มหาภารตะ · อัธยายะ 12.238
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.238.1
आद्यन्तं सर्वभूतानां ज्ञातुमिच्छामि कौरव ।
ध्यानं कर्म च कालं च तथैवायुर्युगेयुगे ॥ १२.२३८.१ ॥
โอ กุรุผู้เป็นกษัตริย์ ข้าพเจ้าปรารถนาจะรู้จุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุดของสรรพสัตว์ รวมทั้งสมาธิ กรรม กาล และอายุขัยในทุกยุคทุกสมัย
12.238.2
लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानामागतिं गतिम् ।
सर्गश्च निधनं चैव कुत एतत्प्रवर्तते ॥ १२.२३८.२ ॥
ธรรมชาติของโลกทั้งหลาย การมาและการไปของสรรพสัตว์โดยครบถ้วน ตลอดจนการสร้างและการดับ เหล่านี้เกิดขึ้นจากสิ่งใดกัน
12.238.3
भेदकं भेदतत्वं च तथाऽन्येषां मतं तथा ।
अवस्थात्रितयं चैव यादृशं च पितामह ॥ १२.२३८.३ ॥
โอ ปิตามหะ สิ่งที่แบ่งแยกและหลักการแห่งการแบ่งแยก ทัศนะของผู้อื่น และภาวะทั้งสาม มีลักษณะเป็นเช่นไรกันเล่า
12.238.4
यदि तेऽनुग्रहे बुद्धिरस्मास्विह सतां वर ।
एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२३८.४ ॥
โอ ผู้เลิศแห่งผู้ประเสริฐ หากพระองค์มีพระทัยเมตตาจะโปรดพวกข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขอถามพระองค์เรื่องนี้ ขอพระองค์โปรดอธิบายแก่ข้าพเจ้าด้วย
12.238.5
पूर्वं हि कथितं श्रुत्वा भृगुभाषितमुत्तमम् ।
भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिरुत्तमा ॥ १२.२३८.५ ॥
ก่อนหน้านี้ คำสอนอันประเสริฐของภฤคุได้ถูกเล่าไว้ และเมื่อได้ฟังแล้ว ปัญญาของข้าพเจ้าก็ประเสริฐขึ้นผ่านพราหมณ์ฤๅษีภรัทวาชะ
12.238.6
जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थानसंस्थिता ।
ततो भूयस्तु पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.२३८.६ ॥
ปัญญาของข้าพเจ้าได้เกิดขึ้นโดยยึดมั่นในธรรมอย่างยิ่ง และตั้งมั่นอยู่ในระเบียบอันทิพย์ ฉะนั้นข้าพเจ้าจึงขอถามอีกครั้ง พระองค์เป็นผู้ที่สามารถกล่าวเรื่องนี้ได้
12.238.7
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
जगौ यद्भगवान्व्यासः पुत्राय परिपृच्छते ॥ १२.२३८.७ ॥
ที่นี่ ข้าพเจ้าจะเล่าเรื่องเก่าแก่แก่พระองค์ ซึ่งพระวยาสผู้เป็นที่เคารพได้ขับร้องไว้ เมื่อบุตรของท่านทูลถาม
12.238.8
अधीत्य वेदानखिलान्साङ्गोपनिषदस्तथा ।
अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात् ॥ १२.२३८.८ ॥
หลังจากศึกษาพระเวททั้งหมดพร้อมทั้งเวทางคะและอุปนิษัทแล้ว และแสวงหาหน้าที่ของนักศึกษาผู้มั่นคง เพราะได้เห็นความชำนาญในธรรมจากสิ่งนั้น
12.238.9
कृष्णद्वैपायनं व्यासं पुत्रो वैयासकिः शुकः ।
पप्रच्छ संशयमिमं छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥ १२.२३८.९ ॥
ศุกะ บุตรของพระวยาสผู้เป็นกฤษณทไวปายนะ ผู้เป็นบุตรของพระวยาส ได้ทูลถามข้อสงสัยนี้ เกี่ยวกับธรรมและอรรถ ซึ่งได้รับการแก้ไขแล้ว
12.238.10
भूतग्रामस्य र्क्तारं कालज्ञाने च निश्चितम् ।
ज्ञानं ब्रह्म च योगं च गवात्मकमिदं जगत् ॥ १२.२३८.१० ॥
ผู้สร้างหมู่สรรพสัตว์ และเป็นผู้มั่นคงในความรู้เรื่องกาล ความรู้ พรหมัน และโยคะ และโลกนี้ซึ่งมีลักษณะเป็นเช่นกวา
12.238.11
त्रितये त्वेनमायाति तथा ह्येषोऽपि वा पुनः ।
केनैव च विभागः स्यात्तुरीयो लक्षणैर्विना ॥ १२.२३८.११ ॥
สิ่งนี้อยู่ในภาวะทั้งสาม และสิ่งนี้ก็เช่นกัน หรืออาจกลับไปอีก การแบ่งส่วนที่สี่จะทำได้ด้วยสิ่งใด หากปราศจากเครื่องหมายกำหนด
12.238.12
ज्ञानज्ञेयान्तरे कोसौ कोयं भावस्तु भेदवत् ।
यज्ज्ञानं लक्षणं चैव तेषां कर्तारमेव च।
ब्राह्मणस्य च यत्कृत्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.२३८.१२ ॥
ระหว่างความรู้กับสิ่งที่พึงรู้มีอะไรอยู่ และภาวะนี้ซึ่งมีความแตกต่างคืออะไร โปรดบอกข้าพเจ้าว่าความรู้คืออะไร เครื่องหมายของมันและผู้กระทำมันคือใคร และหน้าที่ของพราหมณ์คืออะไร
12.238.13
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वं पिता पुत्राय पृच्छते ।
अतीतानागते विद्वान्सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥ १२.२३८.१३ ॥
เมื่อบุตรทูลถาม บิดาผู้เป็นปราชญ์ รู้อดีตและอนาคต รอบรู้ทั้งปวง และเข้าใจธรรมทั้งหมด ได้กล่าวทุกสิ่งนั้นแก่บุตร
12.238.14
पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावत्कीर्तयाम्यहम् ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाऽऽवृतमिदं जगत् ॥ १२.२३८.१४ ॥
บุตรผู้ประเสริฐ เมื่อเจ้าทูลถาม เราจะกล่าวให้ถูกต้องตามที่เป็นจริง จงตั้งใจฟังว่าโลกนี้ถูกห่อหุ้มอย่างไร
12.238.15
कार्यादि कारणान्तं यत्कार्यान्तं कारणादिकम् ।
ज्ञानं तदुभयं वित्त्वा सत्यं च परमं शुभम् ॥ १२.२३८.१५ ॥
เมื่อรู้ความรู้ที่เริ่มจากผลและจบลงที่เหตุ และเริ่มจากเหตุและจบลงที่ผล ผู้นั้นย่อมรู้ความจริงอันสูงสุดและเป็นมงคล
12.238.16
ब्रह्मेति चाभिविख्यातं तद्वै पश्यन्ति सूरयः ।
ब्रह्मतेजोमयं भूतं भूतकारणमद्भुतम् ॥ १२.२३८.१६ ॥
สิ่งนั้นมีชื่อเรียกอันโด่งดังว่าพรหมัน ผู้รู้ย่อมเห็นสิ่งนั้น สิ่งนั้นเต็มไปด้วยรัศมีของพรหมัน เป็นเหตุแห่งสรรพสัตว์ และอัศจรรย์ยิ่ง
12.238.17
आसीदादौ ततस्त्वाहुः प्राधान्यमिति तद्विदः ।
त्रिगुणां तां महामायां वैष्णवीं प्रकृतिं विदुः ॥ १२.२३८.१७ ॥
ในตอนเริ่มต้นมันมีอยู่ จากนั้นผู้รู้เรื่องนี้กล่าวว่าเรียกว่าปฐมธาตุ ผู้รู้ทั้งหลายรู้ว่ามหามายานั้นประกอบด้วยคุณทั้งสามและเป็นไวษณวีประกฤติ
12.238.18
तदीदृशमनाद्यन्तमव्यक्तमजरं ध्रुवम् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे वैकृतं च तत् ॥ १२.२३८.१८ ॥
สิ่งนั้นเป็นเช่นนี้ ไม่มีจุดเริ่มต้นหรือจุดสิ้นสุด ไม่ปรากฏ ไม่แก่ คงที่ เกินกว่าการใคร่ครวญ ไม่อาจรู้ได้ ในตอนเริ่มต้นนั้นคือพรหมัน และพรหมันนั้นเองได้กลายเป็นสิ่งที่แปรเปลี่ยนไป
12.238.19
तद्वै प्रधानमुद्दिष्टं त्रिसूक्ष्मं त्रिगुणात्मकम् ।
सम्यग्योगगुणं स्वस्थं तदिच्छाक्षोभितं महत् ॥ १२.२३८.१९ ॥
สิ่งนั้นได้รับการประกาศว่าเป็นปฐมธาตุ มีสามส่วนอันละเอียดอ่อน ประกอบด้วยคุณทั้งสาม มีคุณแห่งการประสานอย่างสมบูรณ์ ดำรงอยู่ในตนเอง เมื่อถูกกระตุ้นด้วยเจตจำนงของมัน มหัตตัตต์ก็เกิดขึ้น
12.238.20
शक्तित्रयात्मिका तस्य प्रकृतिः कारणात्मिका ।
अस्वतन्त्रा च सततं विदधिष्ठानसंयुता ॥ १२.२३८.२० ॥
ประกฤติของมันประกอบด้วยพลังสามประการ มีลักษณะเป็นเหตุ ไม่เป็นอิสระอยู่เสมอ และเชื่อมโยงกับรากฐานแห่งคำสั่ง
12.238.21
स्वभावाख्यं समापन्ना मोहविग्रहधारिणी ।
विविधस्यास्य जीवस्य भोगार्थं समुपागता ॥ १२.२३८.२१ ॥
ในนามของสภาวะธรรมชาติ นางมาถึงใกล้เพื่อการเสวยของชีวะผู้หลากหลายนี้ โดยมีร่างแห่งโมหะ
12.238.22
यथा संनिधिमात्रेण गन्धक्षोभाय जायते ।
मनस्तद्वदशेषस्य परात्पर इति स्मृतः ॥ १२.२३८.२२ ॥
ดุจเพียงการอยู่ใกล้ก็ทำให้กลิ่นหอมกระเพื่อมได้ ฉันใด จิตของสรรพสิ่งทั้งปวงก็ถูกระลึกว่าสูงยิ่งกว่าสิ่งที่สูงสุด ฉันนั้น
12.238.23
सृष्ट्वा प्रविश्य तत्तस्मिन्क्षोभयामास विष्ठितः ।
सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान् ॥ १२.२३८.२३ ॥
เมื่อสร้างแล้ว เข้าไปในสิ่งนั้นและดำรงอยู่ ก็ทำให้สิ่งนั้นกระเพื่อม มหัตตัตต์นั้นมีสามประการ คือ สาตตวิก ราชส และตามส
12.238.24
प्रधानतत्वादुद्भूतो महत्वाच्च महान्स्मृतः ।
प्रधानतत्वमुद्भूतं महत्तत्वं समावृणोत् ॥ १२.२३८.२४ ॥
เกิดจากหลักปรธาน และเพราะความยิ่งใหญ่ จึงถูกระลึกว่าเป็นมหัต ปรธานที่เกิดขึ้นแล้วย่อมครอบคลุมหลักมหัตตัตต์
12.238.25
कालात्मनाऽभिभूतं तत्कालोंऽशः परमात्मनः ।
पुरुषश्चाप्रमेयात्मा स एव इति गीयते ॥ १२.२३८.२५ ॥
ถูกครอบงำด้วยธรรมชาติแห่งกาลเวลา สิ่งนั้นคือส่วนหนึ่งของปรมาตมัน และบุรุษผู้มีอาตมันหาประมาณมิได้ ก็ถูกขับร้องว่าเป็นองค์เดียวกันนั้นเอง
12.238.26
त्रिगुणोसौ महाज्ञातः प्रधान इति वै श्रुतिः ॥ १२.२३८.२६ ॥
สิ่งนั้นมีคุณสามประการ ถูกรู้ว่าเป็นมหาสิ่งหนึ่ง คัมภีร์ศรุติกล่าวว่าเป็นหลักปรธานนั่นเอง
12.238.27
सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधात्मकः ।
त्रिविधोऽयमहङ्कारो महत्तत्वादजायत ॥ १२.२३८.२७ ॥
มีสามประการเป็นสาตตวิก ราชส และตามส อหังการสามประการนี้เกิดจากหลักมหัตตัตต์
12.238.28
तामसोऽसावहङ्कारो भूतादिरिति संज्ञितः ।
भूतानामादिभूतत्वाद्रक्ताहिस्तामसः स्मृतः ॥ १२.२३८.२८ ॥
อหังการตามสนั้นถูกเรียกว่าต้นแห่งธาตุทั้งหลาย เพราะเป็นธาตุแรกของสรรพสัตว์ จึงถูกระลึกว่าเป็นตามส ดุจงูสีแดง
12.238.29
भूतादिः स विकुर्वाणः शिष्टं तन्मात्रकं ततः ।
ससर्ज शब्दं तन्मात्रमाकाशं शब्दलक्षणम् ॥ १२.२३८.२९ ॥
ต้นแห่งธาตุนั้นเมื่อแปรเปลี่ยนแล้ว จึงสร้างตันมาตระที่เหลือ คือศัพทตันมาตระ และอากาศที่มีศัพทเป็นลักษณะ
12.238.30
शब्दलक्षणमाकाशं शब्दतन्मात्रमावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु स्पर्शमात्रं ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३० ॥
อากาศที่มีศัพทเป็นลักษณะย่อมครอบคลุมศัพทตันมาตระ ถูกมันบีบคั้น จึงสร้างสปรรศตันมาตระ
12.238.31
शब्दमात्रं तदाकाशं स्पर्शमात्रं समावृणोत् ।
ससर्ज वायुस्तेनासौ पीड्यमान इति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३१ ॥
อากาศนั้นซึ่งเป็นเพียงศัพท ครอบคลุมสปรรศที่เป็นเพียงการสัมผัส ถูกมันบีบคั้น จึงสร้างวายุ ดังที่ศรุติกล่าวไว้
12.238.32
स्पर्शमात्रं तदा वायू रूपमात्रं समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु ससर्जाग्निमिति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३२ ॥
ลมซึ่งเป็นเพียงการสัมผัส ครอบคลุมรูปที่เป็นเพียงรูป ถูกมันบีบคั้น จึงสร้างไฟ ดังที่ศรุติกล่าวไว้
12.238.33
रूपमात्रं ततो वह्निं समुत्सृज्य समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु रसमात्रं ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३३ ॥
รูปที่เป็นเพียงรูปนั้นปล่อยไฟออก แล้วครอบคลุมมันไว้ ถูกมันบีบคั้น จึงสร้างรสตันมาตระ
12.238.34
रुपमात्रगतं तेजो रसमात्रं समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु ससर्जाम्भ इति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३४ ॥
แสงไฟที่ไปอยู่ในรูปเพียงรูป ครอบคลุมรสเพียงรส ถูกมันบีบคั้น จึงสร้างน้ำ ดังที่ศรุติกล่าวไว้
12.238.35
रसमात्रात्मकं भूयो रसं तन्मात्रमावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु गन्धं तन्मात्रकं ततः ॥ १२.२३८.३५ ॥
น้ำซึ่งประกอบด้วยรสเพียงรส ครอบคลุมรสตันมาตระอีกครั้ง ถูกมันบีบคั้น จึงสร้างคันธตันมาตระ
12.238.36
ससर्ज गन्धं तन्मात्रमावृणोत्करकं ततः ।
तेन संपीड्यमानस्तु काठिन्यं च ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३६ ॥
สร้างคันธตันมาตระแล้ว จากนั้นลูกเห็บครอบคลุมมันไว้ ถูกมันบีบคั้น จึงสร้างความแข็ง
12.238.37
पृथिवी जायते तस्माद्गन्धतन्मात्रजात्तथा ॥ १२.२३८.३७ ॥
จากคันธตันมาตระนั้น แผ่นดินจึงเกิดขึ้น และเช่นนั้นเอง
12.238.38
अम्मयं सर्वमेवेदमापस्तस्तम्भिरे पुनः ।
भूतानीमानि जातानि पृथिव्यादीनि वै श्रुतिः ॥ १२.२३८.३८ ॥
สรรพสิ่งนี้ล้วนประกอบด้วยน้ำ แล้วน้ำก็แข็งตัวอีกครั้ง ธาตุทั้งหลายเหล่านี้ เริ่มจากแผ่นดิน ได้เกิดขึ้นแล้ว ดังที่ศรุติกล่าวไว้
12.238.39
भूतानां मूर्तिरेवैषामन्नं चैषां मता बुधैः ।
तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रा तन्मात्रा इति ते स्मृताः ॥ १२.२३८.३९ ॥
รูปอันเป็นรูปร่างของธาตุทั้งหลายนั้น ผู้รู้ถือว่าเป็นอาหารของมัน ในธาตุเหล่านั้นมีตันมาตระอยู่ ซึ่งถูกระลึกว่าเป็นตันมาตระ
12.238.40
तैजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ।
एकादशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः ॥ १२.२३८.४० ॥
อินทรียะทั้งหลายถูกเรียกว่าเป็นของเปล่งประกาย เทพสิบองค์เป็นผลของการแปรเปลี่ยน อินทรีย์ที่สิบเอ็ดคือใจ ที่นี่เทพทั้งหลายถูกระลึกว่าเป็นผลของการแปรเปลี่ยน
12.238.41
एषामुद्धर्तकः कालो नानाभेदवदास्थितः ।
परमात्मा च भूतात्मा गुणभेदेन संस्थितः।
एक एव त्रिधा भिन्नः करोति विविधाः क्रियाः ॥ १२.२३८.४१ ॥
กาลเป็นผู้ถอนทุกสิ่งเหล่านี้ดำรงอยู่ในความแตกต่างนานาประการ ปรมาตมันและภูตาตมันดำรงอยู่ด้วยความต่างแห่งคุณ เอกะเดียวนั้นแบ่งออกเป็นสามส่วน ย่อมกระทำกิจกรรมต่างๆ
12.238.42
ब्रह्मा सृजति भूतानि पाति नारायणोऽव्ययः ।
रुद्रो हन्ति जगन्मूर्तिः काल एष क्रियाबुधः ॥ १२.२३८.४२ ॥
พระพรหมสร้างภูตทั้งหลาย พระนารายณ์ผู้ไม่เสื่อมสลายคุ้มครองสิ่งเหล่านั้น พระรุทรผู้มีโลกเป็นรูปกายย่อมทำลายสิ่งเหล่านั้น นี่คือกาลผู้ฉลาดในการกระทำ
12.238.43
कालोपि तन्मयोचिन्त्यस्त्रिगुणात्मा सनातनः ।
अव्यक्तोसावचिन्त्योसौ वर्तते भिन्नलक्षणः ॥ १२.२३८.४३ ॥
แม้กาลก็สำเร็จจากพระองค์ เป็นสิ่งที่คาดคิดไม่ถึง มีคุณสามประการเป็นธรรมชาติ เป็นนิรันดร์ ผู้ไม่ปรากฏและคาดคิดไม่ถึงนั้นดำรงอยู่ด้วยลักษณะที่แตกต่างกัน
12.238.44
कालात्मना त्विदं भिन्नमभिन्नं श्रूयते हि यत् ।
अनाद्यन्तमजं दिव्यमव्यक्तमजरं ध्रुवम्।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे संप्रवर्तते ॥ १२.२३८.४४ ॥
ด้วยธรรมชาติของกาล สิ่งนี้ได้ยินกันว่าทั้งแยกและไม่แยก พรหมันไม่มีต้นและปลาย ไม่เกิด เป็นทิพย์ ไม่ปรากฏ ไม่เสื่อมคร่ำ มั่นคง เหนือการตรึกตรอง รู้ไม่ได้ ย่อมปรากฏขึ้นในเบื้องต้นแห่งการสร้าง
12.238.45
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव ।
त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम्।
त्रिंशत्कलश्चापि भवेन्मुहूर्तो ।
भागः कलाया दशमश्च यः स्यात् ॥ १२.२३८.४५ ॥
นิเมษสิบห้าเป็นหนึ่งกาษฐา และพึงนับกาษฐาสามสิบเป็นหนึ่งกลา กลาสามสิบเป็นหนึ่งมุหูรตะ และส่วนที่สิบของกลาก็เช่นกัน
12.238.46
त्रिंशन्मुहूर्तं तु भवेदहश्च ।
रात्रिश्च सङ्ख्या मुनिभिः प्रणीता।
मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशु ।
त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः ॥ १२.२३८.४६ ॥
มุหูรตะสามสิบเป็นหนึ่งวันและหนึ่งคืน ดังที่เหล่าฤๅษีได้กำหนดไว้ เมื่อคืนและวันรวมกันเป็นสามสิบ นั่นเรียกว่าหนึ่งเดือน และกล่าวว่าหนึ่งปีมีสิบสองเดือน
12.238.47
संवत्सरं द्वे अयने वदन्ति ।
सङ्ख्याविदो दक्षिणमुत्तरं च ॥ १२.२३८.४७ ॥
หนึ่งปี ผู้รู้การนับกล่าวว่ามีสองทาง คือทางใต้และทางเหนือ
12.238.48
पहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ ।
रात्रिः स्वप्नाय संयाति चेष्टायै कर्मणामहः ॥ १२.२३८.४८ ॥
พระอาทิตย์แบ่งกลางวันและกลางคืน ซึ่งเป็นของโลกมนุษย์ กลางคืนมาเพื่อการนอนหลับ กลางวันเพื่อการพยายามทำกรรม
12.238.49
पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः ।
शुक्लोऽहः कर्मचेष्टायां कृष्णः स्वप्नाय शर्वरी ॥ १२.२३८.४९ ॥
สำหรับบรรพบุรุษ หนึ่งคืนหนึ่งวันคือหนึ่งเดือน และการแบ่งของเดือนนั้นอีกครั้ง ครึ่งสว่างเป็นวันสำหรับการกระทำและความพยายาม ครึ่งมืดเป็นคืนสำหรับการนอนหลับ
12.238.50
दैवे रात्र्यहनी ह्यब्दः प्रविभागस्तयोः पुनः ।
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ॥ १२.२३८.५० ॥
สำหรับเทวดา หนึ่งคืนหนึ่งวันคือหนึ่งปี และการแบ่งของปีนั้นอีกครั้ง ที่นั่นวันคือทางเหนือของพระอาทิตย์ และคืนคือทางใต้
12.238.51
ये ते रात्र्यहनी पूर्वं कीर्तिते दैवलौकिके ।
तयोः सङ्ख्याय वर्षाग्रं ब्राह्ने वक्ष्याम्यहः क्षपे ॥ १२.२३८.५१ ॥
เมื่อได้นับคืนและวันเหล่านั้นซึ่งกล่าวไว้ก่อนแล้วว่าเป็นของทิพย์และของโลก ข้าพเจ้าจะกล่าวถึงจุดเริ่มต้นของปีในวันและคืนของยุคพรหม
12.238.52
तेषां संवत्सराग्नाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।
कृते त्रेतायुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा ॥ १२.२३८.५२ ॥
ข้าพเจ้าจะกล่าวถึงจุดเริ่มต้นแห่งปีของยุคเหล่านั้นตามลำดับ ในกฤตยุค ในเตรตายุค และในทวาปรยุค และในกลิยุคเช่นกัน
12.238.53
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥ १२.२३८.५३ ॥
ว่ากันว่ากฤตยุคมีสี่พันปี ความเป็นสนธิของยุคนั้นมีเท่าจำนวนร้อยปีเช่นกัน และส่วนรุ่งอรุณก็เป็นเช่นนั้น
12.238.54
इतरेषु ससंध्येषु संध्यांशेषु ततस्त्रिषु ।
एकापायेन संयान्ति सहस्राणि शतानि च ॥ १२.२३८.५४ ॥
ในยุคทั้งสามที่เหลือ พร้อมทั้งสนธิและส่วนรุ่งอรุณ ปีต่างๆ ย่อมผ่านไปเป็นพันและร้อย โดยลดลงทีละหนึ่งเมื่อเทียบกับยุคก่อน
12.238.55
एतानि शाश्वताँल्लोकान्धारयन्ति सनातनान् ।
एतद्ब्रह्मविदां तात विदितं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२३८.५५ ॥
สิ่งเหล่านี้ค้ำจุนโลกอันยั่งยืนและนิรันดร์ทั้งหลาย ลูกรัก พรหมันอันนิรันดร์นี้เป็นที่รู้แก่ผู้รู้พรหมัน
12.238.56
चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युग ।
नाधर्मेणागमः कश्चिद्युगे तस्मिन्प्रवर्तते ॥ १२.२३८.५६ ॥
ในกฤตยุค ความจริงเพียงอย่างเดียวคือธรรมที่สมบูรณ์มีสี่บาท ในยุคนั้น อธรรมไม่มีการเข้ามาแม้แต่น้อย และยุคนั้นดำเนินไปได้
12.238.57
इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरोप्यते ।
सत्यं शौत्रं तथायुश्च धर्मश्चापैति पादशः।
चौर्यकानृतमायाभिरधर्मश्चोपचीयते ॥ १२.२३८.५७ ॥
ในยุคอื่นทั้งหลาย เพราะการเข้ามาของอธรรม ธรรมจึงถูกทำให้ลดลงทีละบาท ความจริง ความบริสุทธิ์ และอายุขัย รวมทั้งธรรม ก็เสื่อมลงทีละบาท ด้วยการลักขโมย การพูดเท็จ และการหลอกลวง อธรรมก็เจริญขึ้น
12.238.58
अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः ।
कृते त्रेतायुगे त्वेषां पादशो ह्रसते वयः ॥ १२.२३८.५८ ॥
ในกฤตยุคผู้คนปราศจากโรค ได้สมความปรารถนาทั้งปวง และมีอายุสี่ร้อยปี แต่ในเตรตายุค อายุของพวกเขาลดลงทีละบาท
12.238.59
वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीतीह न श्रुतम् ।
आयूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत्फलम् ॥ १२.२३८.५९ ॥
ไม่เคยได้ยินว่าคำสอนแห่งพระเวทเสื่อมลงตามยุคในที่นี้ ทั้งอายุขัย พร และผลแห่งพระเวทเองก็เสื่อมลงเช่นกัน
12.238.60
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे ।
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव ॥ १२.२३८.६० ॥
ในกฤตยุคมีธรรมชุดหนึ่ง ในเตรตายุคมีอีกชุดหนึ่ง และในทวาปรยุคก็มีธรรมอื่นอีก ส่วนในกลิยุคมีธรรมอื่นที่ปฏิบัติกันเท่าที่กำลังของแต่ละคนจะทำได้
12.238.61
तपः परं कृतयुगे त्रेतायां सत्यमुत्तमम् ।
द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ॥ १२.२३८.६१ ॥
ในยุคกฤต ตบะเป็นยอดสูงสุด ในยุคเตรตา สัตย์เป็นยอดสูงสุด ในยุคทวาปร ท่านกล่าวว่ายัญเป็นยอดสูงสุด ส่วนในยุคกลี มีเพียงทานเท่านั้น
12.238.62
एतां द्वादशसाहस्त्रीं युगाख्यां कवयो विदुः ।
सहस्रपरिवर्तं तद्ब्राह्मं दिवसमुच्यते ॥ १२.२३८.६२ ॥
ช่วงเวลาสิบสองพันปีนี้ ปราชญ์ทั้งหลายรู้จักว่าเป็นหนึ่งยุค การหมุนเวียนพันรอบของยุคเหล่านั้นเรียกว่าวันของพระพรหม
12.238.63
रात्रिस्तु तावती ब्राह्मी तदादौ विश्वमीश्वरः ।
प्रलयेत्मानमाविश्य सुप्त्वासोऽन्ते विबुध्यते ॥ १२.२३८.६३ ॥
ราตรีของพระพรหมก็ยาวนานเท่ากัน ในตอนเริ่มต้น พระผู้เป็นเจ้าเข้าสู่พระองค์เองในฐานะการสลาย แล้วทรงบรรทม เมื่อสิ้นสุด พระองค์ก็ตื่นขึ้น
12.238.64
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणे विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रां तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १२.२३८.६४ ॥
วันที่ยาวพันยุคสำหรับพระพรหม ผู้รู้ทั้งหลายรู้จักกันดี และราตรีพันยุคนั้น ผู้รู้วันและราตรีก็รู้เช่นกัน
12.238.65
प्रतिबुद्धो विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये ।
सृजते च महद्भूतं तस्माद्व्यक्तात्मकं मनः ॥ १२.२३८.६५ ॥
เมื่อตื่นขึ้นในตอนสิ้นราตรี พระพรหมทรงสร้างสรรค์สิ่งที่ไม่มีวันเสื่อมสลาย ทรงให้กำเนิดมหาภูต และจากสิ่งที่ปรากฏนั้นเกิดจิต
12.238.66
मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया ।
आकाशं जायते तस्मात्तस्य शब्दे गुणो मतः ॥ १२.२३८.६६ ॥
จิตซึ่งถูกกระตุ้นด้วยความปรารถนาที่จะสร้าง ก่อให้เกิดการสร้างสรรค์ จากจิตนั้นเกิดอากาศ และคุณสมบัติของอากาศถือว่าเป็นเสียง
12.238.67
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः ।
बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः ॥ १२.२३८.६७ ॥
เมื่ออากาศเปลี่ยนแปลง ลมที่บริสุทธิ์และทรงพลัง เป็นพาหะของกลิ่นทั้งปวง ก็เกิดขึ้น คุณสมบัติของลมถือว่าเป็นการสัมผัส
12.238.68
वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भवति भास्वरम् ।
रोचनं जनयेच्छुद्धं तद्रूपगुणमुच्यते ॥ १२.२३८.६८ ॥
แม้เมื่อลมเปลี่ยนแปลง แสงสว่างที่ส่องประกายก็เกิดขึ้น แสงบริสุทธิ์นั้นให้กำเนิดความสว่าง และคุณสมบัติของมันกล่าวกันว่าเป็นรูปทรง
12.238.69
ज्योतिषोपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः ।
अद्भ्यो गन्धवहा भूमिः पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ॥ १२.२३८.६९ ॥
แม้เมื่อแสงเปลี่ยนแปลง น้ำซึ่งมีธรรมชาติของรสก็เกิดขึ้น จากน้ำเกิดแผ่นดิน เป็นพาหะของกลิ่น นี่กล่าวว่าเป็นการสร้างธาตุทั้งหลายในลำดับก่อน
12.238.70
ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यस्य सर्वमिदं जगत् ।
एकस्य ब्रह्मभूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ १२.२३८.७० ॥
สิ่งทั้งปวงในโลกนี้เต็มด้วยรัศมีของพรหมัน ขาวบริสุทธิ์ สำหรับผู้เดียวที่เป็นพรหมัน มีความเป็นคู่ของสิ่งที่นิ่งและสิ่งที่เคลื่อนไหว
12.238.71
अहर्मुखे विवुद्धं तत्सृजते विद्यया जगत् ।
अग्र एव महद्भूतमाशु व्यक्तात्मकं मनः ॥ १२.२३८.७१ ॥
เมื่อรุ่งอรุณของวัน พระองค์ตื่นขึ้นและทรงสร้างโลกด้วยความรู้ ก่อนอื่นมหาภูตก็เกิดขึ้น และจิตที่มีธรรมชาติปรากฏก็เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว
12.238.72
अभिभूयेह चातिष्ठद्व्यसृदत्सप्त मानसान् ।
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ॥ १२.२३८.७२ ॥
ที่นี่ พระองค์ทรงดำรงอยู่หลังจากเอาชนะทุกสิ่ง และทรงปล่อยสัตว์ที่เกิดจากจิตเจ็ดประการ ซึ่งไปได้ไกล เคลื่อนไปได้หลายทาง มีธรรมชาติของความปรารถนาและความสงสัย
12.238.73
मनः सृष्टिं न कुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया ।
आकाशोजायते तस्मात्तस्य शब्दो गुणो मतः ॥ १२.२३८.७३ ॥
เมื่อจิตซึ่งถูกกระตุ้นด้วยความปรารถนาที่จะสร้าง ไม่ได้สร้างสรรค์ อากาศ (อากาศ) ก็เกิดขึ้นจากจิตนั้น คุณสมบัติของมันถือว่าเป็นเสียง
12.238.74
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः ।
बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शगुणं विदुः ॥ १२.२३८.७४ ॥
จากอากาศเมื่อเปลี่ยนแปลง ลมที่บริสุทธิ์และทรงพลัง เป็นพาหะของกลิ่นทั้งปวง ก็เกิดขึ้น คุณสมบัติของมันเป็นที่รู้กันว่าเป็นการสัมผัส
12.238.75
वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भूतं तमोनुदम् ।
रोचिष्णुर्जायते तत्र तद्रूपगुणमुच्यते ॥ १२.२३८.७५ ॥
แม้จากลมเมื่อเปลี่ยนแปลง ธาตุแสงสว่าง (ชโยติส) ซึ่งขับไล่ความมืดก็เกิดขึ้น ณ ที่นั้น คุณสมบัติของมันกล่าวกันว่าเป็นรูปทรง
12.238.76
ज्योतिषोपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः ।
अद्भ्यो गन्धवहा भूमिः पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ॥ १२.२३८.७६ ॥
แม้จากแสงเมื่อเปลี่ยนแปลง น้ำซึ่งมีธรรมชาติของรสก็เกิดขึ้น จากน้ำเกิดแผ่นดิน เป็นพาหะของกลิ่น นี่กล่าวว่าเป็นการสร้างธาตุทั้งหลายในลำดับก่อน
12.238.77
गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् ।
तेषां यावद्गुणं यद्यत्तत्तावद्गुणकं स्मृतम् ॥ १२.२३८.७७ ॥
คุณสมบัติของธาตุก่อนหน้าแต่ละอย่างส่งต่อไปยังธาตุถัดไปตามลำดับ และธาตุใดที่มีคุณสมบัติเท่าใด ก็ถือว่ามีคุณสมบัติเท่านั้น
12.238.78
उपलभ्याप्सु चेद्गन्धं केचिद्ब्रयुरनैपुणात् ।
पृथिव्यामेव तं विद्यादपां वायोश्च संश्रितम् ॥ १२.२३८.७८ ॥
หากบางคนรับรู้กลิ่นในน้ำแล้วกล่าวออกมาเพราะขาดความชำนาญ ควรรู้ว่ากลิ่นนั้นอยู่ในแผ่นดินจริง ๆ อาศัยน้ำและอากาศ
12.238.79
एते सप्तविधात्मानो नानावीर्याः पृथक्पृथक् ।
नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुभसमागम्य कृत्स्नशः ॥ १२.२३८.७९ ॥
อัตตาทั้งเจ็ดประเภทนี้ มีพลังต่างกันและแยกจากกัน ไม่อาจสร้างสัตว์ทั้งหลายได้ หากไม่รวมกันอย่างสมบูรณ์
12.238.80
ते समेत्य महात्मानो ह्यन्योन्यमभिसंश्रिताः ।
शरीराश्रयणं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते ॥ १२.२३८.८० ॥
เมื่อบรรดาผู้ยิ่งใหญ่เหล่านั้นมารวมกันและเกาะเกี่ยวกันและกัน ก็ได้ร่างกายเป็นที่พึ่ง จากนั้นจึงเรียกว่าปุรุษะ
12.238.81
श्रयणाच्छरीरी भवति मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
तमाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा ॥ १२.२३८.८१ ॥
เมื่อพึ่งพิง ผู้นั้นย่อมมีร่างกายและรูปลักษณ์ มีองค์ประกอบสิบหก มหาภูตทั้งหลายพร้อมด้วยการกระทำของตนย่อมเข้าสู่ผู้นั้น
12.238.82
सर्वभूतान्युपादाय तपसश्चरणाय हि ।
आदिकर्ता महाभूतं तमेवाहुः प्रजापतिम् ॥ १२.२३८.८२ ॥
ทรงรับสัตว์ทั้งปวงมาเพื่อการปฏิบัติตบะ ผู้เป็นผู้สร้างเบื้องต้น ผู้เป็นมหาภูต ผู้นั้นแหละที่ท่านเรียกว่าประชาบดี
12.238.83
स वै सृजति भूतानि स एव पुरुषः परः ।
अजो जनयते ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान् ॥ १२.२३८.८३ ॥
ผู้นั้นแลสร้างสัตว์ทั้งหลาย ผู้นั้นเองคือปุรุษะสูงสุด พระพรหมผู้ไม่เกิดให้กำเนิดเทวดา ฤๅษี บรรพบุรุษ และมนุษย์
12.238.84
लोकान्नदीः समुद्रांश्च दिशः शैलान्वनस्पतीन् ।
नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान्।
अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ १२.२३८.८४ ॥
โลก แม่น้ำ มหาสมุทร ทิศ ภูเขา ต้นไม้ มนุษย์ กินนร รากษส นก วัวควาย กวาง และงู สิ่งไม่เสื่อมและสิ่งเสื่อม สิ่งไม่เคลื่อนที่และสิ่งเคลื่อนที่ ทั้งสองคู่นี้
12.238.85
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे ।
तान्येव प्रतिपाद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥ १२.२३८.८५ ॥
การกระทำที่สัตว์เหล่านั้นเคยรับไว้ในการสร้างครั้งก่อน สัตว์เหล่านั้นย่อมรับการกระทำเช่นนั้นอีกซ้ำแล้วซ้ำเล่า เมื่อถูกสร้างขึ้นใหม่
12.238.86
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृत्तानृते ।
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥ १२.२३८.८६ ॥
ผู้ที่ซึมซาบด้วยความรุนแรงและความไม่รุนแรง ความอ่อนโยนและความโหดร้าย ธรรมและอธรรม ความจริงและความเท็จ ย่อมบรรลุสิ่งนั้นเอง เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงเป็นที่พอพระทัยของผู้นั้น
12.238.87
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु ।
विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत ॥ १२.२३८.८७ ॥
ความหลากหลายในมหาภูต ในวัตถุของอินทรีย์ และในรูปร่างที่มีตัวตน รวมทั้งการจัดสรรสัตว์ทั้งหลาย พระผู้สร้างเองทรงกำหนดสิ่งทั้งหมดนี้
12.238.88
केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्मविदो जनाः ।
दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः ॥ १२.२३८.८८ ॥
ผู้รู้การกระทำบางพวกกล่าวถึงความเพียรของมนุษย์ พราหมณ์บางพวกกล่าวถึงโชคชะตา และผู้ใคร่ครวญเรื่องภูตทั้งหลายกล่าวถึงสภาวะตามธรรมชาติ
12.238.89
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः ।
त्रय एतेऽपृथग्भूता अविवेकः कथंचन ॥ १२.२३८.८९ ॥
ความเพียรของมนุษย์ การกระทำ และโชคชะตา เพราะธรรมชาติของการเกิดผล ทั้งสามสิ่งนี้มิได้แยกจากกันเลย การแยกออกจากกันนั้นไม่ใช่ความรอบคอบเลยแม้แต่น้อย
12.238.90
एवमेतच्च दैवं च द्भूतं सृजते जगत् ।
कर्मस्था विषयं ब्रूयुः सत्वस्थाः समदर्शिनः ॥ १२.२३८.९० ॥
ดังนี้ สิ่งนี้และโชคชะตาด้วย โลกย่อมถูกสร้างขึ้นโดยภูตทั้งหลาย ผู้ตั้งมั่นในการกระทำย่อมกล่าวเรื่องนี้ว่าแยกจากกัน ส่วนผู้ตั้งมั่นในสัตตวะ ผู้มองเห็นอย่างเสมอกัน ย่อมเห็นว่าเป็นหนึ่งเดียว
12.238.91
ततो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः ।
तेन सर्वानवाप्नोति यान्कामान्मनसेच्छति ॥ १२.२३८.९१ ॥
เพราะฉะนั้น รากฐานแห่งความดีสูงสุดของสัตว์มีชีวิตคือความสงบและการข่มใจ ด้วยสิ่งนี้ ผู้นั้นย่อมได้รับความปรารถนาทั้งหมดที่ใจของตนต้องการ
12.238.92
तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत् ।
स तद्भूतश्च सर्वेषां भूतानां भवति प्रभुः ॥ १२.२३८.९२ ॥
ด้วยตบะ ผู้นั้นย่อมบรรลุสภาวะที่ทำให้สร้างโลกได้ เมื่อเป็นสภาวะนั้นแล้ว ผู้นั้นย่อมเป็นเจ้าแห่งสัตว์ทั้งปวง
12.238.93
ऋषयस्तपसा वेदानध्यैषन्त दिवानिशम् ।
अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा ॥ १२.२३८.९३ ॥
ฤๅษีทั้งหลายด้วยตบะ ได้ศึกษาพระเวททั้งกลางวันและกลางคืน พระวาจาที่พระสวยัมภูทรงเปล่งออกมานั้น ไม่มีจุดเริ่มต้นหรือจุดสิ้นสุด และเป็นนิรันดร์
12.238.94
ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु सृष्टयः ।
नाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम् ॥ १२.२३८.९४ ॥
ชื่อของฤๅษี และการสร้างที่ได้แสดงไว้ในพระเวท ชื่อและรูปของสัตว์ทั้งหลาย และการดำเนินไปของการกระทำ
12.238.95
वेदशब्देभ्य एवादौ निर्मिमीते स ईश्वरः ।
नामधेयानि चर्षीणां याश्च वेदेषु सृष्टयः।
शर्वर्यन्तेषु जातानामन्येभ्यो विदधात्यजः ॥ १२.२३८.९५ ॥
ในตอนเริ่มต้น พระผู้เป็นเจ้าทรงสร้างทุกสิ่งจากถ้อยคำของพระเวท ชื่อของฤๅษี และการสร้างที่ได้แสดงไว้ในพระเวท พระอชะผู้ไม่เกิดทรงกำหนดให้แก่ผู้อื่น คือแก่ผู้ที่เกิดในปลายราตรีทั้งหลาย
12.238.96
नामभेदतपः कर्मयज्ञाख्या लोकसिद्धये ।
आत्मसिद्धिस्तु वेदेषु प्रोच्यते दशभिः क्रमैः ॥ १२.२३८.९६ ॥
ความต่างแห่งนาม ตบะ การกระทำ และสิ่งที่เรียกว่ายัญ ทำให้โลกสำเร็จ แต่ความสำเร็จของอาตมันนั้น พระเวทกล่าวไว้ในสิบขั้นตามลำดับ
12.238.97
यदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददृष्टिभिः ।
तदन्तेषु यथायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते ॥ १२.२३८.९७ ॥
สิ่งที่ได้กล่าวไว้อย่างลึกซึ้งในคำสอนของพระเวท โดยผู้เห็นพระเวท ย่อมได้รับการเข้าใจในที่สุด อย่างเหมาะสม ตามลำดับแห่งการปฏิบัติ
12.238.98
कर्मजोऽयं पृथग्भावो द्वन्द्वयुक्तो हि देहिनः ।
आत्मसिद्धिस्तु विज्ञानाज्जहाति प्रायशो बलम् ॥ १२.२३८.९८ ॥
ภาวะแยกกันนี้เกิดจากการกระทำ สำหรับผู้มีร่างกายซึ่งผูกอยู่กับคู่ตรงข้าม แต่ความสำเร็จของอาตมันด้วยปัญญา ย่อมละกำลังนั้นเป็นส่วนใหญ่
12.238.99
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १२.२३८.९९ ॥
พรหมันที่ควรรู้มีสองอย่าง คือ พรหมันแห่งเสียง และสิ่งที่สูงกว่านั้น ผู้ชำนาญในพรหมันแห่งเสียงย่อมบรรลุพรหมันสูงสุด
12.238.100
आलम्भयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशः स्मृताः ।
परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातयः ॥ १२.२३८.१०० ॥
ยัญของกษัตริย์เรียกว่ายัญแห่งการฆ่าสัตว์ ยัญของแพศย์เรียกว่ายัญด้วยเครื่องบูชาหวี ยัญของศูทรคือยัญแห่งการรับใช้ ส่วนทวิชาติมียัญแห่งตบะ
12.238.101
त्रेतायुगे विधिस्त्वेष यज्ञानां न कृते युगे ।
द्वापरे विप्लवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा ॥ १२.२३८.१०१ ॥
ระเบียบแห่งการบูชายัญนี้เป็นของยุคเพรตา ไม่ใช่ของยุคกฤต ในยุคทวาปรา การบูชายัญย่อมเสื่อมสลายไปยุคกลิก็เช่นเดียวกัน
12.238.102
अपृथग्धर्मिणो मर्त्या ऋक्सामानि यजूंषि च ।
काम्या इष्टीः पृथक्दृष्ट्वा तपोभिस्तप एव च ॥ १२.२३८.१०२ ॥
มนุษย์ผู้มีหน้าที่มิได้แยกออกจากกัน เมื่อเห็นฤคเวท สามเวท และยชุรเวทต่างแยกกัน และพิธีกรรมที่มุ่งหวังผลตอบแทนต่างแยกกัน ก็หันไปหาตบะด้วยตบะเอง
12.238.103
त्रेतायां तु समस्ता ये प्रादुरासन्महाबलाः ।
संयन्तारः स्थावराणां जङ्गमानां च सर्वशः ॥ १२.२३८.१०३ ॥
ในยุคเพรตา บรรดาผู้มีพลังมหาศาลที่ปรากฏขึ้นพร้อมกันทั้งหมด เป็นผู้ควบคุมสัตว์ทั้งที่ไม่เคลื่อนที่และที่เคลื่อนที่ทั้งปวง
12.238.104
त्रेतायां संहता वेदा यज्ञा वर्णास्तथैव च ।
संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे ॥ १२.२३८.१०४ ॥
ในยุคเพรตา พระเวท พิธีบูชายัญ และวรรณะต่าง ๆ ถูกรวมเป็นหนึ่งเดียว แต่เพราะอายุขัยที่ลดลง สิ่งเหล่านี้จึงถูกแยกออกจากกันในยุคทวาปรา
12.238.105
दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगेऽखिलाः ।
उत्सीदन्ते सयज्ञाश्च केवला धर्मपीडिताः ॥ १२.२३८.१०५ ॥
ในยุคกลิ พระเวททั้งหมดบางครั้งก็ปรากฏให้เห็น บางครั้งก็มิได้ปรากฏ พระเวทเสื่อมสลายไปพร้อมกับพิธีบูชายัญ เหลือเพียงผู้ที่ถูกความเสื่อมของธรรมบีบคั้นเท่านั้น
12.238.106
कृते युगे यस्तु धर्मो ब्राह्मणेषु प्रदृश्यते ।
आत्मवत्सु तपोवत्सु श्रुतवत्सु प्रतिष्ठितः ॥ १२.२३८.१०६ ॥
ในยุคกฤต ธรรมที่ปรากฏในหมู่พราหมณ์ ย่อมตั้งมั่นอยู่ในผู้ที่ฝึกตนได้ ผู้ที่บำเพ็ญตบะ และผู้ที่รอบรู้คัมภีร์
12.238.107
स धर्मः प्रैति संयोगं यथाधर्मं युगेयुगे ।
विक्रियन्ते स्वधर्मस्था वेदवादा यथागमम् ॥ १२.२३८.१०७ ॥
ธรรมนั้นย่อมดำเนินไปสู่การประสานกันตามความเหมาะสม ยุคแล้วยุคเล่า และถ้อยคำแห่งพระเวทของผู้ที่ตั้งมั่นในหน้าที่ของตน ย่อมแปรเปลี่ยนไปตามคัมภีร์ที่สืบทอดมา
12.238.108
यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि प्रावृषि ।
सृज्यन्ते जङ्गमस्थानि तथा धर्मा युगेयुगे ॥ १२.२३८.१०८ ॥
เหมือนดังที่สัตว์ทั้งหลายจำนวนมากทั้งที่เคลื่อนที่และไม่เคลื่อนที่ถือกำเนิดขึ้นจากฝนในฤดูมรสุม ธรรมทั้งหลายก็ถือกำเนิดขึ้นยุคแล้วยุคเล่าฉันนั้น
12.238.109
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्महरादिषु ॥ १२.२३८.१०९ ॥
เหมือนดังที่เครื่องหมายแห่งแต่ละฤดูปรากฏขึ้นในรูปต่าง ๆ มากมายเมื่อฤดูหมุนเวียนไป สิ่งเหล่านั้นนั่นเองก็ปรากฏในพระพรหม พระหระ และองค์อื่น ๆ ฉันนั้น
12.238.110
विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं तथा ।
कीर्तितं यत्पुरस्तात्ते तत्सूते चाति च प्रजाः ॥ १२.२३८.११० ॥
ความหลากหลายของกาลเวลาที่ไม่มีจุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุดนั้นได้ถูกกำหนดไว้แล้ว ดังที่ได้ทรงแสดงแก่ท่านก่อนหน้านี้ กาลเวลาย่อมให้กำเนิดสรรพสัตว์และนำพาให้ดำเนินต่อไป
12.238.111
ददाति भवनस्थानं भूतानां संयमो यमः ।
स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वन्द्वयुक्तानि भूरिशः ॥ १२.२३८.१११ ॥
พระยมผู้ควบคุมสัตว์ทั้งหลายย่อมประทานที่ตั้งแห่งการดำรงอยู่แก่สัตว์เหล่านั้น และสิ่งที่ประกอบด้วยคู่แห่งความตรงข้ามย่อมดำเนินไปหลากหลายรูปแบบตามธรรมชาติของตนเอง
12.238.112
सर्वकालक्रिया वेदाः कर्ता कार्यं क्रियाफलम् ।
प्रोक्तं ते पुत्र सर्वं वै यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२.२३८.११२ ॥
การกระทำของทุกกาล พระเวท ผู้กระทำ การกระทำ และผลของการกระทำ ลูกเอ๋ย สิ่งทั้งหมดที่ท่านถามข้าพเจ้านั้น ข้าพเจ้าได้ชี้แจงแก่ท่านแล้ว