Mahābhārata · Adhyāya 12.238
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.238.1
आद्यन्तं सर्वभूतानां ज्ञातुमिच्छामि कौरव ।
ध्यानं कर्म च कालं च तथैवायुर्युगेयुगे ॥ १२.२३८.१ ॥
Oh Kaurava, deseo conocer el principio y el fin de todos los seres, así como la meditación, la acción, el tiempo y la vida en cada yuga.
12.238.2
लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानामागतिं गतिम् ।
सर्गश्च निधनं चैव कुत एतत्प्रवर्तते ॥ १२.२३८.२ ॥
La naturaleza de los mundos, el venir y el ir de los seres en su totalidad, y también la creación y la disolución: ¿de dónde proceden todas estas cosas?
12.238.3
भेदकं भेदतत्वं च तथाऽन्येषां मतं तथा ।
अवस्थात्रितयं चैव यादृशं च पितामह ॥ १२.२३८.३ ॥
Oh abuelo, lo que divide y el principio de la división, la opinión de otros y los tres estados: ¿cómo son?
12.238.4
यदि तेऽनुग्रहे बुद्धिरस्मास्विह सतां वर ।
एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२३८.४ ॥
Oh mejor de los buenos, si tu intención es mostrarnos tu favor, te pregunto esto; que me lo expliques, por favor.
12.238.5
पूर्वं हि कथितं श्रुत्वा भृगुभाषितमुत्तमम् ।
भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिरुत्तमा ॥ १२.२३८.५ ॥
Antes se expuso la excelente enseñanza de Bhṛgu; al escucharla, mi entendimiento se volvió supremo gracias al sabio brahmán Bharadvāja.
12.238.6
जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थानसंस्थिता ।
ततो भूयस्तु पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.२३८.६ ॥
Mi entendimiento ha surgido profundamente dedicado al dharma y establecido en el orden divino; por eso pregunto de nuevo: tú eres quien puede hablar de ello.
12.238.7
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
जगौ यद्भगवान्व्यासः पुत्राय परिपृच्छते ॥ १२.२३८.७ ॥
Aquí te relataré la antigua historia que el venerable Vyāsa cantó cuando su hijo le preguntó.
12.238.8
अधीत्य वेदानखिलान्साङ्गोपनिषदस्तथा ।
अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात् ॥ १२.२३८.८ ॥
Habiendo estudiado todos los Vedas con sus auxiliares y Upaniṣads, buscando el deber del estudiante asceta por ver en él la maestría del dharma.
12.238.9
कृष्णद्वैपायनं व्यासं पुत्रो वैयासकिः शुकः ।
पप्रच्छ संशयमिमं छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥ १२.२३८.९ ॥
Śuka, hijo de Vyāsa Kṛṣṇa Dvaipāyana, planteó esta duda sobre dharma y artha, ya aclarada.
12.238.10
भूतग्रामस्य र्क्तारं कालज्ञाने च निश्चितम् ।
ज्ञानं ब्रह्म च योगं च गवात्मकमिदं जगत् ॥ १२.२३८.१० ॥
El creador de la multitud de seres, cierto en el conocimiento del tiempo; el conocimiento, Brahman y el yoga, y este mundo, que es de la naturaleza de gavā.
12.238.11
त्रितये त्वेनमायाति तथा ह्येषोऽपि वा पुनः ।
केनैव च विभागः स्यात्तुरीयो लक्षणैर्विना ॥ १२.२३८.११ ॥
Esto cae dentro de lo triple, y así también éste, o de nuevo. ¿Por qué medio podría hacerse la división del cuarto sin señales?
12.238.12
ज्ञानज्ञेयान्तरे कोसौ कोयं भावस्तु भेदवत् ।
यज्ज्ञानं लक्षणं चैव तेषां कर्तारमेव च।
ब्राह्मणस्य च यत्कृत्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.२३८.१२ ॥
¿Qué hay entre el conocimiento y lo conocido, y qué es este estado que tiene distinción? Es conveniente que usted diga qué es el conocimiento, su señal y su agente, y cuál es el deber del brahmán.
12.238.13
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वं पिता पुत्राय पृच्छते ।
अतीतानागते विद्वान्सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥ १२.२३८.१३ ॥
Cuando el hijo preguntó, el padre, sabio que conoce lo pasado y lo futuro, omnisciente y versado en todo dharma, le explicó todo.
12.238.14
पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावत्कीर्तयाम्यहम् ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाऽऽवृतमिदं जगत् ॥ १२.२३८.१४ ॥
Buen hijo, puesto que preguntas, te lo expondré tal como es. Escucha con atención cómo está envuelto este mundo.
12.238.15
कार्यादि कारणान्तं यत्कार्यान्तं कारणादिकम् ।
ज्ञानं तदुभयं वित्त्वा सत्यं च परमं शुभम् ॥ १२.२३८.१५ ॥
Habiendo conocido ese saber que empieza en el efecto y termina en la causa, y empieza en la causa y termina en el efecto, se conoce la verdad suprema y auspiciosa.
12.238.16
ब्रह्मेति चाभिविख्यातं तद्वै पश्यन्ति सूरयः ।
ब्रह्मतेजोमयं भूतं भूतकारणमद्भुतम् ॥ १२.२३८.१६ ॥
Se le llama Brahman, de nombre renombrado; los sabios lo ven. Lleno del esplendor de Brahman, causa de los seres, es maravilloso.
12.238.17
आसीदादौ ततस्त्वाहुः प्राधान्यमिति तद्विदः ।
त्रिगुणां तां महामायां वैष्णवीं प्रकृतिं विदुः ॥ १२.२३८.१७ ॥
Al principio existió; luego, según dicen los que lo conocen, se le llama el principio primordial. A esa gran ilusión compuesta de los tres guṇas la conocen como Prakṛti vaiṣṇavī.
12.238.18
तदीदृशमनाद्यन्तमव्यक्तमजरं ध्रुवम् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे वैकृतं च तत् ॥ १२.२३८.१८ ॥
Tal es: sin principio ni fin, no manifestado, imperecedero, constante, más allá del razonamiento, incognoscible. Al principio era Brahman, y ese mismo Brahman se transformó.
12.238.19
तद्वै प्रधानमुद्दिष्टं त्रिसूक्ष्मं त्रिगुणात्मकम् ।
सम्यग्योगगुणं स्वस्थं तदिच्छाक्षोभितं महत् ॥ १२.२३८.१९ ॥
Eso se declara como el principio primordial (pradhāna), sutil y triple, compuesto de los tres guṇas, con sus cualidades perfectamente unidas, residente en sí mismo; agitado por su voluntad surge el gran principio (mahat).
12.238.20
शक्तित्रयात्मिका तस्य प्रकृतिः कारणात्मिका ।
अस्वतन्त्रा च सततं विदधिष्ठानसंयुता ॥ १२.२३८.२० ॥
Su naturaleza, formada por tres poderes, de índole causal, es siempre no independiente y está unida al fundamento del orden (vidhi).
12.238.21
स्वभावाख्यं समापन्ना मोहविग्रहधारिणी ।
विविधस्यास्य जीवस्य भोगार्थं समुपागता ॥ १२.२३८.२१ ॥
Habiendo tomado el nombre de naturaleza (svabhāva), portando un cuerpo de ilusión, ha llegado para el disfrute de este ser vivo múltiple.
12.238.22
यथा संनिधिमात्रेण गन्धक्षोभाय जायते ।
मनस्तद्वदशेषस्य परात्पर इति स्मृतः ॥ १२.२३८.२२ ॥
Así como la mera proximidad produce la agitación del olor, así también la mente del todo es recordada como superior a lo supremo.
12.238.23
सृष्ट्वा प्रविश्य तत्तस्मिन्क्षोभयामास विष्ठितः ।
सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान् ॥ १२.२३८.२३ ॥
Habiéndolo creado, entrando en él y permaneciendo, lo agitó; el gran principio es triple: sáttvico, rājasico y tāmasico.
12.238.24
प्रधानतत्वादुद्भूतो महत्वाच्च महान्स्मृतः ।
प्रधानतत्वमुद्भूतं महत्तत्वं समावृणोत् ॥ १२.२३८.२४ ॥
Surgido del principio primordial y por su grandeza, es recordado como el grande; el principio primordial manifestado cubre el principio del gran.
12.238.25
कालात्मनाऽभिभूतं तत्कालोंऽशः परमात्मनः ।
पुरुषश्चाप्रमेयात्मा स एव इति गीयते ॥ १२.२३८.२५ ॥
Dominado por la naturaleza del tiempo, aquello es una porción del Ser Supremo. Y el Puruṣa de ser inmensurable es también celebrado como ese mismo.
12.238.26
त्रिगुणोसौ महाज्ञातः प्रधान इति वै श्रुतिः ॥ १२.२३८.२६ ॥
Aquello, de tres guṇas, es conocido como el grande; la śruti lo llama el principio primordial.
12.238.27
सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधात्मकः ।
त्रिविधोऽयमहङ्कारो महत्तत्वादजायत ॥ १२.२३८.२७ ॥
De naturaleza sáttvica, rájasa y támasa, triforme en su esencia, este ego triple surgió del principio mahat.
12.238.28
तामसोऽसावहङ्कारो भूतादिरिति संज्ञितः ।
भूतानामादिभूतत्वाद्रक्ताहिस्तामसः स्मृतः ॥ १२.२३८.२८ ॥
Aquel ego tamásico se llama bhūtādi, el origen de los elementos; por ser el primer elemento de los seres, se recuerda como támasa, como una serpiente rojiza.
12.238.29
भूतादिः स विकुर्वाणः शिष्टं तन्मात्रकं ततः ।
ससर्ज शब्दं तन्मात्रमाकाशं शब्दलक्षणम् ॥ १२.२३८.२९ ॥
El origen de los elementos, transformándose, creó entonces el resto de los tanmātra: el tanmātra del sonido y el éter caracterizado por el sonido.
12.238.30
शब्दलक्षणमाकाशं शब्दतन्मात्रमावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु स्पर्शमात्रं ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३० ॥
El éter caracterizado por el sonido envolvió el tanmātra del sonido; oprimido por él, creó el tanmātra del tacto.
12.238.31
शब्दमात्रं तदाकाशं स्पर्शमात्रं समावृणोत् ।
ससर्ज वायुस्तेनासौ पीड्यमान इति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३१ ॥
Aquel éter, que es mera sonoridad, envolvió la mera sensación táctil; oprimido por ella, creó el aire, así dice la Śruti.
12.238.32
स्पर्शमात्रं तदा वायू रूपमात्रं समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु ससर्जाग्निमिति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३२ ॥
Entonces el aire, que es mero tacto, envolvió la mera forma; oprimido por ella, creó el fuego, así dice la Śruti.
12.238.33
रूपमात्रं ततो वह्निं समुत्सृज्य समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु रसमात्रं ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३३ ॥
Entonces la mera forma, soltando el fuego, lo envolvió; oprimido por ella, creó el mero sabor.
12.238.34
रुपमात्रगतं तेजो रसमात्रं समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु ससर्जाम्भ इति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३४ ॥
El resplandor que había entrado en la mera forma envolvió el mero sabor; oprimido por él, creó el agua, así dice la Śruti.
12.238.35
रसमात्रात्मकं भूयो रसं तन्मात्रमावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु गन्धं तन्मात्रकं ततः ॥ १२.२३८.३५ ॥
El agua, compuesta de mero sabor, volvió a envolver el elemento sutil del sabor; oprimido por él, creó entonces el elemento sutil del olor.
12.238.36
ससर्ज गन्धं तन्मात्रमावृणोत्करकं ततः ।
तेन संपीड्यमानस्तु काठिन्यं च ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३६ ॥
Creó el elemento sutil del olor; luego el granizo lo envolvió, y oprimido por él creó la dureza.
12.238.37
पृथिवी जायते तस्माद्गन्धतन्मात्रजात्तथा ॥ १२.२३८.३७ ॥
De aquel elemento sutil del olor nace la tierra, así también.
12.238.38
अम्मयं सर्वमेवेदमापस्तस्तम्भिरे पुनः ।
भूतानीमानि जातानि पृथिव्यादीनि वै श्रुतिः ॥ १२.२३८.३८ ॥
Todo esto era de agua; luego las aguas se solidificaron de nuevo. Estos elementos, comenzando por la tierra, han surgido, dice la revelación.
12.238.39
भूतानां मूर्तिरेवैषामन्नं चैषां मता बुधैः ।
तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रा तन्मात्रा इति ते स्मृताः ॥ १२.२३८.३९ ॥
Los sabios consideran que la forma corpórea de los elementos es su alimento. En cada uno están las sutilezas, que se recuerdan como tanmātras.
12.238.40
तैजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ।
एकादशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः ॥ १२.२३८.४० ॥
Se dice que los sentidos son luminosos; los dioses, los diez productos de transformación. El undécimo es la mente; aquí los dioses se recuerdan como productos de transformación.
12.238.41
एषामुद्धर्तकः कालो नानाभेदवदास्थितः ।
परमात्मा च भूतात्मा गुणभेदेन संस्थितः।
एक एव त्रिधा भिन्नः करोति विविधाः क्रियाः ॥ १२.२३८.४१ ॥
El tiempo es el que las recoge, establecido en muchas distinciones. El Ser supremo y el ser de los seres se establecen por la diferencia de cualidades. El Uno, dividido tres veces, realiza diversas acciones.
12.238.42
ब्रह्मा सृजति भूतानि पाति नारायणोऽव्ययः ।
रुद्रो हन्ति जगन्मूर्तिः काल एष क्रियाबुधः ॥ १२.२३८.४२ ॥
Brahmā crea los seres; el inmutable Nārāyaṇa los protege. Rudra, cuya forma es el mundo, los destruye; este es el Tiempo, sabio en las acciones.
12.238.43
कालोपि तन्मयोचिन्त्यस्त्रिगुणात्मा सनातनः ।
अव्यक्तोसावचिन्त्योसौ वर्तते भिन्नलक्षणः ॥ १२.२३८.४३ ॥
También el tiempo está hecho de él: impensable, de naturaleza triguṇa, eterno. Ese no manifestado e impensable existe con características diversas.
12.238.44
कालात्मना त्विदं भिन्नमभिन्नं श्रूयते हि यत् ।
अनाद्यन्तमजं दिव्यमव्यक्तमजरं ध्रुवम्।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे संप्रवर्तते ॥ १२.२३८.४४ ॥
En la forma del tiempo esto se oye como dividido y no dividido. Brahman, sin principio ni fin, no nacido, divino, no manifestado, inmune a la vejez, firme, más allá del razonamiento e incognoscible, se manifiesta al comienzo de la creación.
12.238.45
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव ।
त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम्।
त्रिंशत्कलश्चापि भवेन्मुहूर्तो ।
भागः कलाया दशमश्च यः स्यात् ॥ १२.२३८.४५ ॥
Quince nimeṣas forman una kāṣṭhā, y treinta kāṣṭhās deben contarse como una kalā. Treinta kalās forman un muhūrta, y también la décima parte de una kalā.
12.238.46
त्रिंशन्मुहूर्तं तु भवेदहश्च ।
रात्रिश्च सङ्ख्या मुनिभिः प्रणीता।
मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशु ।
त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः ॥ १२.२३८.४६ ॥
Treinta muhūrtas hacen un día y una noche; así lo declararon los sabios. Cuando noche y día juntos suman treinta, eso se recuerda como un mes; se dice que un año son doce meses.
12.238.47
संवत्सरं द्वे अयने वदन्ति ।
सङ्ख्याविदो दक्षिणमुत्तरं च ॥ १२.२३८.४७ ॥
Un año, dicen los que conocen el cómputo, tiene dos ayanas: el del sur y el del norte.
12.238.48
पहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ ।
रात्रिः स्वप्नाय संयाति चेष्टायै कर्मणामहः ॥ १२.२३८.४८ ॥
El sol divide el día y la noche, que pertenecen al mundo humano. La noche llega para el sueño; el día es para el esfuerzo de las acciones.
12.238.49
पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः ।
शुक्लोऽहः कर्मचेष्टायां कृष्णः स्वप्नाय शर्वरी ॥ १२.२३८.४९ ॥
Para los antepasados, una noche y un día forman un mes; y su división se repite: la mitad clara es el día para la acción y el esfuerzo, la mitad oscura la noche para el sueño.
12.238.50
दैवे रात्र्यहनी ह्यब्दः प्रविभागस्तयोः पुनः ।
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ॥ १२.२३८.५० ॥
Para los dioses, una noche y un día forman un año; y su división se repite: allí el día es el curso septentrional del sol, y la noche el curso meridional.
12.238.51
ये ते रात्र्यहनी पूर्वं कीर्तिते दैवलौकिके ।
तयोः सङ्ख्याय वर्षाग्रं ब्राह्ने वक्ष्याम्यहः क्षपे ॥ १२.२३८.५१ ॥
Habiendo calculado aquellas noches y días que antes se declararon divinos y mundanos, te diré el comienzo de los años en el día y la noche del periodo de Brahmā.
12.238.52
तेषां संवत्सराग्नाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।
कृते त्रेतायुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा ॥ १२.२३८.५२ ॥
Te diré en orden los comienzos de sus años: en la edad Kṛta, en la edad Tretā, en la edad Dvāpara y también en la edad Kali.
12.238.53
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥ १२.२३८.५३ ॥
Dicen que la edad Kṛta dura cuatro mil años; su crepúsculo son tantos cientos de años, y su porción de crepúsculo es de la misma clase.
12.238.54
इतरेषु ससंध्येषु संध्यांशेषु ततस्त्रिषु ।
एकापायेन संयान्ति सहस्राणि शतानि च ॥ १२.२३८.५४ ॥
En las otras tres edades, junto con sus crepúsculos y porciones de crepúsculo, pasan miles y cientos de años, disminuyendo uno a uno.
12.238.55
एतानि शाश्वताँल्लोकान्धारयन्ति सनातनान् ।
एतद्ब्रह्मविदां तात विदितं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२३८.५५ ॥
Estos sostienen los mundos eternos y perdurables. Querido, este Brahman eterno es conocido por los conocedores del Brahman.
12.238.56
चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युग ।
नाधर्मेणागमः कश्चिद्युगे तस्मिन्प्रवर्तते ॥ १२.२३८.५६ ॥
En la edad kṛta, la verdad misma es el dharma completo de cuatro pies. En esa edad, ningún adharma logra entrar ni prevalecer.
12.238.57
इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरोप्यते ।
सत्यं शौत्रं तथायुश्च धर्मश्चापैति पादशः।
चौर्यकानृतमायाभिरधर्मश्चोपचीयते ॥ १२.२३८.५७ ॥
En las otras edades, por la entrada del adharma, el dharma disminuye pie a pie. La verdad, la pureza y la duración de la vida, y también el dharma, se alejan pie a pie. Por el robo, la falsedad y el engaño, el adharma crece.
12.238.58
अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः ।
कृते त्रेतायुगे त्वेषां पादशो ह्रसते वयः ॥ १२.२३८.५८ ॥
En la edad kṛta, las personas están libres de enfermedad, tienen cumplidos todos sus fines y viven cuatrocientos años. Pero en la edad tretā, su duración de vida disminuye pie a pie.
12.238.59
वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीतीह न श्रुतम् ।
आयूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत्फलम् ॥ १२.२३८.५९ ॥
Aquí no se ha oído que las doctrinas védicas disminuyan de edad en edad. Las duraciones de la vida, las bendiciones y el fruto del Veda también (disminuyen).
12.238.60
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे ।
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव ॥ १२.२३८.६० ॥
En la edad kṛta hay unos dharmas, en la tretā otros, y en la dvāpara aún otros. En la edad kali hay otros dharmas, que se practican según la capacidad de cada cual.
12.238.61
तपः परं कृतयुगे त्रेतायां सत्यमुत्तमम् ।
द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ॥ १२.२३८.६१ ॥
En la edad Kṛta la austeridad es suprema; en la Tretā, la verdad es la más alta. En la Dvāpara se nombra el sacrificio; pero en la edad Kali, solo la donación.
12.238.62
एतां द्वादशसाहस्त्रीं युगाख्यां कवयो विदुः ।
सहस्रपरिवर्तं तद्ब्राह्मं दिवसमुच्यते ॥ १२.२३८.६२ ॥
Este lapso de doce mil años los sabios lo conocen como un yuga; un ciclo de mil de ellos se llama el día de Brahmā.
12.238.63
रात्रिस्तु तावती ब्राह्मी तदादौ विश्वमीश्वरः ।
प्रलयेत्मानमाविश्य सुप्त्वासोऽन्ते विबुध्यते ॥ १२.२३८.६३ ॥
La noche de Brahmā es igual de larga. Entonces el Señor, al principio, entrando en sí mismo como disolución, duerme; al final, despierta.
12.238.64
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणे विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रां तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १२.२३८.६४ ॥
Al día que dura mil yugas para Brahmā lo conocen; y aquella noche de mil yugas también la conocen quienes saben del día y la noche.
12.238.65
प्रतिबुद्धो विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये ।
सृजते च महद्भूतं तस्माद्व्यक्तात्मकं मनः ॥ १२.२३८.६५ ॥
Despertado al final de la noche, Brahmā crea de forma imperecedera; emite el gran elemento. De allí surge la mente, de naturaleza manifiesta.
12.238.66
मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया ।
आकाशं जायते तस्मात्तस्य शब्दे गुणो मतः ॥ १२.२३८.६६ ॥
La mente, impulsada por el deseo de crear, produce la creación. De ella nace el espacio, cuya cualidad se considera el sonido.
12.238.67
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः ।
बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः ॥ १२.२३८.६७ ॥
Cuando el espacio se transforma, nace el aire poderoso y puro, portador de todos los aromas; su cualidad se considera el tacto.
12.238.68
वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भवति भास्वरम् ।
रोचनं जनयेच्छुद्धं तद्रूपगुणमुच्यते ॥ १२.२३८.६८ ॥
También cuando el aire se transforma, surge la luz resplandeciente; produce una luminosidad pura, y su cualidad se dice que es la forma.
12.238.69
ज्योतिषोपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः ।
अद्भ्यो गन्धवहा भूमिः पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ॥ १२.२३८.६९ ॥
También cuando la luz se transforma, surgen las aguas de naturaleza sápida; del agua surge la tierra, portadora del aroma—esta se dice que es la creación de los elementos anteriores.
12.238.70
ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यस्य सर्वमिदं जगत् ।
एकस्य ब्रह्मभूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ १२.२३८.७० ॥
Lleno del resplandor de Brahman, luminoso—de quien es todo este mundo; para aquel único que se ha vuelto Brahman existe la dualidad de lo inmóvil y lo móvil.
12.238.71
अहर्मुखे विवुद्धं तत्सृजते विद्यया जगत् ।
अग्र एव महद्भूतमाशु व्यक्तात्मकं मनः ॥ १२.२३८.७१ ॥
Al amanecer del día, despierto, crea el mundo por el conocimiento; primero surge el gran elemento, y enseguida la mente de naturaleza manifiesta.
12.238.72
अभिभूयेह चातिष्ठद्व्यसृदत्सप्त मानसान् ।
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ॥ १२.२३८.७२ ॥
Aquí se mantuvo, habiéndolo sometido todo, y emitió siete seres nacidos de la mente—de largo alcance, que se mueven de muchas maneras, de naturaleza deseante y dubitativa.
12.238.73
मनः सृष्टिं न कुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया ।
आकाशोजायते तस्मात्तस्य शब्दो गुणो मतः ॥ १२.२३८.७३ ॥
Cuando la mente, impulsada por el deseo de crear, no crea, de ella nace el espacio (ākāśa); su cualidad se considera el sonido (śabda).
12.238.74
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः ।
बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शगुणं विदुः ॥ १२.२३८.७४ ॥
Del espacio, al transformarse, nace el viento poderoso y puro que lleva todos los aromas; su cualidad se conoce como el tacto (sparśa).
12.238.75
वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भूतं तमोनुदम् ।
रोचिष्णुर्जायते तत्र तद्रूपगुणमुच्यते ॥ १२.२३८.७५ ॥
Del aire, también al transformarse, nace el elemento luminoso (jyotis), que disipa la oscuridad; se dice que su cualidad es la forma (rūpa).
12.238.76
ज्योतिषोपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः ।
अद्भ्यो गन्धवहा भूमिः पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ॥ १२.२३८.७६ ॥
De la luz, también al transformarse, nacen las aguas, cuya naturaleza es el sabor; del agua nace la tierra, portadora del olor. Esta se dice la creación de los anteriores.
12.238.77
गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् ।
तेषां यावद्गुणं यद्यत्तत्तावद्गुणकं स्मृतम् ॥ १२.२३८.७७ ॥
Las cualidades de cada elemento anterior pasan sucesivamente a los posteriores; cada elemento se recuerda con tantas cualidades cuantas tiene.
12.238.78
उपलभ्याप्सु चेद्गन्धं केचिद्ब्रयुरनैपुणात् ।
पृथिव्यामेव तं विद्यादपां वायोश्च संश्रितम् ॥ १२.२३८.७८ ॥
Si algunos, habiendo percibido un olor en el agua, lo dicen por falta de pericia, se debe saber que ese olor está en la tierra misma, sostenido por el agua y el viento.
12.238.79
एते सप्तविधात्मानो नानावीर्याः पृथक्पृथक् ।
नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुभसमागम्य कृत्स्नशः ॥ १२.२३८.७९ ॥
Estos seres de siete clases, cada uno con poder distinto y separados, no podían crear las criaturas sin unirse por completo.
12.238.80
ते समेत्य महात्मानो ह्यन्योन्यमभिसंश्रिताः ।
शरीराश्रयणं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते ॥ १२.२३८.८० ॥
Habiéndose unido y enlazado entre sí, aquellos magnánimos hallaron refugio en un cuerpo; entonces se le llama Puruṣa.
12.238.81
श्रयणाच्छरीरी भवति मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
तमाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा ॥ १२.२३८.८१ ॥
Por tomar refugio se vuelve encarnado, dotado de forma y de dieciséis partes; en él entran los grandes elementos junto con sus acciones.
12.238.82
सर्वभूतान्युपादाय तपसश्चरणाय हि ।
आदिकर्ता महाभूतं तमेवाहुः प्रजापतिम् ॥ १२.२३८.८२ ॥
Tomando todos los seres para la práctica de la austeridad, al primer creador, gran elemento, a él lo llaman Prajāpati.
12.238.83
स वै सृजति भूतानि स एव पुरुषः परः ।
अजो जनयते ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान् ॥ १२.२३८.८३ ॥
Él mismo crea a los seres; él es el Puruṣa supremo. El Brahmā no nacido engendra a dioses, sabios, antepasados y hombres.
12.238.84
लोकान्नदीः समुद्रांश्च दिशः शैलान्वनस्पतीन् ।
नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान्।
अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ १२.२३८.८४ ॥
Los mundos, ríos, océanos, direcciones, montañas, árboles, hombres, kinnaras, rākṣasas, aves, ganado, ciervos y serpientes — lo imperecedero y lo perecedero, lo inmóvil y lo móvil, ambos pares.
12.238.85
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे ।
तान्येव प्रतिपाद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥ १२.२३८.८५ ॥
Los mismos actos que emprendieron en la creación anterior vuelven a ser emprendidos por ellos una y otra vez, cuando son creados de nuevo.
12.238.86
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृत्तानृते ।
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥ १२.२३८.८६ ॥
Quienes están impregnados de violencia y no violencia, de suavidad y crueldad, de dharma y adharma, de verdad y falsedad, alcanzan precisamente esas cosas; por eso eso es lo que le agrada.
12.238.87
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु ।
विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत ॥ १२.२३८.८७ ॥
La diversidad entre los grandes elementos, en los objetos de los sentidos y en las formas corpóreas, y la asignación de los seres: el propio Creador lo dispone.
12.238.88
केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्मविदो जनाः ।
दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः ॥ १२.२३८.८८ ॥
Algunos conocedores de la acción hablan del esfuerzo humano; otros brahmanes hablan del destino; y quienes contemplan los elementos hablan de la naturaleza innata.
12.238.89
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः ।
त्रय एतेऽपृथग्भूता अविवेकः कथंचन ॥ १२.२३८.८९ ॥
El esfuerzo humano, la acción y el destino: por la naturaleza de la aparición del fruto, estos tres no están de ningún modo separados; separarlos es carecer de discernimiento.
12.238.90
एवमेतच्च दैवं च द्भूतं सृजते जगत् ।
कर्मस्था विषयं ब्रूयुः सत्वस्थाः समदर्शिनः ॥ १२.२३८.९० ॥
Así, esto y también el destino: por medio de los seres se crea el mundo. Quienes están asentados en la acción hablarían del asunto como separado; quienes están asentados en la bondad, que ven con igualdad, lo ven como uno solo.
12.238.91
ततो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः ।
तेन सर्वानवाप्नोति यान्कामान्मनसेच्छति ॥ १२.२३८.९१ ॥
Por tanto, la raíz del supremo bien de todo ser vivo es la calma (śama) y el dominio de sí (dama). Por medio de ellos obtiene todos los deseos que su mente anhela.
12.238.92
तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत् ।
स तद्भूतश्च सर्वेषां भूतानां भवति प्रभुः ॥ १२.२३८.९२ ॥
Por medio de la austeridad (tapas) alcanza aquel estado con el que crea el mundo; habiéndose vuelto ese ser, se convierte en señor de todos los seres.
12.238.93
ऋषयस्तपसा वेदानध्यैषन्त दिवानिशम् ।
अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा ॥ १२.२३८.९३ ॥
Los sabios, mediante la austeridad, estudiaron los Vedas día y noche. La palabra emitida por el Autoexistente no tiene principio ni fin, y es eterna.
12.238.94
ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु सृष्टयः ।
नाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम् ॥ १२.२३८.९४ ॥
Los nombres de los sabios y las creaciones expuestas en los Vedas; el nombre y la forma de los seres, y el surgir de las acciones.
12.238.95
वेदशब्देभ्य एवादौ निर्मिमीते स ईश्वरः ।
नामधेयानि चर्षीणां याश्च वेदेषु सृष्टयः।
शर्वर्यन्तेषु जातानामन्येभ्यो विदधात्यजः ॥ १२.२३८.९५ ॥
Al principio el Señor (Īśvara) forma todo a partir de las palabras de los Vedas. Los nombres de los sabios y las creaciones expuestas en los Vedas los asigna el no nacido (Aja) a otros, a los nacidos al final de las noches.
12.238.96
नामभेदतपः कर्मयज्ञाख्या लोकसिद्धये ।
आत्मसिद्धिस्तु वेदेषु प्रोच्यते दशभिः क्रमैः ॥ १२.२३८.९६ ॥
La diferencia de nombres, la austeridad, la acción y lo llamado sacrificio sirven a la realización del mundo; pero la realización del yo (ātman) se declara en los Vedas mediante diez etapas sucesivas.
12.238.97
यदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददृष्टिभिः ।
तदन्तेषु यथायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते ॥ १२.२३८.९७ ॥
Lo que se dice de manera profunda en las doctrinas védicas, por quienes ven a través de los Vedas, se comprende al final, según el orden adecuado, mediante la sucesión de la práctica.
12.238.98
कर्मजोऽयं पृथग्भावो द्वन्द्वयुक्तो हि देहिनः ।
आत्मसिद्धिस्तु विज्ञानाज्जहाति प्रायशो बलम् ॥ १२.२३८.९८ ॥
Este estado separado, nacido de la acción, pertenece al ser encarnado unido a los pares de opuestos. Pero la realización del yo, por el conocimiento, abandona en gran parte su fuerza.
12.238.99
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १२.२३८.९९ ॥
Dos Brahman deben ser conocidos: el Brahman de sonido y el que es superior. Quien es experto en el Brahman de sonido alcanza el Brahman supremo.
12.238.100
आलम्भयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशः स्मृताः ।
परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातयः ॥ १२.२३८.१०० ॥
Los sacrificios de los kṣatriyas se llaman sacrificios de inmolación, los de los vaiśyas sacrificios con ofrendas; los de los śūdras son sacrificios de servicio, y los dvijas tienen sacrificios de austeridad.
12.238.101
त्रेतायुगे विधिस्त्वेष यज्ञानां न कृते युगे ।
द्वापरे विप्लवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा ॥ १२.२३८.१०१ ॥
Esta regla de los sacrificios correspondía a la edad de Tretā, no a la de Kṛta. En la edad de Dvāpara los sacrificios caen en desorden, y así también en la edad de Kali.
12.238.102
अपृथग्धर्मिणो मर्त्या ऋक्सामानि यजूंषि च ।
काम्या इष्टीः पृथक्दृष्ट्वा तपोभिस्तप एव च ॥ १२.२३८.१०२ ॥
Los mortales de deberes no separados, al ver por separado los versos del Ṛg, del Sāma y del Yajur y los ritos motivados por el deseo, recurren mediante austeridades a la austeridad misma.
12.238.103
त्रेतायां तु समस्ता ये प्रादुरासन्महाबलाः ।
संयन्तारः स्थावराणां जङ्गमानां च सर्वशः ॥ १२.२३८.१०३ ॥
En la edad de Tretā aparecieron juntos los poderosos, que eran los rectores de todos los seres, inmóviles y móviles.
12.238.104
त्रेतायां संहता वेदा यज्ञा वर्णास्तथैव च ।
संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे ॥ १२.२३८.१०४ ॥
En la edad de Tretā los Vedas, los sacrificios y los órdenes sociales estaban unidos; pero por la reducción de la vida se dividen en la edad de Dvāpara.
12.238.105
दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगेऽखिलाः ।
उत्सीदन्ते सयज्ञाश्च केवला धर्मपीडिताः ॥ १२.२३८.१०५ ॥
En la edad de Kali los Vedas, aunque completos, a veces se ven y a veces no; junto con los sacrificios perecen, y solo quedan los afligidos por la decadencia del dharma.
12.238.106
कृते युगे यस्तु धर्मो ब्राह्मणेषु प्रदृश्यते ।
आत्मवत्सु तपोवत्सु श्रुतवत्सु प्रतिष्ठितः ॥ १२.२३८.१०६ ॥
En la edad de Kṛta, el dharma que se manifiesta entre los brahmanes se asienta en quienes son dueños de sí mismos, ascetas y eruditos.
12.238.107
स धर्मः प्रैति संयोगं यथाधर्मं युगेयुगे ।
विक्रियन्ते स्वधर्मस्था वेदवादा यथागमम् ॥ १२.२३८.१०७ ॥
Ese dharma se une según corresponde, era tras era; y las enseñanzas védicas de quienes se mantienen en su propio deber cambian según la tradición.
12.238.108
यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि प्रावृषि ।
सृज्यन्ते जङ्गमस्थानि तथा धर्मा युगेयुगे ॥ १२.२३८.१०८ ॥
Como en la estación de lluvias muchos seres, móviles e inmóviles, son creados por la lluvia, así los dharmas se crean era tras era.
12.238.109
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्महरादिषु ॥ १२.२३८.१०९ ॥
Así como en las estaciones aparecen, por turno, las señas de cada estación en muchas formas, así también aparecen esas mismas cosas en Brahmā, Hara y los demás.
12.238.110
विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं तथा ।
कीर्तितं यत्पुरस्तात्ते तत्सूते चाति च प्रजाः ॥ १२.२३८.११० ॥
La diversidad del tiempo, sin principio ni fin, está establecida; como te fue declarado antes, él produce a las criaturas y además las conduce.
12.238.111
ददाति भवनस्थानं भूतानां संयमो यमः ।
स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वन्द्वयुक्तानि भूरिशः ॥ १२.२३८.१११ ॥
Yama, el que contiene a los seres, les da su lugar de existencia; y las cosas unidas a pares de opuestos se desarrollan de muchas maneras por su propia naturaleza.
12.238.112
सर्वकालक्रिया वेदाः कर्ता कार्यं क्रियाफलम् ।
प्रोक्तं ते पुत्र सर्वं वै यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२.२३८.११२ ॥
La acción de todos los tiempos, los Vedas, el agente, la obra y el fruto de la acción — hijo, todo lo que me preguntas te ha sido declarado.