवानृषीन्पितृंश्चैव मा चाधर्मे मनः कृथाः ॥ १२.२३.३९ ॥
'तू लवकर बाहुदा नदीकडे जाऊन विधीप्रमाणे देव, ऋषी आणि पितरांचे तर्पण कर; अधर्मात मन लावू नकोस.'
12.23.40
ब्रह्महत्यां सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमम् ।
महान्ति पातकान्याहुः संयोगं चैव तैः सह ॥ १२.२३.४० ॥
'ब्राह्मणहत्या, मद्यपान, चोरी, गुरुपत्नीगमन — ही महापातके म्हटली आहेत; यांच्याशी संसर्गही (पाप) आहे.'
12.23.41
न स्तेयसदृशं ब्रह्मन्महापातकमस्ति हि ।
जगत्यस्मिन्महाभाग ब्रह्महत्यासमं हि तत् ॥ १२.२३.४१ ॥
'हे ब्राह्मणा, या जगात चोरीइतके मोठे महापातक नाही. हे महाभागा, ते ब्राह्मणहत्येइतकेच आहे.'
12.23.42
सर्वपातकिनां ब्रह्मन्दण्डः शारीर उच्यते ।
तस्करस्य विशेषेण नान्यो दण्डो विधीयते ॥ १२.२३.४२ ॥
'हे ब्राह्मणा, सर्व पापी लोकांसाठी शारीरिक दंड सांगितला जातो; विशेषतः चोरासाठी त्यावाचून दुसरा दंड विहित नाही.'
12.23.43
ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि वैश्यः शूद्रोऽथवा द्विज ।
सर्वे कामकृते पापे हन्तव्या न विचारणा ॥ १२.२३.४३ ॥
ब्राह्मण असो, क्षत्रिय असो, वैश्य असो वा शूद्र असो, हे द्विजा — कामवासनेने पाप करणारे सर्व वधार्ह आहेत; यात शंका नाही.
12.23.44
राजभिर्धृतदण्डा वै कृत्वा पापानि मानवाः ।
निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ १२.२३.४४ ॥
राजांकडून दंड भोगल्यावर, पाप करणारे मानव निर्मल होऊन, सज्जन व पुण्यवान जसे जातात तसे स्वर्गाला जातात.
12.23.45
उद्धृतं नः कुलं ब्रह्मन्नाज्ञादण्डे धृते त्वयि ॥ १२.२३.४५ ॥
हे ब्राह्मणा, तू आज्ञा आणि दंड धारण केल्यामुळे आमचे कुल उद्धरले गेले.
12.23.46
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शङ्खस्य लिखितस्तदा ।
अवगाह्यापगां पुण्यामुदकार्थं प्रचक्रमे ॥ १२.२३.४६ ॥
त्याचे ते बोल ऐकून, तेव्हा शंखाचा भाऊ लिखित पवित्र नदीत स्नान करून पाण्यासाठी निघाला.
12.23.47
प्रादुरास्तां ततस्तस्य करौ जलजसन्निभौ ।
ततः स विस्मितो भ्रातुर्दर्शयामास तौ करौ ॥ १२.२३.४७ ॥
तेव्हा त्याचे दोन्ही हात कमळासारखे प्रकट झाले. मग तो चकित होऊन भावाला ते दोन्ही हात दाखवू लागला.
12.23.48
ततस्तमब्रवीच्छङ्खस्तपसेदं कृतं मया ।
मा च तेऽव विशङ्का भूद्दैवमत्र विधीयते ॥ १२.२३.४८ ॥
तेव्हा शंख त्याला म्हणाला, "हे माझ्या तपामुळे घडले आहे. तुझ्या मनात कोणतीही शंका नसावी; येथे दैवच विधान करते."
12.23.49
किंतु नाहं त्वया पूतः पूर्वमेव महाद्युते ।
यस्य ते तपसो वीर्यमीदृशं द्विजसत्तम ॥ १२.२३.४९ ॥
पण हे महातेजस्वी, तू पूर्वी मला पवित्र केले नव्हतेस; तुझ्या तपाचे सामर्थ्य असे आहे, हे द्विजश्रेष्ठा.
12.23.50
एवमेतन्मया कार्यं नाहं दण्डधरस्तव ।
स च पूतो नरपतिस्त्वं चापि पितृभिः सह ॥ १२.२३.५० ॥
असेच माझ्याकडून करणे योग्य होते; मी तुझा दंडधारी नाही. तो राजाही पवित्र झाला आणि तूही पितरांसह पवित्र झालास.
12.23.51
स राजा पाण्डवश्रेष्ठ श्रेयान्वै तेन कर्मणा ।
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा ॥ १२.२३.५१ ॥
हे पांडवश्रेष्ठा, तो राजा त्या कर्माने खरोखर श्रेष्ठ ठरला; प्राचेतस दक्षाने जशी प्राप्त केली तशी परम सिद्धी त्याने मिळवली.
12.23.52
एष धर्मः क्षत्रियाणां प्रजानां परिपालनम् ।
उत्पथेभ्यो महाराज मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ १२.२३.५२ ॥
हाच क्षत्रियांचा धर्म आहे: प्रजेचे पालन करणे, उन्मार्गांपासून त्यांचे रक्षण करणे. हे महाराजा, मन शोकात ठेवू नकोस.
12.23.53
भ्रातुरस्य हितं वाक्यं शृणु धर्मज्ञसत्तम ।
दण्ड एव हि राजेन्द्र क्षत्रधर्मो न मुण्डनम् ॥ १२.२३.५३ ॥
हे धर्मज्ञांत श्रेष्ठा, तुझ्या या भावाचे हितकारक वचन ऐक. हे राजेंद्रा, दंडच क्षत्रधर्म आहे, मुंडन नव्हे.