ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.234
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.234.1
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे किं श्रेयः पुरुषस्य हि ।
बन्धुनाशे महीपाल राज्यनाशेऽथवा पुनः ॥ १२.२३४.१ ॥
ਹੇ ਮਹੀਪਾਲ, ਬਿਪਤਾ ਅਤੇ ਕਸ਼ਟ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਕੀ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਹੈ? ਬੰਧੂਆਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ?
12.234.2
त्वं हि नः परमो वक्ता लोकेऽस्मिन्भरतर्षभ ।
एतद्भवन्तं पृच्छामि तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १२.२३४.२ ॥
ਹੇ ਭਰਤਸ਼ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਕਤਾ ਹੋ। ਇਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਣ ਦੇ ਤੁਸੀਂ ਯੋਗ ਹੋ।
12.234.3
पुत्रदारैः सुखैश्चैव वियक्तस्य धनेन च ।
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे धृतिः श्रेयस्करी नृप।
धैर्येण युक्तस्य सतः शरीरं न विशीर्यते ॥ १२.२३४.३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁੱਤਰਾਂ-ਪਤਨੀ, ਸੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ, ਬਿਪਤਾ ਅਤੇ ਕਸ਼ਟ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਧੀਰਜ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਹੈ। ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.234.4
विशोकता सुखं धत्ते धत्ते चारोग्यमुत्तमम् ।
आरोग्याच्च शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियम् ॥ १२.२३४.४ ॥
ਸ਼ੋਕ ਰਹਿਤਤਾ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਆਰੋਗਯ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.234.5
यश्च प्राज्ञो नरस्तात सात्विकीं वृत्तिमास्थितः ।
तस्यैश्वर्यं च धैर्यं च व्यवसायश्च कर्मसु ॥ १२.२३४.५ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸਾਤਵਿਕ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਐਸ਼ਵਰਜ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਯਤਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.234.6
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बलिवासवसंवादं पुनरेव युधिष्ठिर ॥ १२.२३४.६ ॥
ਇੱਥੇ ਹੀ ਲੋਕ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ — ਬਲੀ ਅਤੇ ਵਾਸਵ ਦਾ ਸੰਵਾਦ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਫਿਰ ਉਹੀ।
12.234.7
वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्यदानवसंक्षये ।
विष्णुक्रान्तेषु लोकेषु देवराजे शतक्रतौ ॥ १२.२३४.७ ॥
ਦੇਵਾਸੁਰ ਯੁੱਧ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦੈਤ-ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਮਗਰੋਂ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਵਿਆਪਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਸੌ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ (ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਦ),
12.234.8
इज्यमानेषु देवेषु चातुर्वर्ण्ये व्यवस्थिते ।
समृध्यमाने त्रैलोक्ये प्रीतियुक्ते स्वयंभुवि ॥ १२.२३४.८ ॥
ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਪੂਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਚਾਰ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਿਤ ਸਨ, ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਵਧ-ਫੁੱਲ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਵੈਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਨ,
12.234.9
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यामपि चर्षिभिः ।
गन्धर्वैर्भुजगेन्द्रैश्च सिद्धैश्चान्यैर्वृतः प्रभुः ॥ १२.२३४.९ ॥
ਰੁਦ੍ਰਾਂ, ਵਸੂਆਂ, ਆਦਿਤਿਆਂ, ਦੋਹਾਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਨਾਗਰਾਜਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਪ੍ਰਭੂ (ਇੰਦਰ),
12.234.10
चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं श्रिया वृतम् ।
आरुह्यैरावणं शक्रस्त्रैलोक्यमनुसंययौ ॥ १२.२३४.१० ॥
ਚਾਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਾਏ ਹੋਏ, ਗਜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਐਰਾਵਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਿਆ।
12.234.11
स कदाचित्समुद्रान्ते कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे ।
बलिं वैरोचनिं वज्री ददर्शोपससर्प च ॥ १२.२३४.११ ॥
ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਿਸੇ ਪਰਬਤ-ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਚਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ (ਇੰਦਰ) ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ।
12.234.12
तमैरावतमूर्धस्थं प्रेक्ष्य देवगणैर्वृतम् ।
सुरेन्द्रमिन्द्रं दैत्येन्द्रो न शुशोच न विव्यथे ॥ १२.२३४.१२ ॥
ਐਰਾਵਤ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ, ਦੇਵਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਉਸ ਸੁਰੇਂਦਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ (ਬਲੀ) ਨਾ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਆਕੁਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.234.13
दृष्ट्वा तमविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम् ।
अधिरूढो द्विपश्रेष्ठमित्युवाच शतक्रतुः ॥ १२.२३४.१३ ॥
ਉਸਨੂੰ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਨਿਡਰ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਜ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਇਹ ਆਖਿਆ।
12.234.14
दैत्य न व्यथसे शौर्यादथवा वृद्धसेवया ।
तपसा भावितत्वाद्वा सर्वथैतत्सुदुष्करम् ॥ १२.२३४.१४ ॥
ਹੇ ਦੈਂਤ! ਸ਼ੌਰਯ ਕਾਰਨ, ਜਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਾਰਨ, ਜਾਂ ਤਪ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ — ਇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।
12.234.15
शत्रुभिर्वशमानीतो हीनः स्थानादनुत्तमात् ।
वैरोचने किमाश्रित्य शोचितव्ये न शोचसि ॥ १२.२३४.१५ ॥
ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਪਏ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੇ ਵੈਰੋਚਨ! ਕਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਉਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸ 'ਤੇ ਸੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
12.234.16
श्रैष्ट्यं प्राप्य स्वजातीनां भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् ।
हृतस्वरत्नराज्यस्त्वं ब्रूहि कस्मान्न शोचसि ॥ १२.२३४.१६ ॥
ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਪਾ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਹੁਣ ਰਤਨ ਤੇ ਰਾਜ ਖੁੱਸ ਚੁੱਕਿਆ ਤੂੰ ਦੱਸ, ਕਿਉਂ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?
12.234.17
ईश्वरो हि पुरा भूत्वा पितृपैतामहे पदे ।
तत्त्वमद्य हृतं दृष्ट्वा सपत्नैः किं न शोचसि ॥ १२.२३४.१७ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਦਾਦਿਆਂ ਦੇ ਪਦ 'ਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸੀ; ਅੱਜ ਉਹ ਪਦ ਵੈਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੋਹਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?
12.234.18
बद्धश्च वारुणैः पाशैर्वज्रेण च समाहतः ।
हृतदारो हृतधनो ब्रूहि कस्मान्न शोचसि ॥ १२.२३४.१८ ॥
ਵਰੁਣ ਦੇ ਫੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਧਨ ਖੁੱਸਿਆ ਤੂੰ ਦੱਸ, ਕਿਉਂ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?
12.234.19
नष्टश्रीर्विभवभ्रष्टो यन्न शोचसि दुष्करम् ।
त्रैलोक्यराज्यनाशे हि कोऽन्यो जीवितुमुत्सहेत् ॥ १२.२३४.१९ ॥
ਸ਼ੋਭਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਵੈਭਵ ਖੁਸ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਉਸ ਕਠਿਨ ਹਾਲਤ ਲਈ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਹੋਰ ਕੌਣ ਜੀਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਕਰੇ?
12.234.20
एतच्चान्यच्च परुषं ब्रुवन्तं परिभूय तम् ।
श्रुत्वा दुःखमसंभ्रान्तो बलिर्वैरोचनोऽब्रवीत् ॥ १२.२३४.२० ॥
ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਬੋਲ ਕੇ ਉਸਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਚਲਿਤ ਨਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੈਰੋਚਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।
12.234.21
निगृहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन ते ।
वज्रमुद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि त्वां पुरंदर ॥ १२.२३४.२१ ॥
ਹੇ ਸ਼ਕਰ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ੇਖੀ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ? ਹੇ ਪੁਰੰਦਰ, ਵਜਰ ਉਠਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
12.234.22
अशक्तः पूर्वमासीस्त्वं कथंचिच्छक्ततां गतः ।
कस्त्वदन्य इमां वाचं सुक्रूरां वक्तुमर्हति ॥ १२.२३४.२२ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਬਲਹੀਣ ਸੀ; ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੂੰ ਬਲ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਇੰਨੇ ਕ੍ਰੂਰ ਬਚਨ ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ?
12.234.23
यस्तु शत्रोर्वशस्थस्य शक्तोऽपि कुरुते दयाम् ।
हस्तप्राप्तस्य वीरस्य तं चैव पुरुषं विदुः ॥ १२.२३४.२३ ॥
ਜੋ ਵੈਰੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦਇਆ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਆਏ ਵੀਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜੋ ਦਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸੱਚਾ ਪੁਰਖ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.234.24
अनिश्चयो हि युद्धेषु द्वयोर्विवदमानयोः ।
एकः प्राप्नोति विजयमेकश्चैव पराजयम् ॥ १२.२३४.२४ ॥
ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇੱਕ ਜਿੱਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.234.25
मा च ते भूत्स्वभावोऽयं मयि दानवपुङ्गवे ।
ईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितो बलात् ॥ १२.२३४.२५ ॥
ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰਾ ਇਹ ਭਾਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਤੂੰ ਸਰਬ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਰਾਕਰਮ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।
12.234.26
नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र कृतं त्वया ।
यत्त्वमेवं गतो वज्रिन्यद्वाऽऽप्येवं गता वयम् ॥ १२.२३४.२६ ॥
ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਇਹ ਸਾਡਾ ਕੀਤਾ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਕੀਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ, ਤੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
12.234.27
अहमासं यथाऽद्य त्वं भविता त्वं यथा वयम् ।
मावमंस्था मया कर्म दुष्कृतं कृतमित्युत ॥ १२.२३४.२७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅੱਜ ਤੂੰ ਹੋਵੇਂਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਹੋਵਾਂਗੇ। ਮੇਰੇ ਕੀਤੇ ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਨਾ ਸਮਝ।
12.234.28
सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणाधिगच्छति ।
पर्यायेणासि शक्रत्वं प्राप्तः शक्र न कर्मणा ॥ १२.२३४.२८ ॥
ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਤੂੰ ਸ਼ਕ੍ਰਪਣ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
12.234.29
कालः काले नयति मां त्वां च कालो नयत्ययम् ।
तेनाहं त्वं यथा नाद्य त्वं चापि न यथा वयम् ॥ १२.२३४.२९ ॥
ਸਮਾਂ ਠੀਕ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅੱਜ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ।
12.234.30
न मातृपितृशुश्रूषा न च दैवतपूजनम् ।
नान्यो गुणसमाचारः पुरुषस्य सुखावहः ॥ १२.२३४.३० ॥
ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਆਚਰਣ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
12.234.31
न विद्या न तपो दानं न मित्राणि न बान्धवाः ।
शक्नुवन्ति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् ॥ १२.२३४.३१ ॥
ਵਿੱਦਿਆ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਬੰਧੂ — ਕਾਲ ਨਾਲ ਪੀੜਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
12.234.32
नागामिनमनर्थं हि प्रतिघातशतैरपि ।
शक्नुवन्ति प्रतिव्योढुमृते बुद्धिबलान्नराः ॥ १२.२३४.३२ ॥
ਸੈਂਕੜੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਬਿਪਤਾ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਬੁੱਧੀ-ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹਨ।
12.234.33
पर्यायैर्हन्यमानानां परित्राता न विद्यते ।
इदं तु दुःखं यच्छक्र कर्ताऽहमिति मन्यसे ॥ १२.२३४.३३ ॥
ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਰੱਖਿਅਕ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਤੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ ਕਿ 'ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ' — ਇਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ।
12.234.34
यदि कर्ता भवेत्कर्ता न क्रियेत कदाचन ।
यस्मात्तु क्रियते कर्ता तस्मात्कर्ताऽप्यनीश्वरः ॥ १२.२३४.३४ ॥
ਜੇ ਕਰਤਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਰਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਕਦੇ ਕੁਝ ਕਰਵਾਇਆ ਨਾ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਕਰਤਾ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਰਤਾ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ।
12.234.35
कालेन त्वाऽहमजयं कालेनाहं जितस्त्वया ।
गन्ता गतिमतां कालः कालः कलयति प्रजाः ॥ १२.२३४.३५ ॥
ਕਾਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ; ਕਾਲ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰਿਆ। ਕਾਲ ਹੀ ਗਤੀਮਾਨਾਂ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ; ਕਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਲੇਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.234.36
इन्द्र प्राकृतया बुद्ध्या प्रलपन्नावबुद्ध्यसे ।
केचित्त्वां बहुमन्यन्ते श्रैष्ठ्यं प्राप्तं स्वकर्मणा ॥ १२.२३४.३६ ॥
ਹੇ ਇੰਦਰ, ਆਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬੜਬੜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਤੂੰ ਸਮਝਦਾ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਪਾਈ ਹੈ।
12.234.37
कथमस्मद्विधो नाम जानँल्लोकप्रवृत्तयः ।
कालेनाभ्याहतः शोचेन्मुह्येद्वाऽप्यथविभ्रमेत् ॥ १२.२३४.३७ ॥
ਲੋਕ-ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸਾਡੇ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਕਾਲ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸੋਗ ਕਰੇ, ਮੋਹਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭਰਮਿਤ ਹੋਵੇ?
12.234.38
कथं कालपरीतस्य मम वा मद्विधस्य वा ।
बुद्धिर्व्यसनमासाद्य भिन्ना नौरिव सीदति ॥ १२.२३४.३८ ॥
ਕਾਲ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਆਏ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਟੁੱਟੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਡੁੱਬਦੀ ਹੈ?
12.234.39
अहं च त्वं च ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाः ।
ते सर्वे शक्र यास्यन्ति मार्गमिन्द्रशतैर्गतम् ॥ १२.२३४.३९ ॥
ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋਣਗੇ, ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਉਹ ਸਭ ਸੈਂਕੜੇ ਇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜਾਣਗੇ।
12.234.40
त्वामप्येवं सुदुर्धर्षं ज्वलन्तं परया श्रिया ।
काले परिणते कालः कलयिष्यति मामिव ॥ १२.२३४.४० ॥
ਬਹੁਤ ਦੁਰਧਰਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ, ਸਮਾਂ ਪੱਕਣ ਉੱਤੇ, ਕਾਲ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਫੜੇਗਾ।
12.234.41
बहूनीन्द्रसहस्राणि दैवतानां युगे युगे ।
अभ्यतीतानि कालेन कालो हि दुरतिक्रमः ॥ १२.२३४.४१ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਇੰਦਰ ਕਾਲ ਨਾਲ ਬੀਤ ਗਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।
12.234.42
इदं तु लब्ध्वा संस्थानमात्मानं बहु मन्यसे ।
सर्वभूतभवं देवं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ॥ १२.२३४.४२ ॥
ਪਰ ਇਹ ਪਦ ਪਾ ਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪਤੀ-ਕਰਤਾ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ।
12.234.43
न चेदमचलं स्थानमनन्तं वाऽपि कस्यचित् ।
त्वं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदमिति मन्यसे ॥ १२.२३४.४३ ॥
ਇਹ ਥਾਂ ਨਾ ਅਚੱਲ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਨੰਤ ਹੈ। ਪਰ ਬਾਲਿਸ਼ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ ਕਿ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ।'
12.234.44
अविश्वस्ते विश्वसिषि मन्यसे वाऽध्रुवे ध्रुवम् ।
नित्यं कालपरीतात्मा भवत्येवं सुरेश्वर ॥ १२.२३४.४४ ॥
ਅਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਅਸਥਿਰ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ, ਕਾਲ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.234.45
ममेयमिति मोहात्त्वं राजश्रियमभीप्ससि ।
नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां स्थिरा मता ॥ १२.२३४.४५ ॥
'ਇਹ ਮੇਰੀ ਹੈ' ਇਸ ਮੋਹ ਨਾਲ ਤੂੰ ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਨਾ ਤੇਰੀ ਹੈ, ਨਾ ਸਾਡੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਸਥਿਰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
12.234.46
अतिक्रम्य बहूनन्यांस्त्वयि तावदियं गता ।
कंचित्कालमियं स्थित्वा त्वयि वासव चञ्चला ॥ १२.२३४.४६ ॥
ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਇਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ ਹੈ। ਹੇ ਵਾਸਵ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਇਹ ਚੰਚਲ (ਫਿਰ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ)।
12.234.47
गौर्निवासमिवोत्सृज्य पुनरन्यं गमिष्यति ।
सुरेशा ये ह्यतिक्रान्तास्तान्न संख्यातुमुत्सहे ॥ १२.२३४.४७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣਾ ਠਿਕਾਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੋਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੋ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ ਬੀਤ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
12.234.48
त्वत्तो बहुतराश्चान्ये भविष्यन्ति पुरंदर ।
सवृक्षौषधिगुल्मेयं ससरित्पर्वताकरा ॥ १२.२३४.४८ ॥
ਹੇ ਪੁਰੰਦਰ, ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੋਰ ਹੋਣਗੇ। ਰੁੱਖਾਂ, ਬੂਟੀਆਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਖਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਧਰਤੀ (ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ)।
12.234.49
तानिदानीं न पश्यामि यैर्भुक्तेयं पुरा मही ।
पृथुरैलो मयो भीमो नरकः शम्बरस्तथा ॥ १२.२३४.४९ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭੋਗਿਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ — ਪ੍ਰਿਥੂ, ਐਲ, ਮਯ, ਭੀਮ, ਨਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ੰਬਰ ਨੂੰ ਵੀ.
12.234.50
अश्वग्रीवः पुलोमा च स्वर्भानुरमितप्रभः ।
प्रह्लादो नमुचिर्दक्षो विप्रचित्तिर्विरोचनः ॥ १२.२३४.५० ॥
ਅਸ਼ਵਗ੍ਰੀਵ, ਪੁਲੋਮਾ ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸਵਰਭਾਨੂ; ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਨਮੁਚਿ, ਦਕ੍ਸ਼, ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਚਨ।
12.234.51
ह्रीनिषेवः सुहोत्रश्च भूरिहा पुष्पवान्वृषः ।
सत्येषुर्ऋषभो बाहुः कपिलाश्वो निरूपकः ॥ १२.२३४.५१ ॥
ਹ੍ਰੀਨਿਸ਼ੇਵ, ਸੁਹੋਤ੍ਰ, ਭੂਰਿਹਾ, ਪੁਸ਼ਪਵਾਨ, ਵ੍ਰਿਸ਼, ਸਤਯੇਸ਼ੂ, ਰਿਸ਼ਭ, ਬਾਹੂ, ਕਪਿਲਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਨਿਰੂਪਕ।
12.234.52
बाणः कार्तस्वरो वह्निर्विश्वदंष्ट्रोऽथ नैर्ऋतिः ।
संकोचोऽथ वरीताक्षो वराहाश्वो रुचिप्रभः ॥ १२.२३४.५२ ॥
ਬਾਣ, ਕਾਰਤਸ੍ਵਰ, ਵਹਨਿ, ਵਿਸ਼ਵਦੰਸ਼ਟ੍ਰ, ਨੈਰ੍ਰਿਤਿ, ਸੰਕੋਚ, ਵਰੀਤਾਕ੍ਸ਼, ਵਰਾਹਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਰੁਚਿਪ੍ਰਭ।
12.234.53
विश्वजित्प्रतिरूपश्च वृषाण्डो विष्करो मधुः ।
हिरण्यकशिपुश्चैव कैटभश्चैव दानवः ॥ १२.२३४.५३ ॥
ਵਿਸ਼ਵਜਿਤ, ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਂਡ, ਵਿਸ਼ਕਰ, ਮਧੂ, ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਕੈਟਭ ਵੀ।
12.234.54
दैतेया दानवाश्चैव सर्वे ते नैर्ऋतैः सह ।
एते चान्ये च बहवः पूर्वे पूर्वतराश्च ये ॥ १२.२३४.५४ ॥
ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵ, ਉਹ ਸਭ ਨੈਰ੍ਰਿਤਾਂ ਸਮੇਤ; ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨ।
12.234.55
दैत्येन्द्रा दानवेन्द्राश्च यांश्चान्याननुशुश्रुम् ।
बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः संत्यज्य पृथिवीं गताः ॥ १२.२३४.५५ ॥
ਦੈਂਤਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੈਂਤੇਂਦਰ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।
12.234.56
कालेनाभ्याहताः सर्वे कालो हि बलवत्तरः ।
सर्वैः क्रतुशतैरिष्टं न त्वमेकः शतक्रतुः ॥ १२.२३४.५६ ॥
ਕਾਲ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਸੌ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ ਨਹੀਂ ਹੈਂ।
12.234.57
सर्वे धर्मपराश्चासन्सर्वे सततसत्रिणः ।
अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वेऽभिमुखयोधिनः ॥ १२.२३४.५७ ॥
ਉਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ; ਸਾਰੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਤ੍ਰ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਸਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਸਾਰੇ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ ਸਨ।
12.234.58
सर्वे संहननोपेताः सर्वे परिघबाहवः ।
सर्वे मायाशतधराः सर्वे ते कामरूपिणः।
सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते पराजिताः ॥ १२.२३४.५८ ॥
ਉਹ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਸਭਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਪਰਿਘ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ; ਸਾਰੇ ਸੌ ਮਾਇਆਵਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਹਾਰੇ ਗਏ, ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
12.234.59
सर्वे सत्यव्रतपराः सर्वे कामविहारिणः ।
सर्वे वेदव्रतपराः सर्वे चैव बहुश्रुताः ॥ १२.२३४.५९ ॥
ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੱਚੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਸਾਰੇ ਵੇਦ-ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸੁਣੇ ਹੋਏ (ਵਿਦਵਾਨ) ਵੀ ਸਨ।
12.234.60
सर्वे संमतमैश्वर्यमीश्वराः प्रतिपेदिरे ।
न चैश्वर्यमदस्तेषां भूतपूर्वो महात्मनाम् ॥ १२.२३४.६० ॥
ਉਹ ਸਾਰੇ ਈਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਐਸ਼ਵਰਜ ਪਾ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦਾ ਮਦ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ।
12.234.61
सर्वे यथार्हदातारः सर्वे विगतमत्सराः ।
सर्वे सर्वेषु भूतेषु यथावत्प्रतिपेदरे ॥ १२.२३४.६१ ॥
ਸਾਰੇ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਸਾਰੇ ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ ਸਨ; ਸਾਰੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਯਥਾਵਤ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਸਨ।
12.234.62
सर्वे दाक्षायणीपुत्राः प्राजपत्या महाबलाः ।
ज्वलन्तः प्रतपन्तश्च कालेन प्रतिसंहृताः ॥ १२.२३४.६२ ॥
ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਮਹਾਬਲੀ, ਚਮਕਦੇ ਅਤੇ ਤਪਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਕਾਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲਿਆ।
12.234.63
त्वं चैवेमां यदा भुक्त्वा पृथिवीं त्यक्ष्यसे पुनः ।
न शक्ष्यसि तदा शक्र नियन्तुं शोकमात्मनः ॥ १२.२३४.६३ ॥
ਤੂੰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਕੇ ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਛੱਡੇਗਾ, ਤਦ ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕੇਂਗਾ।
12.234.64
मुञ्चेच्छां कामभोगेषु मुञ्जेमं श्रीभवं मदम् ।
एवं स्वराज्यनाशे त्वं शोकं संप्रसहिष्यसि ॥ १२.२३४.६४ ॥
ਕਾਮਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ; ਐਸ਼ਵਰਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮਦ ਵੀ ਛੱਡ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਸ਼ੋਕ ਸਹਿ ਸਕੇਂਗਾ।
12.234.65
शोककाले शुचो मा त्वं हर्षकाले च मा हृषः ।
अतीतानागतं हित्वा प्रत्युत्पन्नेन वर्तय ॥ १२.२३४.६५ ॥
ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋ। ਬੀਤੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੀ।
12.234.66
मां चेदभ्यागतः कालः सदा युक्तमतन्द्रितः ।
क्षमस्व न चिरादिन्द्र त्वामप्युपगमिष्यति ॥ १२.२३४.६६ ॥
ਜੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਅਤੇ ਅਥੱਕ ਰਹਿ; ਸਬਰ ਕਰ। ਹੇ ਇੰਦਰ, ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਾਲ ਉਹ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਵੀ ਆਵੇਗਾ।
12.234.67
त्रासयन्निव देवेन्द्र वाग्भिस्तक्षसि मामिह ।
संयते मयि ननं त्वमात्मानं बहु मन्यसे ॥ १२.२३४.६७ ॥
ਹੇ ਦੇਵੇਂਦਰ, ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵੱਢਦਾ ਹੈਂ। ਸੰਜਮੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ।
12.234.68
कालः प्रथममायान्मां पञ्चात्त्वामनुधावति ।
तेन गर्जसि देवेन्द्र पूर्वं कालहते मयि ॥ १२.२३४.६८ ॥
ਕਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਦੇਵੇਂਦਰ, ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਗਰਜਦਾ ਹੈਂ।
12.234.69
को हि स्थातुमलं लोके मम क्रुद्धस्य संयुगे ।
कालस्तु बलवान्प्राप्तस्तेन तिष्ठसि वासव ॥ १२.२३४.६९ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਕੌਣ ਹੈ? ਪਰ ਕਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਵਾਸਵ, ਤੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈਂ।
12.234.70
यत्तद्वर्षसहस्रान्तं तूर्णं भवितुमर्हति ।
यथा मे सर्वगात्राणि न सुस्थानि महौजसः ॥ १२.२३४.७० ॥
ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਵਾਪਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਜੋ (ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ), ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਤੇਜਸ਼ੀ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਹੁਣ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹਨ।
12.234.71
अहमैन्द्राच्च्युतः स्थानात्त्वमिन्द्रः प्रकृतो दिवि ।
सुचित्रे जीवलोकेऽस्मिन्नुपास्यः कालपर्ययः ॥ १२.२३४.७१ ॥
ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਪਦ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਵਜੋਂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਹੇ ਸੁਚਿਤਰ, ਇਸ ਜੀਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਯੋਗ ਹੈ।
12.234.72
किं हि कृत्वा स्वमिन्द्रोऽद्य किं वा कृत्वा वयं च्युताः ।
कालः कर्ता विकर्ता च सर्वमन्यदकारणम् ॥ १२.२३४.७२ ॥
ਅੱਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕੀ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਕੇ ਡਿੱਗੇ? ਕਾਲ ਹੀ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਰਤਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਭ ਬੇਕਾਰਨ ਹੈ।
12.234.73
नाशं विनाशमैश्वर्यं सुखदुःखे भवाभवौ ।
विद्वान्प्राप्यैवमत्यर्थं न प्रहृष्येन्न च व्यथेत् ॥ १२.२३४.७३ ॥
ਨਾਸ਼, ਵਿਨਾਸ਼, ਐਸ਼ਵਰਜ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਭਵ-ਅਭਵ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ।
12.234.74
त्वमेव हीन्द्र वेत्थास्मान्वेदाहं त्वां च वासव ।
किं कत्थसे मां किंच त्वं कालेन निरपत्रयः ॥ १२.२३४.७४ ॥
ਹੇ ਇੰਦਰ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ; ਹੇ ਵਾਸਵ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਉਂ ਸ਼ੇਖੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈਂ? ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵੀ ਲੱਜਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।
12.234.75
त्वमेव हि पुरा वेत्थ यत्तदा पौरुषं मम ।
समरेषु च विक्रान्तं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ १२.२३४.७५ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰਾ ਪੌਰਸ਼ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਉਦਾਹਰਣ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।
12.234.76
आदित्याश्चैव रुद्राश्च साध्याश्च वसुभिः सह ।
मया विनिर्जिताः पूर्वं मरुतश्च शचीपते ॥ १२.२३४.७६ ॥
ਆਦਿੱਤਿਆ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸਾਧਿਆ, ਵਸੂਆਂ ਸਮੇਤ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤੇ ਗਏ; ਹੇ ਸ਼ਚੀਪਤੀ, ਮਰੁਤ ਵੀ।
12.234.77
त्वमेव शक्र जानासि देवासुरसमागमे ।
समेता विबुधा भग्नास्तरसा समरे मया ॥ १२.२३४.७७ ॥
ਹੇ ਸ਼ਕਰ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ, ਇਹ ਤੂੰ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।
12.234.78
पर्वताश्चासकृत्क्षिप्ताः सवनाः सवनौकसः ।
सशृङ्गशिखरा भग्नाः समरे मूर्ध्निं ते मया ॥ १२.२३४.७८ ॥
ਪਰਬਤ ਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁੱਟੇ ਗਏ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਅਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਸਮੇਤ; ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।
12.234.79
किं नु शक्यं मया कर्तुं कालो हि दुरतिक्रमः ।
न हि त्वां नोत्सहे हन्तुं सवज्रमपि मुष्टिना ॥ १२.२३४.७९ ॥
ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕਾਲ ਨੂੰ ਲੰਘਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਵਜ੍ਰ ਸਹਿਤ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੱਠੀ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
12.234.80
न तु विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतः ।
तेन त्वां मर्षये शक्र दुर्मर्षणतरस्त्वया ॥ १२.२३४.८० ॥
ਇਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਖਿਮਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ।
12.234.81
तं मां परिणते काले परीतं कालवह्निना ।
नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे ॥ १२.२३४.८१ ॥
ਕਾਲ ਪੱਕਣ ਤੇ ਮੈਂ ਕਾਲ-ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਕਾਲ-ਪਾਸ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਬੱਝਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਤੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ੇਖੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈਂ।
12.234.82
अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य दुरतिक्रमः ।
बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं रशनया यथा ॥ १२.२३४.८२ ॥
ਇਹ ਉਹ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਸਾਂਵਲੇ ਰੰਗ ਦਾ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਨਾ-ਟਾਲਣਯੋਗ। ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਂਗ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਮੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
12.234.83
लाभालाभौ सुखं दुःखं कामक्रोधौ भवाभवौ ।
वधो बन्धप्रमोक्षश्च सर्वं कालेन लभ्यते ॥ १२.२३४.८३ ॥
ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ, ਹੋਂਦ-ਨਾਹੋਂਦ, ਵਧ ਅਤੇ ਬੰਧਨ-ਮੁਕਤੀ — ਸਭ ਕੁਝ ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.234.84
नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः ।
सोयं पचति कालो मां वृक्षे फलमिवागतम् ॥ १२.२३४.८४ ॥
ਨਾ ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਤੂੰ ਕਰਤਾ ਹੈਂ; ਜੋ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ ਉਹੀ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਰੁੱਖ ਤੇ ਆਏ ਫਲ ਵਾਂਗ ਇਹ ਕਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
12.234.85
यान्येव पुरुषः कुर्वन्सुखैः कालेन युज्यते ।
पुनस्तान्येव कुर्वाणो दुःखैः कालेन युज्यते ॥ १२.२३४.८५ ॥
ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
12.234.86
न च कालेन कालज्ञः स्पृष्टः शोचितुमर्हति ।
तेन शक्र न शोचामि नास्ति शोके सहायता ॥ १२.२३४.८६ ॥
ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਾਲ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਸੋਗ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਮੈਂ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
12.234.87
यदा हि शोचतः शोको व्यसनं नाषकर्षति ।
सामर्थ्यं शोचतो नास्तीत्यतोऽहं नाद्य शोचिमि ॥ १२.२३४.८७ ॥
ਜਦੋਂ ਸੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸੋਗ ਬਿਪਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਸੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅੱਜ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.234.88
एवमुक्तः सहस्राक्षो भगवान्पाकशासनः ।
प्रतिसंहृत्य संरम्भमित्युवाच शतक्रतुः ॥ १२.२३४.८८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਰੋਕ ਕੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ।
12.234.89
सवज्रमुद्यतं बाहुं दृष्ट्वा पाशांश्च वारुणान् ।
कस्येह न व्यथेद्बुद्धिर्मृत्योरपि जिघांसतः ॥ १२.२३४.८९ ॥
ਵੱਜ੍ਰ ਸਹਿਤ ਉਠਾਈ ਬਾਂਹ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਫਾਹੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਮੌਤ ਵੀ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਡੋਲਦੀ ਨਹੀਂ?
12.234.90
सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी ।
व्रुवन्न व्यथसेऽद्य त्वं धैर्यात्सत्यपराक्रम ॥ १२.२३४.९० ॥
ਤੇਰੀ ਉਹ ਅਚਲ, ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਡੋਲਦੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸੱਚੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਅੱਜ ਬੋਲਦਿਆਂ ਵੀ ਤੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ।
12.234.91
को हि विश्वासमर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत् ।
कर्तुमुत्सहते लोके दृष्ट्वा संप्रस्थितं जगत् ॥ १२.२३४.९१ ॥
ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤੁਰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਿਹੜਾ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰੇ?
12.234.92
अहमप्येवमेवैनं लोकं जानाम्यशाश्वतम् ।
कालाग्नावाहितं घोरे गुह्ये सततगेऽक्षरे ॥ १२.२३४.९२ ॥
ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਭਿਆਨਕ, ਗੁਪਤ, ਸਦਾ ਚਲਦੀ, ਅਕਸ਼ਰ ਕਾਲਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.234.93
न चात्र परिहारोऽस्ति कालस्पृष्टस्य कस्यचित् ।
सूक्ष्माणां महतां चैव भूतानां परिपच्यताम् ॥ १२.२३४.९३ ॥
ਇੱਥੇ ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਛੂਹੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਬਚਾਅ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਪੱਕ ਰਹੇ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ।
12.234.94
अनीशस्याप्रमत्तस्य भूतानि पचतः सदा ।
अनिवृत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते ॥ १२.२३४.९४ ॥
ਅਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਕਾਉਂਦੇ ਅਟੱਲ ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਕੋਈ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
12.234.95
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो जागर्ति देहिषु ।
प्रयत्नेनाप्यपक्रान्तो दृष्टपूर्वो न केनचित् ॥ १२.२३४.९५ ॥
ਕਾਲ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਲਾਪਰਵਾਹ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ ਕੋਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।
12.234.96
पुराणः शाश्वतो धर्मः सर्वप्राणभृतां समः ।
कालो न परिहार्यश्च न चास्यास्ति व्यतिक्रमः ॥ १२.२३४.९६ ॥
ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ ਹੈ: ਕਾਲ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
12.234.97
अहोरात्रांश्च मासांश्च क्षणान्काष्ठा लवान्कलाः ।
संपीडयति यः कालो वृद्धिं वार्धुपिको यथा ॥ १२.२३४.९७ ॥
ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ, ਮਹੀਨਿਆਂ, ਪਲਾਂ, ਕਾਸ਼ਠਾਂ, ਲਵਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕਾਲ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਆਜ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਵਰਗਾ ਹੈ।
12.234.98
इदमद्य करिष्यामि श्वः कर्ताऽस्मीति वादिनम् ।
कालो हरति संप्राप्तो नदीवेग इव द्रुमम् ॥ १२.२३४.९८ ॥
'ਅੱਜ ਇਹ ਕਰਾਂਗਾ, ਕੱਲ੍ਹ ਉਹ ਕਰਾਂਗਾ' ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਕਾਲ, ਨਦੀ ਦਾ ਵੇਗ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋੜ੍ਹ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.234.99
इदानीं तावदेवासौ मया दृष्टः कथं मृतः ।
इति कालेन ह्रियतां प्रलापः श्रूयते नृणाम् ॥ १२.२३४.९९ ॥
'ਹੁਣੇ ਹੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮਰ ਗਿਆ?' ਇਹ ਵਿਰਲਾਪ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਜਾਵੇ।
12.234.100
नश्यन्त्यर्थास्तथा भोगाः स्थानमैश्वर्यमेव च ।
जीवितं जीवलोकस्य कालेनागम्य नीयते ॥ १२.२३४.१०० ॥
ਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਏਵੇਂ ਹੀ ਭੋਗ, ਰੁਤਬਾ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਵੀ; ਜੀਵਨ-ਲੋਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਕਾਲ ਆ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.234.101
उच्छ्राया विनिपातान्ता भावोऽभावः स एव च ।
अनित्यमध्रुवं सर्वं व्यवसायो हि दुष्करः ॥ १२.२३४.१०१ ॥
ਉੱਚਾਈ ਦਾ ਅੰਤ ਡਿੱਗਣਾ ਹੈ; ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਅਨਿੱਤ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੈ; ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਔਖਾ ਹੈ।
12.234.102
सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी ।
अहमासं पुरा चेति मनसाऽपि न बुद्ध्यते ॥ १२.२३४.१०२ ॥
ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ, ਅਚਲ ਤੇਰੀ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; 'ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ' ਇਹ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ।
12.234.103
कालेनाक्रम्य लोकेऽस्मिन्पच्यमाने बलीयसा ।
अज्येष्ठमकनिष्ठं च क्षिप्यमाणो न बुद्ध्यते ॥ १२.२३४.१०३ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਦਬੋਚਿਆ ਗਿਆ, ਬਲਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਨਾ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ (ਜੀਵ) ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
12.234.104
ईर्ष्याभिमानलोभेषु कामक्रोधभयेषु च ।
स्पृहामोहाभिमानेषु लोकः सक्तो विमुह्यति ॥ १२.२३४.१०४ ॥
ਈਰਖਾ, ਹੰਕਾਰ, ਲੋਭ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਭੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰ ਮੋਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.234.105
भवांस्तु भावतत्त्वज्ञो विद्वाञ्ज्ञानतपोन्वितः ।
कालं पश्यति सुव्यक्तं पाणावामलकं यथा ॥ १२.२३४.१०५ ॥
ਤੁਸੀਂ ਭਾਵ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ; ਹੱਥ ਦੀ ਤਲੀ ਉੱਤੇ ਆਂਵਲੇ ਵਾਂਗ ਕਾਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਦੇ ਹੋ।
12.234.106
कालचारित्रतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः ।
वैरोचते कृतार्थोऽसि स्पृहणीयो विजानताम् ॥ १२.२३४.१०६ ॥
ਕਾਲ ਦੀ ਚਾਲ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੁਸੀਂ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਚਾਹੁਣਯੋਗ ਹੋ।
12.234.107
सर्वलोको ह्ययं मन्ये बुद्ध्या परिगतस्त्वया ।
विहरन्सर्वतोमुक्तो न क्वचिच्च विषीदसि ॥ १२.२३४.१०७ ॥
ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਤੁਸੀਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ; ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
12.234.108
रजश्च हि तमश्च त्वां स्पृशते न जितेन्द्रियम् ।
निष्प्रीतिं नष्टसंतापमात्मानं त्वमुपाससे ॥ १२.२३४.१०८ ॥
ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਿਤੇਂਦਰੀਆ ਹੋ; ਪ੍ਰੀਤਿ-ਰਹਿਤ, ਸੰਤਾਪ-ਨਾਸ਼ ਵਾਲੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋ।
12.234.109
सुहृदं सर्वभूतानां निर्वैरं शान्तमानसम् ।
दृष्ट्वा त्वां मम संजाता त्वय्यनुक्रोशिनी मतिः ॥ १२.२३४.१०९ ॥
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਵੈਰ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤਰਸ ਜਾਗਿਆ ਹੈ।
12.234.110
नाहमेतादृशं बुद्धं हन्तुमिच्छामि बन्धनैः ।
आनृशंस्यं परो धर्मो ह्यनुक्रोशश्च मे त्वयि ॥ १२.२३४.११० ॥
ਅਜਿਹੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤਰਸ ਹੈ।
12.234.111
मोक्ष्यन्ते वारुणाः पाशास्तवेमे कालपर्ययात् ।
प्रजानामुपचारेण स्वस्ति तेऽस्तु महासुर ॥ १२.२३४.१११ ॥
ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਇਹ ਫੰਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਣਗੇ। ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਸੁਰ।
12.234.112
यदा श्वश्रूं स्नुषा वृद्धां परिचारेण योक्ष्यते ।
पुत्रश्च पितरं मोहात्प्रेषयिष्यति कर्मसु ॥ १२.२३४.११२ ॥
ਜਦੋਂ ਨੂੰਹ ਬੁੱਢੀ ਸੱਸ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਏਗੀ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਭੇਜੇਗਾ।
12.234.113
ब्राह्मणैः कारयिष्यन्ति वृषलाः पादधावनम् ।
शूद्राश्च ब्राह्मणीं भार्यामुपयास्यन्ति निर्भयाः ॥ १२.२३४.११३ ॥
ਨੀਚ ਲੋਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਧੁਆਉਣਗੇ; ਨਿਡਰ ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਣਗੇ।
12.234.114
वियोनिषु विमोक्ष्यन्ति बीजानि पुरुषा यदा ।
संकरं कांस्यभाण्डैश्च बलिं चैव कुपात्रकैः ॥ १२.२३४.११४ ॥
ਮਨੁੱਖ ਅਯੋਗ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਬੀਜਣਗੇ, ਸੰਕਰ ਕਰਨਗੇ; ਕਾਂਸੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ ਬਲੀ ਦੇਣਗੇ।
12.234.115
चातुर्वर्ण्यं यदा कृत्स्नममर्यादं भविष्यति ।
एकैकस्ते तदा पाशः क्रमशः परिमोक्ष्यते ॥ १२.२३४.११५ ॥
ਜਦੋਂ ਚਾਰੇ ਵਰਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਿਆਦਾਹੀਣ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤਦ ਤੇਰੇ ਬੰਧਨ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਣਗੇ।
12.234.116
अस्मत्तस्ते भयं नास्ति समयं प्रतिपालय ।
सुखी भव निराबाधः स्वस्थचेता निरामयः ॥ १२.२३४.११६ ॥
ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ; ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ। ਸੁਖੀ ਰਹੁ, ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗ ਰਹੁ।
12.234.117
तमेवमुक्त्वा भगवाञ्छतक्रतुः ।
प्रतिप्रयातो गजराजवाहनः।
विजित्य सर्वानसुरान्सुराधिपो ।
ननन्द हर्षेण बभूव चैकराट् ॥ १२.२३४.११७ ॥
ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਗਜਰਾਜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸੁਰਾਧਿਪ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅਨੰਦਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਸਮਰਾਟ ਬਣ ਗਏ।
12.234.118
महर्षयस्तुष्टुवुरञ्जसा च तं ।
वृषाकर्पि सर्वचराचरेश्वरम्।
हिमापहो हव्यमुवाह चाध्वरे ।
तथाऽमृतं चार्पितमीश्वरोऽपि हि ॥ १२.२३४.११८ ॥
ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਉਸ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪਿ, ਚਰਾਚਰ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਕੀਤੀ। ਬਰਫ਼ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਯਗਿਆ ਵਿੱਚ ਹਵਿ ਢੋਈ; ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।
12.234.119
द्विजोत्तमैः सर्वगतैरभिष्टुतो ।
विदीप्ततेजाः शतमन्युरीश्वरः।
प्रशान्तचेता मुदितः स्वमालयं ।
त्रिविष्टपं प्राप्य मुमोद वासवः ॥ १२.२३४.११९ ॥
ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਤਤ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ਤਮਨ੍ਯੂ (ਇੰਦਰ) ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਏ; ਵਾਸਵ।