महाभारत · अध्याय 12.230
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.230.1
यया बुद्ध्या महीपालो भ्रष्टश्रीर्विचरेन्महीम् ।
कालदण्डविनिष्पिष्टस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२३०.१ ॥
ज्या बुद्धीने राजा श्रीभ्रष्ट होऊन पृथ्वीवर भटकतो, कालदंडाने चिरडलेला, ती मला सांगा, पितामह.
12.230.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वासवस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च ॥ १२.२३०.२ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात, वासव (इंद्र) आणि विरोचनपुत्र बली यांचा संवाद.
12.230.3
पितामहमुपागम्य प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ।
सर्वानेवासुराञ्जित्वा बलिं पप्रच्छ वासवः ॥ १२.२३०.३ ॥
पितामहाजवळ जाऊन, नमस्कार करून, हात जोडून, सर्व असुरांना जिंकून वासवाने बलीला विचारले.
12.230.4
यस्य स्म ददतो वित्तं न कदाचन हीयते ।
तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम् ॥ १२.२३०.४ ॥
दान देतानाही ज्याचे धन कधीच घटत नाही, त्या बलीला मी शोधू शकत नाही; हे ब्रह्मन्, मला बलीविषयी सांगा.
12.230.5
स वायुर्वरुणश्चैव स रविः स च चन्द्रमाः ।
सोऽग्निस्तपति भूतानि जलं च स भवत्युत ॥ १२.२३०.५ ॥
तोच वायू, वरुण; तोच सूर्य, तोच चंद्र; तोच अग्नी प्राण्यांना तापवतो, आणि तोच जलही होतो.
12.230.6
तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम् ।
स एव ह्यस्तमयते स स्म विद्योतते दिशः ॥ १२.२३०.६ ॥
त्या बलीला मी शोधू शकत नाही; हे ब्रह्मन्, मला बलीविषयी सांगा. तोच अस्तास जातो, आणि तोच दिशांना प्रकाशित करतो.
12.230.7
स वर्षति स्म वर्षाणि यथाकालमतन्द्रितः ।
तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम् ॥ १२.२३०.७ ॥
तो यथाकाल, आळस न करता पावसाळ्यांत वर्षाव करतो. हे ब्रह्मन्, मला तो बलि सापडत नाही; मला बलीविषयी सांगा.
12.230.8
नैतत्ते साधु मघवन्यदेनमनुपृच्छसि ।
पृष्टस्तु नानृतं ब्रूयात्तस्माद्वक्ष्यामि ते बलिम् ॥ १२.२३०.८ ॥
हे मघवन्, त्याच्याविषयी तू विचारणे तुला योग्य नाही. विचारले असता असत्य बोलू नये; म्हणून मी तुला बलीविषयी सांगतो.
12.230.9
उष्ट्रेषु यदि वा गोषु खरेष्वश्वेषु वा पुनः ।
वरिष्ठो भविता जन्तुः शून्यागारे शचीपते ॥ १२.२३०.९ ॥
उंट, गाई, गाढवे किंवा घोडे यांपैकी जो प्राणी श्रेष्ठ ठरेल, तो हे शचीपते, रिकाम्या घरात असेल.
12.230.10
यदि स्म बलिना ब्रह्मञ्शून्यागारे समेयिवान् ।
हन्यामेनं न वा हन्यां तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम् ॥ १२.२३०.१० ॥
रिकाम्या घरात बलीची गाठ पडली तर मी त्याला मारावे की मारू नये? म्हणून हे ब्रह्मन्, मला उपदेश करा.
12.230.11
मा स्म शक्र बलिं हिंसीर्न बलिर्वधमर्हति ।
न्यायस्तु शक्र प्रष्टव्यस्त्वया वासव काम्यया ॥ १२.२३०.११ ॥
हे शक्रा, बलीला हानी पोहोचवू नकोस; बली मृत्यूस पात्र नाही. हे वासवा, शक्रा, तू इच्छेने न्यायाविषयी विचारले पाहिजेस.
12.230.12
एवमुक्तो भगवता महेन्द्रः पृथिवीं तदा ।
चचारैरावतस्कन्धमधिरुह्य श्रिया वृतः ॥ १२.२३०.१२ ॥
भगवंतांनी असे सांगितल्यावर महेंद्र ऐरावताच्या खांद्यावर आरूढ होऊन, शोभेने वेढलेला पृथ्वीवर विहार करू लागला.
12.230.13
ततो ददर्श स बलिं खरवेषेण संवृतम् ।
यथाख्यातं भगवता शून्यागारकृतालयम् ॥ १२.२३०.१३ ॥
तेव्हा त्यांनी बलीला गाढवाच्या रूपात आच्छादलेला पाहिला; भगवानांनी सांगितल्याप्रमाणे तो एका रिकाम्या घरात वास्तव्य करत होता.
12.230.14
खरयोनिमनुप्राप्तस्तुपभक्षोऽसि दानव ।
इदं ते योनिरसमा शोचस्याहो न शोचसि ॥ १२.२३०.१४ ॥
हे दानवा, तू गाढवाची योनी प्राप्त होऊन भुसा खाणारा झाला आहेस. ही तुझी अयोग्य योनी आहे; तू शोक करतोस का? अहो, तू शोक करत नाहीस.
12.230.15
अदृष्टं वत पश्यामि द्विषतां वशमागतम् ।
श्रिया विहीनं मित्रैश्च भ्रष्टैश्वर्यपराक्रमम् ॥ १२.२३०.१५ ॥
अरेरे, शत्रूच्या वशात येऊन, लक्ष्मी आणि मित्रांपासून वंचित, ऐश्वर्य व पराक्रम गमावलेला तुला मी न पाहिलेले पाहत आहे.
12.230.16
यत्तद्यानसहस्रैस्त्वं ज्ञातिभिः परिवारितः ।
लोकान्प्रतापयन्सर्वान्यास्यस्मानवितर्कयन् ॥ १२.२३०.१६ ॥
जो तू हजारो वाहनांनी, नातेवाइकांनी वेढलेला, सर्व लोकांना तापवत, आम्हाला मोजत नसे असा चालत असत.
12.230.17
त्वन्मुखाश्चैव दैतेय व्यतिष्ठंस्तव शासने ।
अकृष्टपच्या पृथिवी तवैश्वर्ये बभूव ह ॥ १२.२३०.१७ ॥
हे दैत्यपुत्रा, तुला पुढे ठेवणारे तुझ्या आज्ञेत उभे राहत; तुझ्या ऐश्वर्यात ही पृथ्वी नांगरणीविना पिकत होती.
12.230.18
इदं च तेऽद्य व्यसनं शोचस्याहो न शोचसि ।
यदाऽतिष्ठः समुद्रस्य पूर्वकूले विलेलिखन् ॥ १२.२३०.१८ ॥
आज तुझ्यावर आलेल्या या संकटाबद्दल तू शोक करतोस का? अहो, तू शोक करत नाहीस, जेव्हा तू समुद्राच्या पूर्व किनाऱ्यावर जमीन खरवडत उभा राहत होतास.
12.230.19
ज्ञातिभ्यो विभजन्वित्तं तदासीत्ते मनः कथम् ।
यत्ते सहस्रसमिता ननुतुर्देवसोषितः ॥ १२.२३०.१९ ॥
नातेवाइकांमध्ये धन वाटताना तुझे मन कसे होते? देवांनी पोषलेल्या हजारो जणी नाचत असताना?
12.230.20
बहूनि वर्षपूगानि विहारे दीप्यतः श्रिया ।
सर्वाः पुष्करमालिन्यः सर्वाः काञ्चनसप्रभाः ॥ १२.२३०.२० ॥
विहारात वैभवाने तळपणारी तुझी अनेक वर्षे गेली; सर्व कमळमाला घातलेल्या, सर्व सोन्यासारख्या तेजस्वी।
12.230.21
कथमद्य तदा चैव मनस्ते दानवेश्वर ।
छत्रं तवासीत्सुमहत्सौवर्णं रत्नभूषितम् ॥ १२.२३०.२१ ॥
हे दानवेश्वरा, आज आणि तेव्हा तुझे मन कसे होते? तुझे छत्र अतिशय मोठे, सोन्याचे, रत्नांनी अलंकृत होते.
12.230.22
ननृतुस्तत्र गन्धर्वाः षट्सहस्राणि सप्तचा ।
यूपस्तवासीत्सुमहान्यजतः सर्वकाञ्चनः ॥ १२.२३०.२२ ॥
तेथे सहा हजार गंधर्वांनी सात वेळा नृत्य केले; तू यज्ञ करत असताना तुझा यूपस्तंभ अतिशय मोठा, पूर्णपणे सोन्याचा होता.
12.230.23
यत्राददः सहस्राणि अयुतानां गवां दश ।
अनन्तरं सहस्रेण तदाऽऽसीद्दैत्या का मतिः ॥ १२.२३०.२३ ॥
जेथे तू दहा अयुत गायी—हजारोंनी दान केल्यास, नंतर आणखी एक हजार दिलीस; तेव्हा हे दैत्या, तुझी मती काय होती?
12.230.24
यदा च पृथिवीं सर्वां यजमानोऽनुपर्यगाः ।
शम्याक्षेपेण विधिना तदाऽऽसीत्किंतु ते हृदि ॥ १२.२३०.२४ ॥
यजमान म्हणून तू संपूर्ण पृथ्वीभोवती फिरलास—शम्यानिक्षेपाच्या विधीने—तेव्हा तुझ्या हृदयात काय होते?
12.230.25
न ते पश्यामि भृङ्गारं न च्छत्रं व्यजनं न च ।
ब्रह्मदत्तां च ते मालां न पश्याम्यसुराधिप ॥ १२.२३०.२५ ॥
हे असुराधिपा, मला तुझ्याकडे भृंगार दिसत नाही, छत्र नाही, व्यजन नाही; आणि ब्रह्मदत्त अशी तुझी माळही मला दिसत नाही.
12.230.26
ततः प्रहस्य स बलिर्वासवेन समीरितम् ।
निशम्य मानगम्भीरं सुरराजमथाब्रवीत् ॥ १२.२३०.२६ ॥
तेव्हा बली हसला आणि वासवाने उच्चारलेले ते मानगंभीर वचन ऐकून सुरराजाला म्हणाला.
12.230.27
अहो हि तव बालिश्यमिह देवगणाधिप ।
अयुक्तं देवराजस्य तव कष्टमिदं वचः ॥ १२.२३०.२७ ॥
अरे, देवगणाधिपा, येथे तुझे बालिशपण दिसते! देवराजाला हे अयोग्य आहे; तुझे हे वचन कष्टदायक आहे.
12.230.28
न त्वं पश्यसि भृङ्गारं न च्छन्नं व्यजनं न च ।
ब्रह्मदत्तां च मे मालां न त्वं द्रक्ष्यसि वासव ॥ १२.२३०.२८ ॥
हे वासवा, तू भृंगार पाहात नाहीस, लपलेले व्यजन पाहात नाहीस; आणि ब्रह्मदत्त माझी माळही तू पाहशील का नाही.
12.230.29
गुहायां निहितानि त्वं मम रत्नानि पृच्छसि ।
यदा मे भविता कालस्तदा त्वं तानि द्रक्ष्यसि ॥ १२.२३०.२९ ॥
गुहेत ठेवलेली माझी रत्ने तू विचारतोस; माझी वेळ येईल तेव्हा तू ती पाहशील.
12.230.30
न जानीषे भवान्सिद्धिं शुभाङ्गस्वरूपरूपिणीम् ।
कालेन भविता सर्वो नात्र गच्छति वासव ॥ १२.२३०.३० ॥
हे वासवा, शुभांगस्वरूप असलेली ती सिद्धी तुला माहीत नाही; कालानुसार सर्व घडते, येथे काहीही व्यर्थ जात नाही.
12.230.31
न त्वेतदनुरूपं ते यशसो वा कुलस्य च ।
समृद्धार्थोऽसमृद्धार्थं यन्मां कत्थितुमिच्छसि ॥ १२.२३०.३१ ॥
हे तुझ्या यशाला किंवा कुलाला शोभणारे नाही; ज्याचा हेतू सिद्ध झाला आहे, तू मला, ज्याचा हेतू सिद्ध झालेला नाही, त्याच्यासमोर बढाई मारू इच्छितोस.
12.230.32
न हि दुःखेषु शोचन्ते न प्रहृष्यन्ति चर्द्धिषु ।
कृतप्रज्ञाः ज्ञानतृप्ताः क्षान्ताः सन्तो मनीषिणः ॥ १२.२३०.३२ ॥
दुःखात ते शोक करत नाहीत आणि समृद्धीत हर्षित होत नाहीत; परिपक्व प्रज्ञा असलेले, ज्ञानाने तृप्त, क्षमाशील, सज्जन मनीषी असे असतात.
12.230.33
त्वं तु प्राकृतया बुद्ध्या पुरंदर विकत्थसे ।
यदाऽहमिव भावी स्यास्तदा नैवं वदिष्यसि ॥ १२.२३०.३३ ॥
हे पुरंदरा, तू सामान्य बुद्धीने बढाई मारतोस; जेव्हा तू माझ्यासारखा होशील तेव्हा असे बोलणार नाहीस.
12.230.34
ऐश्वर्यमदमत्तो मां स त्वं किंचिन्न बुद्ध्यसे ।
राज्याद्विनिपतानेन सोहं न त्वपराजितः ॥ १२.२३०.३४ ॥
ऐश्वर्याच्या मदाने उन्मत्त झालेला तू मला काहीच समजत नाहीस; या राज्यावरून खाली पडलो असलो तरी मी अपराजित आहे.