મહાભારત · અધ્યાય 12.233
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.233.1
व्यसनेषु निमग्नस्य किं श्रेयस्तद्ब्रवीहि मे ।
भूय एव महाबाहो स्थित्यर्थं तं ब्रवीहि मे ॥ १२.२३३.१ ॥
આપત્તિઓમાં ડૂબેલા માણસ માટે શું શ્રેયસ્કર છે? હે મહાબાહો, તે મને ફરી કહો; સ્થિરતા માટે તે જ મને કહો.
12.233.2
अत्रैवोदाहन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शतक्रतोश्च संवादं नमुचेश्च युधिष्ठिर ॥ १२.२३३.२ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, આ વિષય પર લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) અને નમુચિનો સંવાદ.
12.233.3
श्रिया विहीनमासीनमक्षोभ्यमिव सागरम् ।
भवाभवज्ञं भूतानामित्युवाच पुरंदरः ॥ १२.२३३.३ ॥
શ્રી વિહીન બેઠેલા, સમુદ્રની જેમ અક્ષુબ્ધ, પ્રાણીઓના ઉત્પત્તિ-નાશ જાણનારને પુરંદર (ઇન્દ્ર) આ પ્રમાણે બોલ્યા.
12.233.4
बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विपतां वशमागतः ।
श्रिया विहीनो नमुचे शोचस्याहो न शोचसि ॥ १२.२३३.४ ॥
પાશોથી બંધાયેલો, સ્થાનથી ચ્યુત, શત્રુઓના વશમાં આવેલો, શ્રી વિહીન હે નમુચિ, તું શોક કરે છે; અહો, તું શોક કરતો નથી.
12.233.5
अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपशुष्यति ।
अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति शोके नास्ति सहायता।
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् ॥ १२.२३३.५ ॥
શોકથી જે અપ્રાપ્ય છે તે પ્રાપ્ત થતું નથી, શરીર પણ સુકાઈ જાય છે; શોકમાં શત્રુઓ હર્ષે છે, શોકમાં કોઈ સહાય નથી. તેથી હે શક્ર, હું શોક કરતો નથી, કારણ કે આ સર્વ નાશવંત છે.
12.233.6
संतापाद्धश्यते रूपं संतापाद्धश्यते श्रियः ।
संतापाद्धश्यते चायुर्धर्मश्चैव सुरेश्वर ॥ १२.२३३.६ ॥
સંતાપથી રૂપ ક્ષીણ થાય છે, સંતાપથી શ્રી ક્ષીણ થાય છે; સંતાપથી આયુષ્ય ક્ષીણ થાય છે, હે સુરેશ્વર, ધર્મ પણ ક્ષીણ થાય છે.
12.233.7
विनीय खलु तद्दुःखमागतं वै मनस्सुखम् ।
ध्यातव्यं मनसा हृद्यं कल्याणं संविजानता ॥ १२.२३३.७ ॥
દુઃખ દૂર કરીને, મનને સુખ આપનાર અને હૃદયને પ્રિય એવા કલ્યાણનું, તેને સારી રીતે જાણનારે મનથી ધ્યાન કરવું.
12.233.8
यथायथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः ।
तथैवास्य प्रसिध्यन्ति सर्वार्था नात्र संशयः ॥ १२.२३३.८ ॥
માણસ જેમ જેમ પોતાનું મન કલ્યાણમાં લગાડે છે, તેમ તેમ તેના સર્વ પ્રયોજનો સિદ્ધ થાય છે; આમાં સંશય નથી.
12.233.9
एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता ।
गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता।
तेनानुयुक्तः प्रवणादिवोदकं ।
यथा नियुक्तोऽस्मि तथा भवामि ॥ १२.२३३.९ ॥
શાસક એક જ છે, બીજો શાસક નથી. ગર્ભમાં સૂતેલા માણસ પર શાસક શાસન કરે છે. તેના વડે પ્રેરિત થઈને, ઢાળ પરથી પાણી વહે તેમ, મને જેમ નિયુક્ત કરાયો છે તેમ જ હું થાઉં છું.
12.233.10
भावाभावावजिनानन्गरीयो ।
जानामि श्रेयो न तु तत्करोमि।
आशासु हर्म्यासु हृदासु कुर्वन् ।
यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥ १२.२३३.१० ॥
હોવું અને ન હોવું — અજ્ઞાનીઓ માટે અંગો કરતાં પણ ભારે છે. શ્રેય શું છે તે હું જાણું છું, પણ તે કરતો નથી. દિશાઓમાં, મહેલોમાં, સરોવરોમાં કાર્ય કરતો, મને જેમ નિયુક્ત કરાયો છે તેમ જ હું ચાલું છું.
12.233.11
यथायथाऽस्म प्राप्तव्यं प्राप्नोत्येव तथातथा ।
भवितव्यं यथा यच्च भवत्येव तथातथा ॥ १२.२३३.११ ॥
જે પ્રાપ્ત થવાનું છે તે જે રીતે થવાનું હોય તે રીતે જ પ્રાપ્ત થાય છે. જે થવાનું છે તે જે રીતે થવાનું હોય તે રીતે જ થાય છે.
12.233.12
यत्रयत्रैव संयुक्तो धात्रा गर्भे पुनः पुनः ।
तत्रतत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति ॥ १२.२३३.१२ ॥
ધાતાએ ગર્ભમાં વારંવાર જ્યાં જ્યાં જોડ્યો, ત્યાં જ તે વસે છે; જ્યાં તે પોતે ઇચ્છે છે ત્યાં નહીં.
12.233.13
भावो योऽयमनुप्राप्तो भवितव्यमिदं मम ।
इति यस्य सदा भावो न स शोचेत्कदाचन ॥ १२.२३३.१३ ॥
મારા પર આવી પડેલી આ સ્થિતિ મારું ભવિતવ્ય હતું, એવો જેનો સદા ભાવ રહે છે, તે ક્યારેય શોક કરતો નથી.
12.233.14
पर्यायैर्हन्यमानानामभिषङ्गो न विद्यते ।
दुःखमेतत्तु यद्द्वेष्टा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥ १२.२३३.१४ ॥
વારાફરતી પ્રહાર પામતા લોકોમાં આસક્તિ હોતી નથી. પણ દુઃખ એ છે કે મને દ્વેષ કરનાર કોઈ છે અને હું જ કર્તા છું, એમ માણસ માને છે.
12.233.15
ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च ।
त्रैविद्यवृद्धांश्च वने मुनींश्च।
का नापदो नोपनमन्ति लोके ।
परावरज्ञास्तु न संभ्रमन्ति ॥ १२.२३३.१५ ॥
ઋષિઓ, દેવો, મહાસુરો, ત્રિવિદ્યામાં વૃદ્ધો અને વનના મુનિઓ પર પણ જગતમાં કઈ આપત્તિઓ આવતી નથી? પણ પરાવરને જાણનારા વિચલિત થતા નથી.
12.233.16
न पण्डितः क्रुद्ध्यति नाभिषज्यते ।
न चापि संसीदति न प्रहृष्यति।
न चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु शोचते ।
स्थितः प्रकृत्या हिमवानिवाचलः ॥ १२.२३३.१६ ॥
પંડિત ક્રોધ કરતો નથી, આસક્ત થતો નથી; ભાંગી પડતો નથી, હર્ષિત પણ થતો નથી; ધનના કષ્ટરૂપ આપત્તિમાં શોક કરતો નથી. સ્વભાવથી હિમાલયની જેમ અચળ સ્થિર રહે છે.
12.233.17
यमर्थसिद्धिः परमा न हर्षये ।
त्तथैव काले व्यसनं न मोहयेत्।
सुखं च दुःखं च तथैव मध्यमं ।
निषेवते यः स धुरधरो नरः ॥ १२.२३३.१७ ॥
પરમ અર્થસિદ્ધિ જેને હર્ષિત કરતી નથી, અને સમયે આવતી આપત્તિ જેને મોહિત કરતી નથી; સુખ, દુઃખ અને તેમની વચ્ચેની મધ્યમ સ્થિતિ — એ સર્વને સમભાવે જે સેવે છે, તે જ ધુરંધર માણસ છે.
12.233.18
यांयामवस्थां पुरुषोऽधिगच्छे ।
त्तस्यां रमेतापरितप्यमानः।
एवं प्रवृद्धं प्रणुदन्मनोजं ।
संतापनीलं सकलं शरीरात् ॥ १२.२३३.१८ ॥
માણસ જે જે અવસ્થા પામે, તેમાં સંતપ્ત થયા વિના આનંદ માણવો. એ રીતે મનમાં જન્મેલી, વધેલી, સંતાપથી કાળી પડેલી સઘળી કામનાને શરીરમાંથી દૂર હટાવવી.
12.233.19
न तत्सदः सत्परिषत्सभा च ।
सा प्राप्य यां न कुरुते सदा भयम्।
धर्मतत्त्वमवगाह्य बुद्धिमा ।
न्योऽभ्युपैति स धुरंधरः पुमान् ॥ १२.२३३.१९ ॥
તે આસન સારી સભા નથી, સભા પણ નથી; જેને મેળવીને કદી ભય થતો નથી. ધર્મતત્ત્વને ઊંડાણથી સમજીને જે બુદ્ધિમાન તેની તરફ જાય છે, એ જ ધુરંધર પુરુષ છે.
12.233.20
प्राज्ञस्य कर्माणि दुरन्वयानि ।
न वै प्राज्ञो मुह्यति मोहकाले।
स्थानाच्च्युतश्चेन्न मुमोह गौतम ।
स्तावत्कृच्छ्रामापदं प्राप्य वृद्धः ॥ १२.२३३.२० ॥
જ્ઞાનીનાં કર્મો દુર્બોધ હોય છે. મોહના સમયમાં પણ જ્ઞાની મોહ પામતો નથી. હે ગૌતમ, સ્થાનથી ચ્યુત થયા છતાં જો તે મોહિત ન થાય, તો કઠિન આપત્તિ પામેલો વૃદ્ધ જ મોહિત થાય છે.
12.233.21
न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च ।
न शीलेन न वृत्तेन तथा नैवार्थसंपदा।
अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिदेवना ॥ १२.२३३.२१ ॥
મંત્ર, બળ, વીર્ય, પ્રજ્ઞા, પૌરુષ, શીલ, આચાર કે ધનસંપત્તિ વડે પણ જે અપ્રાપ્ય છે તે મર્ત્ય મેળવતો નથી. તો પછી ત્યાં વિલાપ શા માટે?
12.233.22
यदेवमभिजातस्य धातारो विदधुः पुरा ।
तदेवानुभविष्यामि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥ १२.२३३.२२ ॥
જન્મેલા માટે પૂર્વે વિધાતાઓએ આ રીતે જે ઠરાવ્યું, તે જ હું ભોગવીશ. મૃત્યુ મારું શું કરશે?
12.233.23
लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति ।
प्राप्तव्यान्येव चाप्नोति दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.२३३.२३ ॥
જે મેળવવાનું છે તે જ મેળવે છે; જ્યાં જવાનું છે ત્યાં જ જાય છે. જે પ્રાપ્ત થવાનું છે તે જ પામે છે—દુઃખો પણ અને સુખો પણ.
12.233.24
एतद्विदित्वा कार्त्स्न्येन यो न मुह्यति मानवः ।
कुशली सर्वदुःखेषु स वै सर्वधनी नरः ॥ १२.२३३.२४ ॥
આ બધું સંપૂર્ણ રીતે જાણીને જે મનુષ્ય મોહ પામતો નથી, તે સર્વ દુઃખોમાં પણ કુશળ રહે છે; એ જ ખરેખર સર્વ ધનનો સ્વામી છે.