महाभारत · अध्याय 12.233
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.233.1
व्यसनेषु निमग्नस्य किं श्रेयस्तद्ब्रवीहि मे ।
भूय एव महाबाहो स्थित्यर्थं तं ब्रवीहि मे ॥ १२.२३३.१ ॥
संकटात बुडालेल्या माणसासाठी काय श्रेयस्कर आहे? हे महाबाहो, ते मला पुन्हा सांगा; स्थैर्यासाठी तेच मला सांगा.
12.233.2
अत्रैवोदाहन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शतक्रतोश्च संवादं नमुचेश्च युधिष्ठिर ॥ १२.२३३.२ ॥
हे युधिष्ठिरा, याविषयी लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — शतक्रतु (इंद्र) आणि नमुची यांचा संवाद.
12.233.3
श्रिया विहीनमासीनमक्षोभ्यमिव सागरम् ।
भवाभवज्ञं भूतानामित्युवाच पुरंदरः ॥ १२.२३३.३ ॥
लक्ष्मीहीन बसलेल्या, समुद्राप्रमाणे अक्षुब्ध, प्राण्यांचे उत्पन्न होणे व नष्ट होणे जाणणाऱ्याला पुरंदर (इंद्र) असे म्हणाला.
12.233.4
बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विपतां वशमागतः ।
श्रिया विहीनो नमुचे शोचस्याहो न शोचसि ॥ १२.२३३.४ ॥
पाशांनी बांधलेला, स्थानावरून च्युत, शत्रूंच्या वशात आलेला, लक्ष्मीहीन हे नमुची, तू शोक करतोस; अहो, तू शोक करत नाहीस.
12.233.5
अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपशुष्यति ।
अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति शोके नास्ति सहायता।
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् ॥ १२.२३३.५ ॥
शोकाने जे मिळत नाही ते मिळत नाही, शरीरही सुकते; शोकात शत्रू आनंदतात, शोकात सहाय्य नाही. म्हणून हे शक्रा, मी शोक करत नाही, कारण हे सर्व नश्वर आहे.
12.233.6
संतापाद्धश्यते रूपं संतापाद्धश्यते श्रियः ।
संतापाद्धश्यते चायुर्धर्मश्चैव सुरेश्वर ॥ १२.२३३.६ ॥
संतापाने रूप क्षीण होते, संतापाने लक्ष्मी क्षीण होते; संतापाने आयुष्य क्षीण होते, हे सुरेश्वरा, धर्मही क्षीण होतो.
12.233.7
विनीय खलु तद्दुःखमागतं वै मनस्सुखम् ।
ध्यातव्यं मनसा हृद्यं कल्याणं संविजानता ॥ १२.२३३.७ ॥
दुःख दूर करून, मनाला सुख देणारे आणि हृदयाला प्रिय असे कल्याण, ते चांगले जाणणाऱ्याने मनाने चिंतन करावे.
12.233.8
यथायथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः ।
तथैवास्य प्रसिध्यन्ति सर्वार्था नात्र संशयः ॥ १२.२३३.८ ॥
माणूस जसजसे आपले मन कल्याणात लावतो, तसतसे त्याचे सर्व हेतू सिद्ध होतात; यात संशय नाही.
12.233.9
एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता ।
गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता।
तेनानुयुक्तः प्रवणादिवोदकं ।
यथा नियुक्तोऽस्मि तथा भवामि ॥ १२.२३३.९ ॥
शासक एकच आहे, दुसरा शासक नाही. गर्भात निजलेल्या पुरुषावर शासक शासन करतो. त्याच्याकडून प्रेरित होऊन, उतारावरून पाणी वाहते तसे, मला जसे नेमले आहे तसाच मी होतो.
12.233.10
भावाभावावजिनानन्गरीयो ।
जानामि श्रेयो न तु तत्करोमि।
आशासु हर्म्यासु हृदासु कुर्वन् ।
यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥ १२.२३३.१० ॥
अस्तित्व आणि नास्तित्व — अज्ञानी लोकांना ही अवयवांहूनही जड आहेत. श्रेय काय ते मला माहीत आहे, पण मी ते करत नाही. दिशांमध्ये, महालांमध्ये, सरोवरांमध्ये कार्य करत, मला जसे नेमले आहे तसाच मी चालतो.
12.233.11
यथायथाऽस्म प्राप्तव्यं प्राप्नोत्येव तथातथा ।
भवितव्यं यथा यच्च भवत्येव तथातथा ॥ १२.२३३.११ ॥
जे प्राप्त व्हायचे ते ज्या प्रकारे असायला हवे त्याच प्रकारे प्राप्त होते. जे घडायचे ते ज्या प्रकारे घडायला हवे त्याच प्रकारे घडते.
12.233.12
यत्रयत्रैव संयुक्तो धात्रा गर्भे पुनः पुनः ।
तत्रतत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति ॥ १२.२३३.१२ ॥
धात्याने गर्भात पुन्हा पुन्हा ज्या ज्या ठिकाणी जोडले, तिथेच तो राहतो; ज्या ठिकाणी तो स्वतः इच्छितो तिथे नाही.
12.233.13
भावो योऽयमनुप्राप्तो भवितव्यमिदं मम ।
इति यस्य सदा भावो न स शोचेत्कदाचन ॥ १२.२३३.१३ ॥
माझ्यावर आलेली ही स्थिती माझ्या भवितव्यानुसार होती, असा ज्याचा सदैव भाव असतो, तो कधीही शोक करत नाही.
12.233.14
पर्यायैर्हन्यमानानामभिषङ्गो न विद्यते ।
दुःखमेतत्तु यद्द्वेष्टा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥ १२.२३३.१४ ॥
पाळीपाळीने प्रहार होणाऱ्यांच्या ठायी आसक्ती नसते. पण दुःख हे आहे की, मला द्वेष करणारा कोणी आहे आणि मीच कर्ता आहे, असे माणूस मानतो.
12.233.15
ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च ।
त्रैविद्यवृद्धांश्च वने मुनींश्च।
का नापदो नोपनमन्ति लोके ।
परावरज्ञास्तु न संभ्रमन्ति ॥ १२.२३३.१५ ॥
ऋषी, देव, महासुर, त्रिविद्येत वृद्ध आणि वनातील मुनी यांच्यावरही जगात कोणती संकटे येत नाहीत? पण परावर जाणणारे विचलित होत नाहीत.
12.233.16
न पण्डितः क्रुद्ध्यति नाभिषज्यते ।
न चापि संसीदति न प्रहृष्यति।
न चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु शोचते ।
स्थितः प्रकृत्या हिमवानिवाचलः ॥ १२.२३३.१६ ॥
पंडित क्रोधित होत नाही, आसक्त होत नाही; खचून जात नाही, हर्षितही होत नाही; द्रव्यकष्टाच्या संकटांत शोक करत नाही. स्वभावाने हिमालयासारखा अचल स्थिर राहतो.
12.233.17
यमर्थसिद्धिः परमा न हर्षये ।
त्तथैव काले व्यसनं न मोहयेत्।
सुखं च दुःखं च तथैव मध्यमं ।
निषेवते यः स धुरधरो नरः ॥ १२.२३३.१७ ॥
परम अर्थसिद्धी ज्याला हर्षवीत नाही, आणि वेळेवर येणारे संकट ज्याला मोहवीत नाही; सुख, दुःख आणि मधला भाव या सर्वांचा समभावाने जो स्वीकार करतो, तोच धुरंधर पुरुष होय.
12.233.18
यांयामवस्थां पुरुषोऽधिगच्छे ।
त्तस्यां रमेतापरितप्यमानः।
एवं प्रवृद्धं प्रणुदन्मनोजं ।
संतापनीलं सकलं शरीरात् ॥ १२.२३३.१८ ॥
माणूस जी जी अवस्था प्राप्त करतो, तिच्यात संतप्त न होता रमावे. अशा प्रकारे मनात जन्मलेली, वाढलेली, संतापाने काळवंडलेली सर्व इच्छा शरीरातून दूर सारावी.
12.233.19
न तत्सदः सत्परिषत्सभा च ।
सा प्राप्य यां न कुरुते सदा भयम्।
धर्मतत्त्वमवगाह्य बुद्धिमा ।
न्योऽभ्युपैति स धुरंधरः पुमान् ॥ १२.२३३.१९ ॥
ते आसन चांगली सभा नव्हे, आणि ती सभाही नव्हे जी मिळवून कधी भय वाटत नाही. धर्मतत्त्व खोलवर जाणून जो बुद्धिमान त्याकडे जातो, तोच धुरंधर पुरुष.
12.233.20
प्राज्ञस्य कर्माणि दुरन्वयानि ।
न वै प्राज्ञो मुह्यति मोहकाले।
स्थानाच्च्युतश्चेन्न मुमोह गौतम ।
स्तावत्कृच्छ्रामापदं प्राप्य वृद्धः ॥ १२.२३३.२० ॥
ज्ञान्याची कर्मे दुर्बोध असतात. मोहाच्या काळातही ज्ञानी मोहित होत नाही. हे गौतमा, आपल्या स्थानावरून च्युत होऊनही तो मोहित झाला नाही, तर कठीण आपत्ती प्राप्त झालेला वृद्धच मोहित होतो.
12.233.21
न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च ।
न शीलेन न वृत्तेन तथा नैवार्थसंपदा।
अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिदेवना ॥ १२.२३३.२१ ॥
मंत्र, बळ, वीर्य, प्रज्ञा, पौरुष, शील, आचार किंवा धनसंपत्ती यांनीही जे अप्राप्य ते मर्त्य मिळवत नाही. मग तिथे शोक कशासाठी?
12.233.22
यदेवमभिजातस्य धातारो विदधुः पुरा ।
तदेवानुभविष्यामि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥ १२.२३३.२२ ॥
जन्माला आलेल्यासाठी पूर्वी विधात्यांनी अशा प्रकारे जे ठरवले, तेच मी भोगीन. मृत्यू माझे काय करणार?
12.233.23
लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति ।
प्राप्तव्यान्येव चाप्नोति दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.२३३.२३ ॥
जे मिळवायचे तेच मिळवतो; जिथे जायचे तिथेच जातो. जे प्राप्त व्हायचे तेच प्राप्त होते—दुःखे आणि सुखेही.
12.233.24
एतद्विदित्वा कार्त्स्न्येन यो न मुह्यति मानवः ।
कुशली सर्वदुःखेषु स वै सर्वधनी नरः ॥ १२.२३३.२४ ॥
हे सर्व पूर्णपणे जाणून जो मनुष्य मोहित होत नाही, तो सर्व दुःखांतही कुशल राहतो; तोच खरा सर्व धनांचा स्वामी आहे.