ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.233
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.233.1
व्यसनेषु निमग्नस्य किं श्रेयस्तद्ब्रवीहि मे ।
भूय एव महाबाहो स्थित्यर्थं तं ब्रवीहि मे ॥ १२.२३३.१ ॥
ਵਿਪਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਕੀ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ? ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਦੱਸੋ; ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.233.2
अत्रैवोदाहन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शतक्रतोश्च संवादं नमुचेश्च युधिष्ठिर ॥ १२.२३३.२ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ — ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ (ਇੰਦਰ) ਅਤੇ ਨਮੁਚੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
12.233.3
श्रिया विहीनमासीनमक्षोभ्यमिव सागरम् ।
भवाभवज्ञं भूतानामित्युवाच पुरंदरः ॥ १२.२३३.३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬੈਠੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਚਲ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ-ਨਾਸ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
12.233.4
बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विपतां वशमागतः ।
श्रिया विहीनो नमुचे शोचस्याहो न शोचसि ॥ १२.२३३.४ ॥
ਫੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਪਿਆ, ਸ਼੍ਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੇ ਨਮੁਚੀ, ਤੂੰ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਅਹੋ, ਤੂੰ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.233.5
अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपशुष्यति ।
अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति शोके नास्ति सहायता।
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् ॥ १२.२३३.५ ॥
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਜੋ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਰੀਰ ਵੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਮੈਂ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ।
12.233.6
संतापाद्धश्यते रूपं संतापाद्धश्यते श्रियः ।
संतापाद्धश्यते चायुर्धर्मश्चैव सुरेश्वर ॥ १२.२३३.६ ॥
ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਰੂਪ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਘਟਦੀ ਹੈ; ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਉਮਰ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ, ਧਰਮ ਵੀ ਘਟਦਾ ਹੈ।
12.233.7
विनीय खलु तद्दुःखमागतं वै मनस्सुखम् ।
ध्यातव्यं मनसा हृद्यं कल्याणं संविजानता ॥ १२.२३३.७ ॥
ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.233.8
यथायथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः ।
तथैवास्य प्रसिध्यन्ति सर्वार्था नात्र संशयः ॥ १२.२३३.८ ॥
ਮਨੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਕਲਿਆਣ ਵਿੱਚ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਉਵੇਂ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਸ਼ਯ ਨਹੀਂ।
12.233.9
एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता ।
गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता।
तेनानुयुक्तः प्रवणादिवोदकं ।
यथा नियुक्तोऽस्मि तथा भवामि ॥ १२.२३३.९ ॥
ਸ਼ਾਸਕ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਕ ਨਹੀਂ। ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਕ ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਢਲਾਣ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
12.233.10
भावाभावावजिनानन्गरीयो ।
जानामि श्रेयो न तु तत्करोमि।
आशासु हर्म्यासु हृदासु कुर्वन् ।
यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥ १२.२३३.१० ॥
ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਅਣਹੋਂਦ — ਅਣਜਾਣਾਂ ਲਈ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਭਾਰੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼੍ਰੇਯ ਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਹਾਂ।
12.233.11
यथायथाऽस्म प्राप्तव्यं प्राप्नोत्येव तथातथा ।
भवितव्यं यथा यच्च भवत्येव तथातथा ॥ १२.२३३.११ ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.233.12
यत्रयत्रैव संयुक्तो धात्रा गर्भे पुनः पुनः ।
तत्रतत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति ॥ १२.२३३.१२ ॥
ਧਾਤਾ ਨੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਜੋੜਿਆ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ।
12.233.13
भावो योऽयमनुप्राप्तो भवितव्यमिदं मम ।
इति यस्य सदा भावो न स शोचेत्कदाचन ॥ १२.२३३.१३ ॥
ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਈ ਇਹ ਹਾਲਤ ਮੇਰੀ ਹੋਣੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.233.14
पर्यायैर्हन्यमानानामभिषङ्गो न विद्यते ।
दुःखमेतत्तु यद्द्वेष्टा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥ १२.२३३.१४ ॥
ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਮਾਰ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਦੁੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਕਰਤਾ ਹਾਂ।
12.233.15
ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च ।
त्रैविद्यवृद्धांश्च वने मुनींश्च।
का नापदो नोपनमन्ति लोके ।
परावरज्ञास्तु न संभ्रमन्ति ॥ १२.२३३.१५ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਾਂਅਸੁਰਾਂ, ਤ੍ਰੈਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਬਨ ਦੇ ਮੁਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ? ਪਰ ਪਰਾਵਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ।
12.233.16
न पण्डितः क्रुद्ध्यति नाभिषज्यते ।
न चापि संसीदति न प्रहृष्यति।
न चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु शोचते ।
स्थितः प्रकृत्या हिमवानिवाचलः ॥ १२.२३३.१६ ॥
ਪੰਡਿਤ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ; ਢਹਿੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਖ਼ੁਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਧਨ ਦੇ ਕਸ਼ਟ ਦੀਆਂ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਾਂਗ ਅਚਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.233.17
यमर्थसिद्धिः परमा न हर्षये ।
त्तथैव काले व्यसनं न मोहयेत्।
सुखं च दुःखं च तथैव मध्यमं ।
निषेवते यः स धुरधरो नरः ॥ १२.२३३.१७ ॥
ਪਰਮ ਅਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਆਈ ਬਿਪਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਸੁੱਖ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਚਲੀ ਹਾਲਤ ਜਿਹੜਾ ਬਰਾਬਰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਧੁਰੰਧਰ ਮਨੁੱਖ ਹੈ।
12.233.18
यांयामवस्थां पुरुषोऽधिगच्छे ।
त्तस्यां रमेतापरितप्यमानः।
एवं प्रवृद्धं प्रणुदन्मनोजं ।
संतापनीलं सकलं शरीरात् ॥ १२.२३३.१८ ॥
ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਵੇ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਰਮੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਵਧੀ ਹੋਈ, ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਕਾਲੀ ਹੋਈ ਸਾਰੀ ਕਾਮਨਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰੇ।
12.233.19
न तत्सदः सत्परिषत्सभा च ।
सा प्राप्य यां न कुरुते सदा भयम्।
धर्मतत्त्वमवगाह्य बुद्धिमा ।
न्योऽभ्युपैति स धुरंधरः पुमान् ॥ १२.२३३.१९ ॥
ਉਹ ਆਸਣ ਚੰਗੀ ਸਭਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਸਭਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਕਦੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਧਰਮ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧੁਰੰਧਰ ਪੁਰਖ ਹੈ।
12.233.20
प्राज्ञस्य कर्माणि दुरन्वयानि ।
न वै प्राज्ञो मुह्यति मोहकाले।
स्थानाच्च्युतश्चेन्न मुमोह गौतम ।
स्तावत्कृच्छ्रामापदं प्राप्य वृद्धः ॥ १२.२३३.२० ॥
ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਕਰਮ ਔਖੇ ਸਮਝ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੋਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਗੌਤਮ, ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਠਿਨ ਆਫ਼ਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਮੋਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.233.21
न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च ।
न शीलेन न वृत्तेन तथा नैवार्थसंपदा।
अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिदेवना ॥ १२.२३३.२१ ॥
ਮੰਤਰ, ਬਲ, ਵੀਰਜ, ਪ੍ਰਗਿਆ, ਪੁਰਖਾਰਥ, ਸ਼ੀਲ, ਆਚਾਰ ਜਾਂ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਿਉਂ?
12.233.22
यदेवमभिजातस्य धातारो विदधुः पुरा ।
तदेवानुभविष्यामि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥ १२.२३३.२२ ॥
ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਧਾਤਿਆਂ ਨੇ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਭੋਗਾਂਗਾ। ਮੌਤ ਮੇਰਾ ਕੀ ਕਰੇਗੀ?
12.233.23
लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति ।
प्राप्तव्यान्येव चाप्नोति दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.२३३.२३ ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਾਉਣਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਦੁੱਖ ਵੀ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਵੀ।
12.233.24
एतद्विदित्वा कार्त्स्न्येन यो न मुह्यति मानवः ।
कुशली सर्वदुःखेषु स वै सर्वधनी नरः ॥ १२.२३३.२४ ॥
ਇਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਸ਼ਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਰੇ ਧਨਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ।