महाभारत · अध्याय 12.238
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.238.1
आद्यन्तं सर्वभूतानां ज्ञातुमिच्छामि कौरव ।
ध्यानं कर्म च कालं च तथैवायुर्युगेयुगे ॥ १२.२३८.१ ॥
हे कौरवा, सर्व प्राण्यांचे आदि आणि अंत, ध्यान, कर्म, काल आणि प्रत्येक युगातील आयुष्य जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे.
12.238.2
लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानामागतिं गतिम् ।
सर्गश्च निधनं चैव कुत एतत्प्रवर्तते ॥ १२.२३८.२ ॥
लोकतत्त्व, प्राण्यांचे येणे आणि जाणे पूर्णपणे, सृष्टी आणि प्रलय — हे सर्व कशापासून प्रवर्तित होते?
12.238.3
भेदकं भेदतत्वं च तथाऽन्येषां मतं तथा ।
अवस्थात्रितयं चैव यादृशं च पितामह ॥ १२.२३८.३ ॥
हे पितामहा, भेदक आणि भेदतत्त्व, इतरांचे मत आणि तीन अवस्था — त्या कशा आहेत?
12.238.4
यदि तेऽनुग्रहे बुद्धिरस्मास्विह सतां वर ।
एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२३८.४ ॥
हे सज्जनश्रेष्ठा, आमच्यावर आपली कृपाबुद्धी असेल तर हे मी आपल्याला विचारतो; ते आपण मला सांगावे.
12.238.5
पूर्वं हि कथितं श्रुत्वा भृगुभाषितमुत्तमम् ।
भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिरुत्तमा ॥ १२.२३८.५ ॥
पूर्वी भृगूचा उत्तम उपदेश सांगितला गेला, तो ऐकून, नंतर विप्रर्षी भरद्वाजांपासून माझी बुद्धी उत्तम झाली.
12.238.6
जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थानसंस्थिता ।
ततो भूयस्तु पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.२३८.६ ॥
माझी बुद्धी परम धर्मनिष्ठ आणि दिव्य व्यवस्थेत स्थिर होऊन उत्पन्न झाली; म्हणून पुन्हा विचारतो — ते सांगण्यास आपण योग्य आहात.
12.238.7
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
जगौ यद्भगवान्व्यासः पुत्राय परिपृच्छते ॥ १२.२३८.७ ॥
येथे मी तुला ते प्राचीन इतिहास सांगेन, जे भगवान व्यासांनी आपल्या पुत्राने विचारले असता कथन केले.
12.238.8
अधीत्य वेदानखिलान्साङ्गोपनिषदस्तथा ।
अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात् ॥ १२.२३८.८ ॥
सर्व वेद, त्यांची अंगे आणि उपनिषदे अध्ययन करून, धर्माचे कौशल्य पाहून, नैष्ठिक कर्माचा शोध घेत.
12.238.9
कृष्णद्वैपायनं व्यासं पुत्रो वैयासकिः शुकः ।
पप्रच्छ संशयमिमं छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥ १२.२३८.९ ॥
कृष्णद्वैपायन व्यासांचा पुत्र वैयासकि शुक याने धर्म आणि अर्थाबद्दलची ही शंका विचारली.
12.238.10
भूतग्रामस्य र्क्तारं कालज्ञाने च निश्चितम् ।
ज्ञानं ब्रह्म च योगं च गवात्मकमिदं जगत् ॥ १२.२३८.१० ॥
भूतसमूहाचा कर्ता, कालज्ञानात निश्चित; ज्ञान, ब्रह्म आणि योग, आणि हे जग गवात्मक आहे.
12.238.11
त्रितये त्वेनमायाति तथा ह्येषोऽपि वा पुनः ।
केनैव च विभागः स्यात्तुरीयो लक्षणैर्विना ॥ १२.२३८.११ ॥
तीनांमध्ये हे येते; हेही तसेच, किंवा पुन्हा. लक्षणांशिवाय चौथा कशाने विभागला जाईल?
12.238.12
ज्ञानज्ञेयान्तरे कोसौ कोयं भावस्तु भेदवत् ।
यज्ज्ञानं लक्षणं चैव तेषां कर्तारमेव च।
ब्राह्मणस्य च यत्कृत्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.२३८.१२ ॥
ज्ञान आणि ज्ञेय यांच्यामध्ये ते काय आहे, आणि हा भेदयुक्त भाव कोणता? जे ज्ञान, त्याचे लक्षण व कर्ता, आणि ब्राह्मणाचे कर्तव्य, ते आपण सांगावे.
12.238.13
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वं पिता पुत्राय पृच्छते ।
अतीतानागते विद्वान्सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥ १२.२३८.१३ ॥
पुत्राने विचारल्यावर पित्याने त्याला सर्व काही सांगितले. भूत आणि भविष्य जाणणारा, सर्वज्ञ, सर्व धर्म जाणणारा विद्वान.
12.238.14
पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावत्कीर्तयाम्यहम् ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाऽऽवृतमिदं जगत् ॥ १२.२३८.१४ ॥
हे सत्पुत्रा, तू विचारत असल्यामुळे जसे आहे तसे मी वर्णन करतो. हे जग कसे आच्छादलेले आहे ते लक्षपूर्वक ऐक.
12.238.15
कार्यादि कारणान्तं यत्कार्यान्तं कारणादिकम् ।
ज्ञानं तदुभयं वित्त्वा सत्यं च परमं शुभम् ॥ १२.२३८.१५ ॥
कार्यापासून सुरू होऊन कारणात संपणारे, आणि कारणापासून सुरू होऊन कार्यात संपणारे जे ज्ञान, ते दोन्ही जाणून (परम शुभ सत्य जाणावे).
12.238.16
ब्रह्मेति चाभिविख्यातं तद्वै पश्यन्ति सूरयः ।
ब्रह्मतेजोमयं भूतं भूतकारणमद्भुतम् ॥ १२.२३८.१६ ॥
त्यास ब्रह्म असे प्रसिद्ध म्हणतात; ज्ञानी लोक ते पाहतात. ब्रह्मतेजाने भरलेले, भूतांचे कारण, अद्भुत ते अस्तित्व.
12.238.17
आसीदादौ ततस्त्वाहुः प्राधान्यमिति तद्विदः ।
त्रिगुणां तां महामायां वैष्णवीं प्रकृतिं विदुः ॥ १२.२३८.१७ ॥
सुरुवातीला ते होते; मग त्याला प्रधान म्हणतात असे जाणणारे सांगतात. त्रिगुणात्मक त्या महामायेला वैष्णवी प्रकृती म्हणून ते जाणतात.
12.238.18
तदीदृशमनाद्यन्तमव्यक्तमजरं ध्रुवम् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे वैकृतं च तत् ॥ १२.२३८.१८ ॥
ते असे आहे: आदि-अंतरहित, अव्यक्त, जरारहित, ध्रुव, तर्काच्या पलीकडचे, अज्ञेय. सुरुवातीला ब्रह्मच होते; तेच पुढे विकृत झाले.
12.238.19
तद्वै प्रधानमुद्दिष्टं त्रिसूक्ष्मं त्रिगुणात्मकम् ।
सम्यग्योगगुणं स्वस्थं तदिच्छाक्षोभितं महत् ॥ १२.२३८.१९ ॥
ते प्रधान म्हणून सांगितले आहे; त्रिसूक्ष्म आणि त्रिगुणात्मक, सम्यक् योगगुणांनी युक्त, स्वतःमध्ये स्थित; त्याच्या इच्छेने क्षुब्ध होऊन महत् उत्पन्न होते.
12.238.20
शक्तित्रयात्मिका तस्य प्रकृतिः कारणात्मिका ।
अस्वतन्त्रा च सततं विदधिष्ठानसंयुता ॥ १२.२३८.२० ॥
तिची प्रकृती तीन शक्तींनी बनलेली असून कारणस्वरूप आहे; सदैव अस्वतंत्र असून विधीच्या अधिष्ठानाशी युक्त आहे.
12.238.21
स्वभावाख्यं समापन्ना मोहविग्रहधारिणी ।
विविधस्यास्य जीवस्य भोगार्थं समुपागता ॥ १२.२३८.२१ ॥
'स्वभाव' नाव धारण करून, मोहाचे शरीर धारण करून, या विविध जीवाच्या भोगासाठी ती प्रकट झाली आहे.
12.238.22
यथा संनिधिमात्रेण गन्धक्षोभाय जायते ।
मनस्तद्वदशेषस्य परात्पर इति स्मृतः ॥ १२.२३८.२२ ॥
जसे केवळ सान्निध्याने गंधाचा क्षोभ उत्पन्न होतो, तसेच सर्वाचे मन परात्पर असे स्मरले जाते.
12.238.23
सृष्ट्वा प्रविश्य तत्तस्मिन्क्षोभयामास विष्ठितः ।
सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान् ॥ १२.२३८.२३ ॥
निर्मिती करून, त्यात प्रवेश करून, स्थित होऊन त्याला क्षुब्ध केले; महत् त्रिविध आहे—सात्त्विक, राजस आणि तामस.
12.238.24
प्रधानतत्वादुद्भूतो महत्वाच्च महान्स्मृतः ।
प्रधानतत्वमुद्भूतं महत्तत्वं समावृणोत् ॥ १२.२३८.२४ ॥
प्रधान तत्त्वापासून उत्पन्न झाल्यामुळे आणि स्वतःच्या महत्त्वामुळे ते महान म्हणून स्मरले जाते. उत्पन्न झालेले प्रधान तत्त्व महत् तत्त्वाला आच्छादित करते.
12.238.25
कालात्मनाऽभिभूतं तत्कालोंऽशः परमात्मनः ।
पुरुषश्चाप्रमेयात्मा स एव इति गीयते ॥ १२.२३८.२५ ॥
कालात्म्याने अभिभूत झालेले ते परमात्म्याचा कालांश आहे. अप्रमेय आत्मा असलेला पुरुषही तोच असे गायले जाते.
12.238.26
त्रिगुणोसौ महाज्ञातः प्रधान इति वै श्रुतिः ॥ १२.२३८.२६ ॥
ते त्रिगुणात्मक, महाज्ञात. प्रधान असे श्रुती असे सांगते.
12.238.27
सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधात्मकः ।
त्रिविधोऽयमहङ्कारो महत्तत्वादजायत ॥ १२.२३८.२७ ॥
सात्त्विक, राजस आणि तामस असा त्रिविध स्वभाव; हा त्रिविध अहंकार महत्तत्त्वातून उत्पन्न झाला.
12.238.28
तामसोऽसावहङ्कारो भूतादिरिति संज्ञितः ।
भूतानामादिभूतत्वाद्रक्ताहिस्तामसः स्मृतः ॥ १२.२३८.२८ ॥
तो तामस अहंकार भूतादि म्हणून ओळखला जातो. भूतांचे आदिभूत असल्याने तो तामस म्हणून स्मरला जातो.
12.238.29
भूतादिः स विकुर्वाणः शिष्टं तन्मात्रकं ततः ।
ससर्ज शब्दं तन्मात्रमाकाशं शब्दलक्षणम् ॥ १२.२३८.२९ ॥
भूतादि त्या विकाराने शेष तन्मात्र निर्माण केले. शब्द-तन्मात्र आणि शब्दलक्षण असलेले आकाश निर्माण केले.
12.238.30
शब्दलक्षणमाकाशं शब्दतन्मात्रमावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु स्पर्शमात्रं ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३० ॥
शब्दलक्षण आकाशाने शब्द-तन्मात्र झाकले. त्याने पीडित होऊन त्याने स्पर्श-तन्मात्र निर्माण केले.
12.238.31
शब्दमात्रं तदाकाशं स्पर्शमात्रं समावृणोत् ।
ससर्ज वायुस्तेनासौ पीड्यमान इति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३१ ॥
ते आकाश शब्दमात्र होते; त्याने स्पर्शमात्राला आच्छादित केले. त्यामुळे पीडित होऊन त्याने वायूची निर्मिती केली, असे श्रुती सांगते.
12.238.32
स्पर्शमात्रं तदा वायू रूपमात्रं समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु ससर्जाग्निमिति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३२ ॥
तेव्हा स्पर्शमात्र असलेल्या वायूने रूपमात्राला आच्छादित केले. त्यामुळे पीडित होऊन त्याने अग्नीची निर्मिती केली, असे श्रुती सांगते.
12.238.33
रूपमात्रं ततो वह्निं समुत्सृज्य समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु रसमात्रं ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३३ ॥
नंतर रूपमात्राने अग्नीला सोडून आच्छादित केले. त्यामुळे पीडित होऊन त्याने रसमात्राची निर्मिती केली.
12.238.34
रुपमात्रगतं तेजो रसमात्रं समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु ससर्जाम्भ इति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३४ ॥
रूपमात्रात गेलेल्या तेजाने रसमात्राला आच्छादित केले. त्यामुळे पीडित होऊन त्याने जलाची निर्मिती केली, असे श्रुती सांगते.
12.238.35
रसमात्रात्मकं भूयो रसं तन्मात्रमावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु गन्धं तन्मात्रकं ततः ॥ १२.२३८.३५ ॥
रसमात्रस्वरूप जलाने पुन्हा रस-तन्मात्राला आच्छादित केले. त्यामुळे पीडित होऊन त्याने नंतर गंध-तन्मात्राची निर्मिती केली.
12.238.36
ससर्ज गन्धं तन्मात्रमावृणोत्करकं ततः ।
तेन संपीड्यमानस्तु काठिन्यं च ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३६ ॥
त्याने गंध-तन्मात्राची निर्मिती केली; नंतर करकाने ते आच्छादित केले. त्यामुळे पीडित होऊन त्याने कठोरता निर्माण केली.
12.238.37
पृथिवी जायते तस्माद्गन्धतन्मात्रजात्तथा ॥ १२.२३८.३७ ॥
त्या गंधतन्मात्रेपासून पृथ्वी उत्पन्न होते, त्याचप्रमाणे.
12.238.38
अम्मयं सर्वमेवेदमापस्तस्तम्भिरे पुनः ।
भूतानीमानि जातानि पृथिव्यादीनि वै श्रुतिः ॥ १२.२३८.३८ ॥
हे सर्व जलमय होते; नंतर जल घट्ट होऊन स्थिर झाले. पृथ्वी इत्यादी ही भूते उत्पन्न झाली, असे श्रुती सांगते.
12.238.39
भूतानां मूर्तिरेवैषामन्नं चैषां मता बुधैः ।
तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रा तन्मात्रा इति ते स्मृताः ॥ १२.२३८.३९ ॥
भूतांचे मूर्तरूपच त्यांचे अन्न मानले जाते, असे ज्ञानी सांगतात. त्या त्या ठिकाणची तन्मात्रे म्हणूनच तन्मात्रा म्हटली जातात, असे स्मृती सांगते.
12.238.40
तैजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ।
एकादशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः ॥ १२.२३८.४० ॥
इंद्रिये तैजस म्हटली जातात; देव वैकारिक, दहा. अकरावे मन; येथे देव वैकारिक म्हणून स्मृत आहेत.
12.238.41
एषामुद्धर्तकः कालो नानाभेदवदास्थितः ।
परमात्मा च भूतात्मा गुणभेदेन संस्थितः।
एक एव त्रिधा भिन्नः करोति विविधाः क्रियाः ॥ १२.२३८.४१ ॥
यांचा उद्धारक काल आहे, जो अनेक भेदांनी स्थित आहे. परमात्मा आणि भूतात्मा गुणभेदाने स्थित आहेत. एकच तीन प्रकारे भिन्न होऊन विविध कर्मे करतो.
12.238.42
ब्रह्मा सृजति भूतानि पाति नारायणोऽव्ययः ।
रुद्रो हन्ति जगन्मूर्तिः काल एष क्रियाबुधः ॥ १२.२३८.४२ ॥
ब्रह्मा भूतांची निर्मिती करतो; अव्यय नारायण त्यांचे पालन करतो. जगन्मूर्ती रुद्र संहार करतो; क्रियांचा जाणकार हा कालच आहे.
12.238.43
कालोपि तन्मयोचिन्त्यस्त्रिगुणात्मा सनातनः ।
अव्यक्तोसावचिन्त्योसौ वर्तते भिन्नलक्षणः ॥ १२.२३८.४३ ॥
कालही त्याच्यातूनच बनलेला आहे; तो अचिन्त्य, त्रिगुणात्मक आणि सनातन आहे. तो अव्यक्त, अचिन्त्य असून भिन्न लक्षणांनी विद्यमान आहे.
12.238.44
कालात्मना त्विदं भिन्नमभिन्नं श्रूयते हि यत् ।
अनाद्यन्तमजं दिव्यमव्यक्तमजरं ध्रुवम्।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे संप्रवर्तते ॥ १२.२३८.४४ ॥
कालरूपाने हे भिन्न व अभिन्न असे ऐकू येते. आदि-अंतरहित, अजन्मा, दिव्य, अव्यक्त, अजर, ध्रुव, तर्कातीत व अज्ञेय असा ब्रह्म सृष्टीच्या आरंभी प्रवृत्त होतो.
12.238.45
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव ।
त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम्।
त्रिंशत्कलश्चापि भवेन्मुहूर्तो ।
भागः कलाया दशमश्च यः स्यात् ॥ १२.२३८.४५ ॥
पंधरा निमेष मिळून एक काष्ठा; तीस काष्ठांना एक कला मोजावी. तीस कलांचा एक मुहूर्त होतो, आणि कलेचा दहावा भागही.
12.238.46
त्रिंशन्मुहूर्तं तु भवेदहश्च ।
रात्रिश्च सङ्ख्या मुनिभिः प्रणीता।
मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशु ।
त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः ॥ १२.२३८.४६ ॥
तीस मुहूर्त मिळून एक दिवस व एक रात्र होते; मुनींनी ही गणना सांगितली आहे. रात्र व दिवस मिळून तीस झाल्यास त्याला एक मास म्हटले आहे; बारा मासांचे एक संवत्सर सांगितले आहे.
12.238.47
संवत्सरं द्वे अयने वदन्ति ।
सङ्ख्याविदो दक्षिणमुत्तरं च ॥ १२.२३८.४७ ॥
संवत्सराला दोन अयने म्हणतात, असे गणित जाणणारे सांगतात: दक्षिणायन आणि उत्तरायण.
12.238.48
पहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ ।
रात्रिः स्वप्नाय संयाति चेष्टायै कर्मणामहः ॥ १२.२३८.४८ ॥
सूर्य दिवस व रात्र यांची विभागणी करतो; ते मानवलोकाचे आहेत. रात्र झोपेसाठी येते, आणि दिवस कर्मांच्या प्रयत्नासाठी.
12.238.49
पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः ।
शुक्लोऽहः कर्मचेष्टायां कृष्णः स्वप्नाय शर्वरी ॥ १२.२३८.४९ ॥
पितरांसाठी रात्र आणि दिवस म्हणजे महिना; त्या दोहोंचे पुन्हा विभाजन: शुक्ल पक्ष कर्म व चेष्टेसाठी दिवस, कृष्ण पक्ष झोपेसाठी रात्र.
12.238.50
दैवे रात्र्यहनी ह्यब्दः प्रविभागस्तयोः पुनः ।
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ॥ १२.२३८.५० ॥
देवांसाठी रात्र आणि दिवस म्हणजे वर्ष; त्या दोहोंचे पुन्हा विभाजन: त्यात दिवस उत्तरायण, रात्र दक्षिणायन.
12.238.51
ये ते रात्र्यहनी पूर्वं कीर्तिते दैवलौकिके ।
तयोः सङ्ख्याय वर्षाग्रं ब्राह्ने वक्ष्याम्यहः क्षपे ॥ १२.२३८.५१ ॥
पूर्वी दैव-लौकिक म्हटलेली रात्र आणि दिवस; त्यांची गणना करून ब्राह्म काळातील दिवस-रात्रीत वर्षांचा आरंभ मी सांगतो.
12.238.52
तेषां संवत्सराग्नाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।
कृते त्रेतायुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा ॥ १२.२३८.५२ ॥
त्यांच्या वर्षांचे आरंभ मी क्रमाने सांगतो: कृत युगात, त्रेता युगात, द्वापर युगात आणि कली युगातही तसेच.
12.238.53
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥ १२.२३८.५३ ॥
ते कृत युग चार हजार वर्षांचे म्हणतात; त्याची संध्या तितक्याच शंभर वर्षांची, संध्यांशही तसाच.
12.238.54
इतरेषु ससंध्येषु संध्यांशेषु ततस्त्रिषु ।
एकापायेन संयान्ति सहस्राणि शतानि च ॥ १२.२३८.५४ ॥
इतर तीन युगांत, त्यांच्या संध्या व संध्यांशांसह, एक-एक कमी होत हजारो आणि शेकडो वर्षे जातात.
12.238.55
एतानि शाश्वताँल्लोकान्धारयन्ति सनातनान् ।
एतद्ब्रह्मविदां तात विदितं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२३८.५५ ॥
ही शाश्वत आणि सनातन लोकांना धारण करतात. हे तात, ब्रह्मवेत्त्यांना हे शाश्वत ब्रह्म ज्ञात आहे.
12.238.56
चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युग ।
नाधर्मेणागमः कश्चिद्युगे तस्मिन्प्रवर्तते ॥ १२.२३८.५६ ॥
कृतयुगात सत्यच चार पादांचा संपूर्ण धर्म आहे. त्या युगात अधर्माचा कोणताही प्रवेश होत नाही.
12.238.57
इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरोप्यते ।
सत्यं शौत्रं तथायुश्च धर्मश्चापैति पादशः।
चौर्यकानृतमायाभिरधर्मश्चोपचीयते ॥ १२.२३८.५७ ॥
इतर युगांत अधर्माच्या आगमनाने धर्म पादा-पादाने घटतो. सत्य, शौच, आयुष्य आणि धर्मही पादा-पादाने निघून जातो. चोरी, असत्य आणि मायेने अधर्म वाढतो.
12.238.58
अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः ।
कृते त्रेतायुगे त्वेषां पादशो ह्रसते वयः ॥ १२.२३८.५८ ॥
कृतयुगात लोक रोगरहित, सर्व इच्छा सिद्ध झालेले आणि चारशे वर्षे आयुष्य असलेले असतात. परंतु त्रेतायुगात त्यांचे आयुष्य पादा-पादाने घटते.
12.238.59
वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीतीह न श्रुतम् ।
आयूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत्फलम् ॥ १२.२३८.५९ ॥
वेदवचनेही युगोयुगी घटतात असे येथे ऐकलेले नाही. आयुष्य, आशीर्वाद आणि वेदाचे जे फल आहे तेही (घटते).
12.238.60
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे ।
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव ॥ १२.२३८.६० ॥
कृतयुगात इतर धर्म, त्रेतायुगात इतर, द्वापरातही इतर. कलियुगात इतर धर्म आहेत, जे यथाशक्ती केल्यासारखे असतात.
12.238.61
तपः परं कृतयुगे त्रेतायां सत्यमुत्तमम् ।
द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ॥ १२.२३८.६१ ॥
कृतयुगात तप श्रेष्ठ, त्रेतेत सत्य उत्तम. द्वापरात यज्ञच सांगितला जातो, आणि कलियुगात दानच.
12.238.62
एतां द्वादशसाहस्त्रीं युगाख्यां कवयो विदुः ।
सहस्रपरिवर्तं तद्ब्राह्मं दिवसमुच्यते ॥ १२.२३८.६२ ॥
बारा हजार वर्षांच्या या कालाला ज्ञानी युग म्हणून ओळखतात; हजार फेऱ्यांचा तो काळ ब्रह्मदेवाचा दिवस म्हटला जातो.
12.238.63
रात्रिस्तु तावती ब्राह्मी तदादौ विश्वमीश्वरः ।
प्रलयेत्मानमाविश्य सुप्त्वासोऽन्ते विबुध्यते ॥ १२.२३८.६३ ॥
ब्रह्मदेवाची रात्रीही तितकीच दीर्घ असते. तेव्हा ईश्वर प्रथम विश्वाला प्रलयरूपात सामावून घेऊन झोपतो, आणि शेवटी जागा होतो.
12.238.64
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणे विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रां तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १२.२३८.६४ ॥
ब्रह्मदेवाचा हजार युगांपर्यंत चालणारा दिवस ते जाणतात; आणि ती हजार युगांची रात्रीही दिवसरात्रीचे ज्ञाते जाणतात.
12.238.65
प्रतिबुद्धो विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये ।
सृजते च महद्भूतं तस्माद्व्यक्तात्मकं मनः ॥ १२.२३८.६५ ॥
रात्रीच्या शेवटी जागा होऊन ब्रह्मदेव अक्षयरूपात सृष्टी निर्माण करतो; महद्भूत निर्माण करतो. त्यातून व्यक्तस्वभावाचे मन उत्पन्न होते.
12.238.66
मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया ।
आकाशं जायते तस्मात्तस्य शब्दे गुणो मतः ॥ १२.२३८.६६ ॥
सृष्टीच्या इच्छेने प्रेरित झालेले मन सृष्टी घडवते. त्यातून आकाश जन्मते; त्याचा गुण शब्द मानला जातो.
12.238.67
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः ।
बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः ॥ १२.२३८.६७ ॥
आकाश विकार पावल्यावर सर्व गंधांचे वाहक, शुद्ध, बलवान वायू उत्पन्न होतो; त्याचा गुण स्पर्श मानला जातो.
12.238.68
वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भवति भास्वरम् ।
रोचनं जनयेच्छुद्धं तद्रूपगुणमुच्यते ॥ १२.२३८.६८ ॥
वायू विकार पावला असता तेजस्वी ज्योती उत्पन्न होते; ती शुद्ध प्रकाश निर्माण करते, तिचा गुण रूप म्हटला जातो.
12.238.69
ज्योतिषोपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः ।
अद्भ्यो गन्धवहा भूमिः पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ॥ १२.२३८.६९ ॥
ज्योती विकार पावल्यावर रसस्वरूप जल उत्पन्न होते; जलापासून गंधवाहक पृथ्वी उत्पन्न होते—ही पूर्वीच्या तत्त्वांची सृष्टी असे म्हटले जाते.
12.238.70
ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यस्य सर्वमिदं जगत् ।
एकस्य ब्रह्मभूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ १२.२३८.७० ॥
ब्रह्मतेजाने भरलेले, शुभ्र, ज्याचे हे सर्व जग आहे—त्या एका ब्रह्मस्वरूपाला स्थावर आणि जंगम असा द्वैतभाव आहे.
12.238.71
अहर्मुखे विवुद्धं तत्सृजते विद्यया जगत् ।
अग्र एव महद्भूतमाशु व्यक्तात्मकं मनः ॥ १२.२३८.७१ ॥
दिवसाच्या आरंभी जागा झालेला तो ज्ञानाने जग निर्माण करतो; प्रथम महत्तत्त्व, लवकरच व्यक्त स्वरूपाचे मन उत्पन्न होते.
12.238.72
अभिभूयेह चातिष्ठद्व्यसृदत्सप्त मानसान् ।
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ॥ १२.२३८.७२ ॥
येथे सर्वांना अभिभूत करून उभा राहिलेल्याने सात मानसांना उत्पन्न केले—दूरवर जाणारे, अनेक प्रकारे संचार करणारे, इच्छा आणि संशय स्वभावाचे.
12.238.73
मनः सृष्टिं न कुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया ।
आकाशोजायते तस्मात्तस्य शब्दो गुणो मतः ॥ १२.२३८.७३ ॥
सृष्टीच्या इच्छेने प्रेरित मन सृष्टी करत नाही, तेव्हा त्यातून आकाश जन्मते; त्याचा गुण शब्द मानला आहे.
12.238.74
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः ।
बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शगुणं विदुः ॥ १२.२३८.७४ ॥
आकाश विकार पावताच सर्व गंध वाहून नेणारा, शुद्ध आणि बलवान वायू जन्मतो; त्याचा गुण स्पर्श जाणला जातो.
12.238.75
वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भूतं तमोनुदम् ।
रोचिष्णुर्जायते तत्र तद्रूपगुणमुच्यते ॥ १२.२३८.७५ ॥
वायू विकार पावतानाही अंधार दूर करणारे, तेजस्वी ज्योतितत्त्व जन्मते; त्याचा गुण रूप सांगितला जातो.
12.238.76
ज्योतिषोपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः ।
अद्भ्यो गन्धवहा भूमिः पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ॥ १२.२३८.७६ ॥
ज्योती विकार पावताच रसस्वरूप आप जन्मते; आपापासून गंध वाहणारी पृथ्वी होते—ही पूर्वीच्यांची सृष्टी म्हटली जाते.
12.238.77
गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् ।
तेषां यावद्गुणं यद्यत्तत्तावद्गुणकं स्मृतम् ॥ १२.२३८.७७ ॥
मागील मागील तत्त्वांचे गुण पुढील पुढील तत्त्वांत पोहोचतात; ज्या तत्त्वाला जितके गुण आहेत ते तितक्या गुणांचे मानले जाते.
12.238.78
उपलभ्याप्सु चेद्गन्धं केचिद्ब्रयुरनैपुणात् ।
पृथिव्यामेव तं विद्यादपां वायोश्च संश्रितम् ॥ १२.२३८.७८ ॥
पाण्यात गंध जाणवून, अनभिज्ञतेमुळे कोणी असे म्हटले, तर तो गंध पृथ्वीतच आहे आणि तो आप व वायूवर आश्रित आहे, हे जाणावे.
12.238.79
एते सप्तविधात्मानो नानावीर्याः पृथक्पृथक् ।
नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुभसमागम्य कृत्स्नशः ॥ १२.२३८.७९ ॥
हे सात प्रकारचे आत्मे विविध शक्तींचे होते, प्रत्येक वेगवेगळा. पूर्णपणे एकत्र न येता ते प्रजांची निर्मिती करू शकले नाहीत.
12.238.80
ते समेत्य महात्मानो ह्यन्योन्यमभिसंश्रिताः ।
शरीराश्रयणं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते ॥ १२.२३८.८० ॥
ते महात्मे एकत्र येऊन, परस्परांशी जोडले जाऊन, शरीराचा आश्रय घेते झाले. तेव्हा त्याला 'पुरुष' म्हटले जाते.
12.238.81
श्रयणाच्छरीरी भवति मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
तमाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा ॥ १२.२३८.८१ ॥
आश्रय घेतल्याने तो देहधारी, मूर्तिमान व सोळा अवयवांचा होतो. त्याच्यात महाभूते आपल्या कर्मांसह प्रवेश करतात.
12.238.82
सर्वभूतान्युपादाय तपसश्चरणाय हि ।
आदिकर्ता महाभूतं तमेवाहुः प्रजापतिम् ॥ १२.२३८.८२ ॥
सर्व भूते घेऊन, तपाचरणासाठी, आदिकर्ता व महाभूत असलेल्या त्यालाच लोक प्रजापती म्हणतात.
12.238.83
स वै सृजति भूतानि स एव पुरुषः परः ।
अजो जनयते ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान् ॥ १२.२३८.८३ ॥
तोच भूतांची निर्मिती करतो; तोच परम पुरुष. अजन्मा ब्रह्मा देव, ऋषी, पितर व मानव यांना जन्म देतो.
12.238.84
लोकान्नदीः समुद्रांश्च दिशः शैलान्वनस्पतीन् ।
नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान्।
अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ १२.२३८.८४ ॥
लोक, नद्या, समुद्र, दिशा, पर्वत, वृक्ष, नर, किन्नर, राक्षस, पक्षी, पशू, मृग, सर्प — अव्यय व व्यय, स्थावर व जंगम ही दोन्ही.
12.238.85
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे ।
तान्येव प्रतिपाद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥ १२.२३८.८५ ॥
पूर्वीच्या सृष्टीत त्यांनी जी कर्मे स्वीकारली होती, तीच कर्मे सृष्ट होताना ते पुन्हा पुन्हा स्वीकारतात.
12.238.86
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृत्तानृते ।
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥ १२.२३८.८६ ॥
हिंसा-अहिंसा, मृदुता-क्रूरता, धर्म-अधर्म, सत्य-असत्य—यांनी हे भावित झालेले असतात ते तेच प्राप्त करतात; म्हणून ते त्याला आवडते.
12.238.87
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु ।
विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत ॥ १२.२३८.८७ ॥
महाभूतांतील नानात्व, इंद्रियविषयांतील व मूर्त रूपांतील नानात्व, आणि प्राण्यांचे नियोजन—हे धाताच नेमतो.
12.238.88
केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्मविदो जनाः ।
दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः ॥ १२.२३८.८८ ॥
काही कर्मज्ञ पुरुषार्थाला मानतात; इतर विप्र दैवाला मानतात; आणि भूतांचा विचार करणारे स्वभावाला मानतात.
12.238.89
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः ।
त्रय एतेऽपृथग्भूता अविवेकः कथंचन ॥ १२.२३८.८९ ॥
पौरुष, कर्म आणि दैव—फल उत्पन्न होण्याच्या स्वभावामुळे हे तिन्ही कोणत्याही प्रकारे वेगळे नाहीत; त्यांना वेगळे पाहणे अविवेक आहे.
12.238.90
एवमेतच्च दैवं च द्भूतं सृजते जगत् ।
कर्मस्था विषयं ब्रूयुः सत्वस्थाः समदर्शिनः ॥ १२.२३८.९० ॥
याचप्रमाणे हे आणि दैव—भूतांद्वारे जग निर्माण होते. कर्मात स्थिर असलेले लोक हा विषय वेगळा सांगतात; सत्त्वात स्थिर असलेले समदर्शी लोक त्याला समानतेने पाहतात.
12.238.91
ततो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः ।
तेन सर्वानवाप्नोति यान्कामान्मनसेच्छति ॥ १२.२३८.९१ ॥
म्हणून जीवाच्या परम कल्याणाचे मूळ शम आणि दम आहे. त्यामुळे मन इच्छील त्या सर्व कामना तो प्राप्त करतो.
12.238.92
तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत् ।
स तद्भूतश्च सर्वेषां भूतानां भवति प्रभुः ॥ १२.२३८.९२ ॥
तपाने तो ती अवस्था प्राप्त करतो ज्याने जग निर्माण केले जाते. ती अवस्था प्राप्त झालेला तो सर्व प्राण्यांचा प्रभू होतो.
12.238.93
ऋषयस्तपसा वेदानध्यैषन्त दिवानिशम् ।
अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा ॥ १२.२३८.९३ ॥
ऋषींनी तपाने रात्रंदिवस वेदांचे अध्ययन केले. स्वयंभूने उच्चारलेली वाणी आदि-अंतरहित आणि नित्य आहे.
12.238.94
ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु सृष्टयः ।
नाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम् ॥ १२.२३८.९४ ॥
ऋषींची नावे, वेदांतील सृष्ट्या, प्राण्यांचे नाम आणि रूप, आणि कर्मांचे प्रवर्तन.
12.238.95
वेदशब्देभ्य एवादौ निर्मिमीते स ईश्वरः ।
नामधेयानि चर्षीणां याश्च वेदेषु सृष्टयः।
शर्वर्यन्तेषु जातानामन्येभ्यो विदधात्यजः ॥ १२.२३८.९५ ॥
सुरुवातीला तो ईश्वर वेदशब्दांपासूनच निर्माण करतो. ऋषींची नावे आणि वेदांतील सृष्ट्या रात्रीच्या शेवटी जन्मलेल्यांना तो अजन्मा इतरांना देतो.
12.238.96
नामभेदतपः कर्मयज्ञाख्या लोकसिद्धये ।
आत्मसिद्धिस्तु वेदेषु प्रोच्यते दशभिः क्रमैः ॥ १२.२३८.९६ ॥
नामभेद, तप, कर्म आणि यज्ञ नावाची साधने लोकसिद्धीसाठी आहेत. परंतु आत्मसिद्धी वेदांत दहा क्रमांनी सांगितली आहे.
12.238.97
यदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददृष्टिभिः ।
तदन्तेषु यथायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते ॥ १२.२३८.९७ ॥
वेदवादांमध्ये वेददृष्ट्यांनी सांगितलेले जे गहन आहे, ते शेवटी यथायोग्य क्रमयोगाने जाणले जाते.
12.238.98
कर्मजोऽयं पृथग्भावो द्वन्द्वयुक्तो हि देहिनः ।
आत्मसिद्धिस्तु विज्ञानाज्जहाति प्रायशो बलम् ॥ १२.२३८.९८ ॥
हा कर्मजन्य पृथग्भाव देहधार्‍यासाठी द्वंद्वांनी युक्त आहे. पण आत्मसिद्धी विज्ञानाने त्याचे बल बहुतांशी सोडते.
12.238.99
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १२.२३८.९९ ॥
जाणण्यायोग्य दोन ब्रह्मे आहेत: शब्दब्रह्म आणि परब्रह्म. शब्दब्रह्मात निष्णात असणारा परब्रह्म प्राप्त करतो.
12.238.100
आलम्भयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशः स्मृताः ।
परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातयः ॥ १२.२३८.१०० ॥
क्षत्रियांचे यज्ञ आलंभयज्ञ, वैश्यांचे हविर्यज्ञ असे सांगितले आहे; शूद्रांचे परिचारयज्ञ, आणि द्विजांचे तपोयज्ञ.
12.238.101
त्रेतायुगे विधिस्त्वेष यज्ञानां न कृते युगे ।
द्वापरे विप्लवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा ॥ १२.२३८.१०१ ॥
त्रेतायुगात यज्ञांचा हा विधी होता; कृतयुगात नव्हता. द्वापरात यज्ञ विप्लवाला जातात, आणि कलियुगातही तसेच.
12.238.102
अपृथग्धर्मिणो मर्त्या ऋक्सामानि यजूंषि च ।
काम्या इष्टीः पृथक्दृष्ट्वा तपोभिस्तप एव च ॥ १२.२३८.१०२ ॥
अपृथग्धर्मी मर्त्य ऋक्, साम, यजुः मंत्र आणि काम्य इष्टी वेगवेगळ्या पाहून, तपांनी तपालाच आश्रय करतात.
12.238.103
त्रेतायां तु समस्ता ये प्रादुरासन्महाबलाः ।
संयन्तारः स्थावराणां जङ्गमानां च सर्वशः ॥ १२.२३८.१०३ ॥
त्रेता युगात जे सर्व महाबली प्रकट झाले; ते स्थावर आणि जंगम सर्व प्राण्यांचे नियंते होते.
12.238.104
त्रेतायां संहता वेदा यज्ञा वर्णास्तथैव च ।
संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे ॥ १२.२३८.१०४ ॥
त्रेता युगात वेद, यज्ञ आणि वर्ण एकत्र होते; आयुष्य कमी झाल्यामुळे हे द्वापर युगात विभागले जातात.
12.238.105
दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगेऽखिलाः ।
उत्सीदन्ते सयज्ञाश्च केवला धर्मपीडिताः ॥ १२.२३८.१०५ ॥
कलियुगात सर्व वेद कधी दिसतात, कधी दिसत नाहीत; यज्ञांसह ते नष्ट होतात, केवळ धर्मपीडित लोकच उरतात.
12.238.106
कृते युगे यस्तु धर्मो ब्राह्मणेषु प्रदृश्यते ।
आत्मवत्सु तपोवत्सु श्रुतवत्सु प्रतिष्ठितः ॥ १२.२३८.१०६ ॥
कृत युगात ब्राह्मणांमध्ये जो धर्म दिसतो, तो आत्मसंयमी, तपस्वी आणि शास्त्रज्ञ ब्राह्मणांमध्ये प्रतिष्ठित असतो.
12.238.107
स धर्मः प्रैति संयोगं यथाधर्मं युगेयुगे ।
विक्रियन्ते स्वधर्मस्था वेदवादा यथागमम् ॥ १२.२३८.१०७ ॥
तो धर्म युगोयुगी यथोचित रीतीने आपल्या संयोगाकडे जातो; स्वधर्मात स्थित लोकांची वेदवचने आगमानुसार बदलतात.
12.238.108
यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि प्रावृषि ।
सृज्यन्ते जङ्गमस्थानि तथा धर्मा युगेयुगे ॥ १२.२३८.१०८ ॥
पावसाळ्यात पावसामुळे जसे चालणारे आणि स्थिर राहणारे अनेक प्राणी निर्माण होतात, तसेच युगोयुगी धर्म निर्माण होतात.
12.238.109
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्महरादिषु ॥ १२.२३८.१०९ ॥
ज्याप्रमाणे ऋतूंमध्ये त्या त्या ऋतूची चिन्हे पाळीपाळीने विविध रूपांत दिसतात, त्याचप्रमाणे ब्रह्मा, हर इत्यादींमध्येही तीच दिसतात.
12.238.110
विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं तथा ।
कीर्तितं यत्पुरस्तात्ते तत्सूते चाति च प्रजाः ॥ १२.२३८.११० ॥
आदी-अंतरहित अशा कालाची विविधता विहित आहे; पूर्वी तुला जसे सांगितले तसेच ते प्रजांना उत्पन्न करते आणि त्यांना पुढेही नेते.
12.238.111
ददाति भवनस्थानं भूतानां संयमो यमः ।
स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वन्द्वयुक्तानि भूरिशः ॥ १२.२३८.१११ ॥
प्राण्यांचे संयमन करणारा यम त्यांना अस्तित्वाचे स्थान देतो; द्वंद्वांनी युक्त असलेले पदार्थ आपल्या स्वभावानेच अनेक प्रकारे वर्ततात.
12.238.112
सर्वकालक्रिया वेदाः कर्ता कार्यं क्रियाफलम् ।
प्रोक्तं ते पुत्र सर्वं वै यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२.२३८.११२ ॥
सर्व काळातील क्रिया, वेद, कर्ता, कार्य आणि कर्मफल — पुत्रा, तू मला जे विचारतोस ते सर्व मी तुला सांगितले आहे.