ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.238
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.238.1
आद्यन्तं सर्वभूतानां ज्ञातुमिच्छामि कौरव ।
ध्यानं कर्म च कालं च तथैवायुर्युगेयुगे ॥ १२.२३८.१ ॥
ਹੇ ਕੌਰਵ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ, ਧਿਆਨ, ਕਰਮ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਹਰ ਯੁਗ ਦੀ ਉਮਰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਮੈਂ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।
12.238.2
लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानामागतिं गतिम् ।
सर्गश्च निधनं चैव कुत एतत्प्रवर्तते ॥ १२.२३८.२ ॥
ਲੋਕ-ਤੱਤ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਤੇ ਜਾਣਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ — ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਰਤਦਾ ਹੈ?
12.238.3
भेदकं भेदतत्वं च तथाऽन्येषां मतं तथा ।
अवस्थात्रितयं चैव यादृशं च पितामह ॥ १२.२३८.३ ॥
ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਭੇਦਕ ਅਤੇ ਭੇਦ-ਤੱਤ, ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਮਤ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ — ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ?
12.238.4
यदि तेऽनुग्रहे बुद्धिरस्मास्विह सतां वर ।
एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२३८.४ ॥
ਹੇ ਸਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.238.5
पूर्वं हि कथितं श्रुत्वा भृगुभाषितमुत्तमम् ।
भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिरुत्तमा ॥ १२.२३८.५ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦਾ ਉੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਪ੍ਰਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਉੱਤਮ ਹੋ ਗਈ।
12.238.6
जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थानसंस्थिता ।
ततो भूयस्तु पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.२३८.६ ॥
ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਪਰਮ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਦਿਵ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮੀ; ਇਸ ਲਈ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ — ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਦੇ ਤੁਸੀਂ ਯੋਗ ਹੋ।
12.238.7
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
जगौ यद्भगवान्व्यासः पुत्राय परिपृच्छते ॥ १२.२३८.७ ॥
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
12.238.8
अधीत्य वेदानखिलान्साङ्गोपनिषदस्तथा ।
अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात् ॥ १२.२३८.८ ॥
ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਕਰਮ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਿਆਂ।
12.238.9
कृष्णद्वैपायनं व्यासं पुत्रो वैयासकिः शुकः ।
पप्रच्छ संशयमिमं छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥ १२.२३८.९ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੈਯਾਸਕਿ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਇਹ ਸੰਸ਼ਯ ਪੁੱਛਿਆ।
12.238.10
भूतग्रामस्य र्क्तारं कालज्ञाने च निश्चितम् ।
ज्ञानं ब्रह्म च योगं च गवात्मकमिदं जगत् ॥ १२.२३८.१० ॥
ਜੀਵ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਕਾਲ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ; ਗਿਆਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਯੋਗ, ਤੇ ਇਹ ਜਗਤ ਗਵਾਤਮਕ ਹੈ।
12.238.11
त्रितये त्वेनमायाति तथा ह्येषोऽपि वा पुनः ।
केनैव च विभागः स्यात्तुरीयो लक्षणैर्विना ॥ १२.२३८.११ ॥
ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਂ ਫਿਰ। ਲੱਛਣਾਂ ਬਿਨਾਂ ਚੌਥਾ ਕਿਸ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇਗਾ?
12.238.12
ज्ञानज्ञेयान्तरे कोसौ कोयं भावस्तु भेदवत् ।
यज्ज्ञानं लक्षणं चैव तेषां कर्तारमेव च।
ब्राह्मणस्य च यत्कृत्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.२३८.१२ ॥
ਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਤਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਭੇਦ ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਤੇ ਕਰਤਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਜੋ ਕਰਤਵ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿਣਾ ਯੋਗ ਹੋ।
12.238.13
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वं पिता पुत्राय पृच्छते ।
अतीतानागते विद्वान्सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥ १२.२३८.१३ ॥
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ। ਬੀਤੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਰਵਗਿਆ, ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਜਾਣੂ ਵਿਦਵਾਨ।
12.238.14
पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावत्कीर्तयाम्यहम् ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाऽऽवृतमिदं जगत् ॥ १२.२३८.१४ ॥
ਹੇ ਸਤਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
12.238.15
कार्यादि कारणान्तं यत्कार्यान्तं कारणादिकम् ।
ज्ञानं तदुभयं वित्त्वा सत्यं च परमं शुभम् ॥ १२.२३८.१५ ॥
ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਨ ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਜ ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਾਣ ਕੇ (ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਸੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।
12.238.16
ब्रह्मेति चाभिविख्यातं तद्वै पश्यन्ति सूरयः ।
ब्रह्मतेजोमयं भूतं भूतकारणमद्भुतम् ॥ १२.२३८.१६ ॥
ਉਸੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਅਦਭੁਤ ਉਹ ਸੱਤਾ ਹੈ।
12.238.17
आसीदादौ ततस्त्वाहुः प्राधान्यमिति तद्विदः ।
त्रिगुणां तां महामायां वैष्णवीं प्रकृतिं विदुः ॥ १२.२३८.१७ ॥
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਉਸ ਮਹਾਮਾਇਆ ਨੂੰ ਉਹ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.238.18
तदीदृशमनाद्यन्तमव्यक्तमजरं ध्रुवम् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे वैकृतं च तत् ॥ १२.२३८.१८ ॥
ਉਹ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ: ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਅਵਿਅਕਤ, ਜਰਾ-ਰਹਿਤ, ਧਰੁਵ, ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਣਜਾਣ। ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੀ; ਉਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰੀ ਹੋਇਆ।
12.238.19
तद्वै प्रधानमुद्दिष्टं त्रिसूक्ष्मं त्रिगुणात्मकम् ।
सम्यग्योगगुणं स्वस्थं तदिच्छाक्षोभितं महत् ॥ १२.२३८.१९ ॥
ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਸੂਖਮ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ, ਸਮਯਕ ਯੋਗਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ; ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾ ਕੇ ਮਹਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.238.20
शक्तित्रयात्मिका तस्य प्रकृतिः कारणात्मिका ।
अस्वतन्त्रा च सततं विदधिष्ठानसंयुता ॥ १२.२३८.२० ॥
ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੈ, ਕਾਰਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਦਾ ਅਸਵਤੰਤ੍ਰ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
12.238.21
स्वभावाख्यं समापन्ना मोहविग्रहधारिणी ।
विविधस्यास्य जीवस्य भोगार्थं समुपागता ॥ १२.२३८.२१ ॥
'ਸਵਭਾਵ' ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮੋਹ ਦਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਵਿਵਿਧ ਜੀਵ ਦੇ ਭੋਗ ਲਈ ਉਹ ਆਈ ਹੈ।
12.238.22
यथा संनिधिमात्रेण गन्धक्षोभाय जायते ।
मनस्तद्वदशेषस्य परात्पर इति स्मृतः ॥ १२.२३८.२२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਸਾਂਨਿਧ੍ਯ ਨਾਲ ਗੰਧ ਦਾ ਕਸ਼ੋਭ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਮੁੱਚੇ ਦਾ ਮਨ ਪਰਾਤਪਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.238.23
सृष्ट्वा प्रविश्य तत्तस्मिन्क्षोभयामास विष्ठितः ।
सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान् ॥ १२.२३८.२३ ॥
ਸਿਰਜ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ; ਮਹਤ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ।
12.238.24
प्रधानतत्वादुद्भूतो महत्वाच्च महान्स्मृतः ।
प्रधानतत्वमुद्भूतं महत्तत्वं समावृणोत् ॥ १२.२३८.२४ ॥
ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਮਹਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.238.25
कालात्मनाऽभिभूतं तत्कालोंऽशः परमात्मनः ।
पुरुषश्चाप्रमेयात्मा स एव इति गीयते ॥ १२.२३८.२५ ॥
ਕਾਲਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਭੂਤ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਕਾਲਾਂਸ਼ ਹੈ। ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਵੀ ਉਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.238.26
त्रिगुणोसौ महाज्ञातः प्रधान इति वै श्रुतिः ॥ १२.२३८.२६ ॥
ਉਹ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ, ਮਹਾਜ੍ਞਾਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਐਸਾ ਸ਼ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ।
12.238.27
सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधात्मकः ।
त्रिविधोऽयमहङ्कारो महत्तत्वादजायत ॥ १२.२३८.२७ ॥
ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ—ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਸੁਭਾਅ; ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅਹੰਕਾਰ ਮਹਤ੍ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ।
12.238.28
तामसोऽसावहङ्कारो भूतादिरिति संज्ञितः ।
भूतानामादिभूतत्वाद्रक्ताहिस्तामसः स्मृतः ॥ १२.२३८.२८ ॥
ਉਹ ਤਾਮਸ ਅਹੰਕਾਰ ਭੂਤਾਦਿ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿਭੂਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਾਮਸ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.238.29
भूतादिः स विकुर्वाणः शिष्टं तन्मात्रकं ततः ।
ससर्ज शब्दं तन्मात्रमाकाशं शब्दलक्षणम् ॥ १२.२३८.२९ ॥
ਭੂਤਾਦਿ ਉਸ ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਤਨਮਾਤਰ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਸ਼ਬਦ-ਤਨਮਾਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਲੱਖਣ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਰਚਿਆ।
12.238.30
शब्दलक्षणमाकाशं शब्दतन्मात्रमावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु स्पर्शमात्रं ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३० ॥
ਸ਼ਬਦ-ਲੱਖਣ ਵਾਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਸ਼ਬਦ-ਤਨਮਾਤਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸਪਰਸ਼-ਤਨਮਾਤਰ ਰਚਿਆ।
12.238.31
शब्दमात्रं तदाकाशं स्पर्शमात्रं समावृणोत् ।
ससर्ज वायुस्तेनासौ पीड्यमान इति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३१ ॥
ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਸ਼ਬਦਮਾਤਰ ਸੀ; ਉਸਨੇ ਸਪਰਸ਼ਮਾਤਰ ਨੂੰ ਢੱਕਿਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਿਆ, ਇਵੇਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ।
12.238.32
स्पर्शमात्रं तदा वायू रूपमात्रं समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु ससर्जाग्निमिति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३२ ॥
ਤਦ ਸਪਰਸ਼ਮਾਤਰ ਵਾਯੂ ਨੇ ਰੂਪਮਾਤਰ ਨੂੰ ਢੱਕਿਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਅੱਗ ਸਿਰਜੀ, ਇਵੇਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ।
12.238.33
रूपमात्रं ततो वह्निं समुत्सृज्य समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु रसमात्रं ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३३ ॥
ਫਿਰ ਰੂਪਮਾਤਰ ਨੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਢੱਕਿਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਰਸਮਾਤਰ ਸਿਰਜਿਆ।
12.238.34
रुपमात्रगतं तेजो रसमात्रं समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु ससर्जाम्भ इति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३४ ॥
ਰੂਪਮਾਤਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਤੇਜ ਰਸਮਾਤਰ ਨੂੰ ਢੱਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਜਲ ਸਿਰਜਿਆ, ਇਵੇਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ।
12.238.35
रसमात्रात्मकं भूयो रसं तन्मात्रमावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु गन्धं तन्मात्रकं ततः ॥ १२.२३८.३५ ॥
ਰਸਮਾਤਰ ਸਰੂਪ ਜਲ ਨੇ ਮੁੜ ਰਸ-ਤਨਮਾਤਰ ਨੂੰ ਢੱਕਿਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਗੰਧ-ਤਨਮਾਤਰ ਸਿਰਜੀ।
12.238.36
ससर्ज गन्धं तन्मात्रमावृणोत्करकं ततः ।
तेन संपीड्यमानस्तु काठिन्यं च ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३६ ॥
ਉਸਨੇ ਗੰਧ-ਤਨਮਾਤਰ ਸਿਰਜੀ; ਫਿਰ ਕਰਕ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਢੱਕਿਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਕਠੋਰਤਾ ਸਿਰਜੀ।
12.238.37
पृथिवी जायते तस्माद्गन्धतन्मात्रजात्तथा ॥ १२.२३८.३७ ॥
ਉਸ ਗੰਧਤਨਮਾਤਰ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.238.38
अम्मयं सर्वमेवेदमापस्तस्तम्भिरे पुनः ।
भूतानीमानि जातानि पृथिव्यादीनि वै श्रुतिः ॥ १२.२३८.३८ ॥
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਲਮਈ ਸੀ; ਫਿਰ ਜਲ ਜੰਮ ਕੇ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਆਦਿ ਇਹ ਭੂਤ ਜਨਮੇ, ਇਹ ਸ਼ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ।
12.238.39
भूतानां मूर्तिरेवैषामन्नं चैषां मता बुधैः ।
तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रा तन्मात्रा इति ते स्मृताः ॥ १२.२३८.३९ ॥
ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਹੈ, ਇਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ।
12.238.40
तैजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ।
एकादशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः ॥ १२.२३८.४० ॥
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੈਜਸ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤੇ ਵੈਕਾਰਿਕ, ਦਸ। ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਮਨ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਵੈਕਾਰਿਕ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
12.238.41
एषामुद्धर्तकः कालो नानाभेदवदास्थितः ।
परमात्मा च भूतात्मा गुणभेदेन संस्थितः।
एक एव त्रिधा भिन्नः करोति विविधाः क्रियाः ॥ १२.२३८.४१ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰਕ ਕਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਭੂਤਾਤਮਾ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਵਿਧ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.238.42
ब्रह्मा सृजति भूतानि पाति नारायणोऽव्ययः ।
रुद्रो हन्ति जगन्मूर्तिः काल एष क्रियाबुधः ॥ १२.२३८.४२ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ; ਅਵਿਅਯ ਨਾਰਾਇਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ-ਮੂਰਤੀ ਰੁਦਰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਜਾਣੂ ਇਹ ਕਾਲ ਹੀ ਹੈ।
12.238.43
कालोपि तन्मयोचिन्त्यस्त्रिगुणात्मा सनातनः ।
अव्यक्तोसावचिन्त्योसौ वर्तते भिन्नलक्षणः ॥ १२.२३८.४३ ॥
ਕਾਲ ਵੀ ਉਸੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਅਚਿੰਤ੍ਯ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿੰਨ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।
12.238.44
कालात्मना त्विदं भिन्नमभिन्नं श्रूयते हि यत् ।
अनाद्यन्तमजं दिव्यमव्यक्तमजरं ध्रुवम्।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे संप्रवर्तते ॥ १२.२३८.४४ ॥
ਕਾਲ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਇਹ ਭਿੰਨ ਅਤੇ ਅਭਿੰਨ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਅਜਨਮਾ, ਦਿਵ੍ਯ, ਅਵਿਅਕਤ, ਅਜਰ, ਧ੍ਰੁਵ, ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਜਾਣ ਬ੍ਰਹਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰਤਦਾ ਹੈ।
12.238.45
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव ।
त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम्।
त्रिंशत्कलश्चापि भवेन्मुहूर्तो ।
भागः कलाया दशमश्च यः स्यात् ॥ १२.२३८.४५ ॥
ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਇੱਕ ਕਾਸ਼ਠਾ; ਤੀਹ ਕਾਸ਼ਠਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਾ ਗਿਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਾ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ।
12.238.46
त्रिंशन्मुहूर्तं तु भवेदहश्च ।
रात्रिश्च सङ्ख्या मुनिभिः प्रणीता।
मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशु ।
त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः ॥ १२.२३८.४६ ॥
ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਮਿਲ ਕੇ ਤੀਹ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਰਾਂ ਮਾਸਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਵਤਸਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.238.47
संवत्सरं द्वे अयने वदन्ति ।
सङ्ख्याविदो दक्षिणमुत्तरं च ॥ १२.२३८.४७ ॥
ਸੰਵਤਸਰ ਨੂੰ ਦੋ ਅਯਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਦੱਖਣਾਯਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਣ।
12.238.48
पहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ ।
रात्रिः स्वप्नाय संयाति चेष्टायै कर्मणामहः ॥ १२.२३८.४८ ॥
ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਨੁੱਖ-ਲੋਕ ਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੀਂਦ ਲਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਯਤਨ ਲਈ।
12.238.49
पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः ।
शुक्लोऽहः कर्मचेष्टायां कृष्णः स्वप्नाय शर्वरी ॥ १२.२३८.४९ ॥
ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਮਹੀਨਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਫਿਰ ਵੰਡ: ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਕਰਮ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾ ਲਈ ਦਿਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਨੀਂਦ ਲਈ ਰਾਤ।
12.238.50
दैवे रात्र्यहनी ह्यब्दः प्रविभागस्तयोः पुनः ।
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ॥ १२.२३८.५० ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਸਾਲ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਫਿਰ ਵੰਡ: ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਉੱਤਰਾਇਣ, ਰਾਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾਇਣ।
12.238.51
ये ते रात्र्यहनी पूर्वं कीर्तिते दैवलौकिके ।
तयोः सङ्ख्याय वर्षाग्रं ब्राह्ने वक्ष्याम्यहः क्षपे ॥ १२.२३८.५१ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਦੈਵ-ਲੌਕਿਕ ਆਖੇ ਗਏ ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮ ਕਾਲ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
12.238.52
तेषां संवत्सराग्नाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।
कृते त्रेतायुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा ॥ १२.२३८.५२ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਮੈਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਲਿ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.238.53
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥ १२.२३८.५३ ॥
ਉਹ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਸੰਧਿਆ ਉਤਨੇ ਹੀ ਸੌ ਸਾਲ, ਸੰਧਿਆਂਸ਼ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ।
12.238.54
इतरेषु ससंध्येषु संध्यांशेषु ततस्त्रिषु ।
एकापायेन संयान्ति सहस्राणि शतानि च ॥ १२.२३८.५४ ॥
ਬਾਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆਂਸ਼ ਸਮੇਤ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਘਟਦਾ ਹੋਇਆ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਬੀਤਦੇ ਹਨ।
12.238.55
एतानि शाश्वताँल्लोकान्धारयन्ति सनातनान् ।
एतद्ब्रह्मविदां तात विदितं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२३८.५५ ॥
ਇਹ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਤਾਤ, ਬ੍ਰਹਮਵੇਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮ ਪਤਾ ਹੈ।
12.238.56
चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युग ।
नाधर्मेणागमः कश्चिद्युगे तस्मिन्प्रवर्तते ॥ १२.२३८.५६ ॥
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਹੀ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਧਰਮ ਹੈ। ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.238.57
इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरोप्यते ।
सत्यं शौत्रं तथायुश्च धर्मश्चापैति पादशः।
चौर्यकानृतमायाभिरधर्मश्चोपचीयते ॥ १२.२३८.५७ ॥
ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਧਰਮ ਪੈਰ-ਪੈਰ ਕਰਕੇ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ, ਸ਼ੌਚ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵੀ ਪੈਰ-ਪੈਰ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੋਰੀ, ਝੂਠ ਅਤੇ ਛਲ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ।
12.238.58
अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः ।
कृते त्रेतायुगे त्वेषां पादशो ह्रसते वयः ॥ १२.२३८.५८ ॥
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਰੋਗਰਹਿਤ, ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪੈਰ-ਪੈਰ ਕਰਕੇ ਘਟਦੀ ਹੈ।
12.238.59
वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीतीह न श्रुतम् ।
आयूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत्फलम् ॥ १२.२३८.५९ ॥
ਵੇਦ-ਵਚਨ ਵੀ ਯੁਗ-ਯੁਗ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਸੁਣੀ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਉਮਰ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਵੇਦ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ (ਘਟਦਾ ਹੈ)।
12.238.60
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे ।
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव ॥ १२.२३८.६० ॥
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਧਰਮ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਰ। ਕਲਿ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਧਰਮ ਹਨ, ਜੋ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।
12.238.61
तपः परं कृतयुगे त्रेतायां सत्यमुत्तमम् ।
द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ॥ १२.२३८.६१ ॥
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਿ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਹੀ।
12.238.62
एतां द्वादशसाहस्त्रीं युगाख्यां कवयो विदुः ।
सहस्रपरिवर्तं तद्ब्राह्मं दिवसमुच्यते ॥ १२.२३८.६२ ॥
ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕਾਲ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਯੁੱਗ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.238.63
रात्रिस्तु तावती ब्राह्मी तदादौ विश्वमीश्वरः ।
प्रलयेत्मानमाविश्य सुप्त्वासोऽन्ते विबुध्यते ॥ १२.२३८.६३ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਈਸ਼ਵਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਲੈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।
12.238.64
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणे विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रां तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १२.२३८.६४ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.238.65
प्रतिबुद्धो विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये ।
सृजते च महद्भूतं तस्माद्व्यक्तात्मकं मनः ॥ १२.२३८.६५ ॥
ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਕਸ਼ੈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ; ਮਹਤ-ਭੂਤ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.238.66
मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया ।
आकाशं जायते तस्मात्तस्य शब्दे गुणो मतः ॥ १२.२३८.६६ ॥
ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.238.67
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः ।
बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः ॥ १२.२३८.६७ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਵਿਕਾਰ ਪਾਉਣ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗੰਧਾਂ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁੱਧ, ਬਲਵਾਨ ਹਵਾ ਜਨਮਦੀ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਗੁਣ ਛੋਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.238.68
वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भवति भास्वरम् ।
रोचनं जनयेच्छुद्धं तद्रूपगुणमुच्यते ॥ १२.२३८.६८ ॥
ਹਵਾ ਵਿਕਾਰ ਪਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਚਮਕਦੀ ਜੋਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਨਮਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਗੁਣ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.238.69
ज्योतिषोपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः ।
अद्भ्यो गन्धवहा भूमिः पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ॥ १२.२३८.६९ ॥
ਜੋਤ ਵਿਕਾਰ ਪਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਰਸ-ਸਰੂਪ ਜਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਜਲ ਤੋਂ ਗੰਧ ਢੋਣ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.238.70
ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यस्य सर्वमिदं जगत् ।
एकस्य ब्रह्मभूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ १२.२३८.७० ॥
ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸ਼ੁਭ੍ਰ, ਜਿਸਦਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੈ—ਉਸ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਲਈ ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਦਾ ਦੋਹਰਾਪਣ ਹੈ।
12.238.71
अहर्मुखे विवुद्धं तत्सृजते विद्यया जगत् ।
अग्र एव महद्भूतमाशु व्यक्तात्मकं मनः ॥ १२.२३८.७१ ॥
ਦਿਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਗਿਆ ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਗਤ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਤ-ਤੱਤ, ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
12.238.72
अभिभूयेह चातिष्ठद्व्यसृदत्सप्त मानसान् ।
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ॥ १२.२३८.७२ ॥
ਇੱਥੇ ਸਭ ਨੂੰ ਅਭਿਭੂਤ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਉਸਨੇ ਸੱਤ ਮਾਨਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ—ਦੂਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੰਸ਼ਯ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ।
12.238.73
मनः सृष्टिं न कुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया ।
आकाशोजायते तस्मात्तस्य शब्दो गुणो मतः ॥ १२.२३८.७३ ॥
ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮਨ ਜਦੋਂ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਦ ਉਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਜਨਮਦਾ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.238.74
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः ।
बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शगुणं विदुः ॥ १२.२३८.७४ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਵਿਕਾਰ ਪਾਉਣ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹਵਾ ਜਨਮਦੀ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਗੁਣ ਛੋਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.238.75
वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भूतं तमोनुदम् ।
रोचिष्णुर्जायते तत्र तद्रूपगुणमुच्यते ॥ १२.२३८.७५ ॥
ਹਵਾ ਵਿਕਾਰ ਪਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਚਮਕਦਾ ਜਯੋਤੀ-ਤੱਤਵ ਜਨਮਦਾ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਗੁਣ ਰੂਪ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.238.76
ज्योतिषोपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः ।
अद्भ्यो गन्धवहा भूमिः पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ॥ १२.२३८.७६ ॥
ਜਯੋਤੀ ਵਿਕਾਰ ਪਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਰਸ-ਸਰੂਪ ਜਲ ਜਨਮਦਾ ਹੈ; ਜਲ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧ ਢੋਣ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.238.77
गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् ।
तेषां यावद्गुणं यद्यत्तत्तावद्गुणकं स्मृतम् ॥ १२.२३८.७७ ॥
ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲੇ ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਅਗਲੇ ਅਗਲੇ ਤੱਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਤੱਤਵ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.238.78
उपलभ्याप्सु चेद्गन्धं केचिद्ब्रयुरनैपुणात् ।
पृथिव्यामेव तं विद्यादपां वायोश्च संश्रितम् ॥ १२.२३८.७८ ॥
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ, ਅਣਜਾਣਪੁਣੇ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ, ਤਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੁਗੰਧ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਤੇ ਹਵਾ ਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹੈ।
12.238.79
एते सप्तविधात्मानो नानावीर्याः पृथक्पृथक् ।
नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुभसमागम्य कृत्स्नशः ॥ १२.२३८.७९ ॥
ਇਹ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਤਮੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਅਲੱਗ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।
12.238.80
ते समेत्य महात्मानो ह्यन्योन्यमभिसंश्रिताः ।
शरीराश्रयणं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते ॥ १२.२३८.८० ॥
ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਪਾ ਗਏ। ਤਦ ਉਸਨੂੰ 'ਪੁਰਖ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.238.81
श्रयणाच्छरीरी भवति मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
तमाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा ॥ १२.२३८.८१ ॥
ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰੀਰਧਾਰੀ, ਰੂਪਵਾਨ ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਭੂਤ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.238.82
सर्वभूतान्युपादाय तपसश्चरणाय हि ।
आदिकर्ता महाभूतं तमेवाहुः प्रजापतिम् ॥ १२.२३८.८२ ॥
ਸਾਰੇ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ, ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ, ਆਦਿ-ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਭੂਤ ਉਸੇ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.238.83
स वै सृजति भूतानि स एव पुरुषः परः ।
अजो जनयते ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान् ॥ १२.२३८.८३ ॥
ਉਹ ਹੀ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਅਜਨਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.238.84
लोकान्नदीः समुद्रांश्च दिशः शैलान्वनस्पतीन् ।
नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान्।
अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ १२.२३८.८४ ॥
ਲੋਕ, ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਪਰਬਤ, ਰੁੱਖ, ਨਰ, ਕਿੰਨਰ, ਰਾਖਸ਼, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਮ੍ਰਿਗ, ਸੱਪ — ਅਵਿਅਯ ਅਤੇ ਵਿਅਯ, ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਇਹ ਦੋਵੇਂ।
12.238.85
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे ।
तान्येव प्रतिपाद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥ १२.२३८.८५ ॥
ਪਹਿਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕਰਮ ਅਪਣਾਏ ਸਨ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਸਿਰਜੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.238.86
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृत्तानृते ।
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥ १२.२३८.८६ ॥
ਹਿੰਸਾ-ਅਹਿੰਸਾ, ਕੋਮਲਤਾ-ਕਰੂਰਤਾ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਸੱਚ-ਝੂਠ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਲੋਕ ਉਹੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.238.87
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु ।
विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत ॥ १२.२३८.८७ ॥
ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾਤਵ, ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਮੂਰਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਿਯੋਜਨ—ਇਹ ਧਾਤਾ ਹੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.238.88
केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्मविदो जनाः ।
दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः ॥ १२.२३८.८८ ॥
ਕੁਝ ਕਰਮ-ਜਾਣਕਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੈਵ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.238.89
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः ।
त्रय एतेऽपृथग्भूता अविवेकः कथंचन ॥ १२.२३८.८९ ॥
ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਦੈਵ—ਫਲ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਅਵਿਵੇਕ ਹੈ।
12.238.90
एवमेतच्च दैवं च द्भूतं सृजते जगत् ।
कर्मस्था विषयं ब्रूयुः सत्वस्थाः समदर्शिनः ॥ १२.२३८.९० ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਤੇ ਦੈਵ ਵੀ—ਭੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲੋਕ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਇਸਨੂੰ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
12.238.91
ततो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः ।
तेन सर्वानवाप्नोति यान्कामान्मनसेच्छति ॥ १२.२३८.९१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜੀਵ ਦੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਮੂਲ ਸ਼ਮ ਅਤੇ ਦਮ ਹੈ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.238.92
तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत् ।
स तद्भूतश्च सर्वेषां भूतानां भवति प्रभुः ॥ १२.२३८.९२ ॥
ਤਪ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.238.93
ऋषयस्तपसा वेदानध्यैषन्त दिवानिशम् ।
अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा ॥ १२.२३८.९३ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤਪ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਸਵੈਭੂ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਵਾਣੀ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਹੈ।
12.238.94
ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु सृष्टयः ।
नाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम् ॥ १२.२३८.९४ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਨ।
12.238.95
वेदशब्देभ्य एवादौ निर्मिमीते स ईश्वरः ।
नामधेयानि चर्षीणां याश्च वेदेषु सृष्टयः।
शर्वर्यन्तेषु जातानामन्येभ्यो विदधात्यजः ॥ १२.२३८.९५ ॥
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ ਵੇਦ-ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਅਜ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ।
12.238.96
नामभेदतपः कर्मयज्ञाख्या लोकसिद्धये ।
आत्मसिद्धिस्तु वेदेषु प्रोच्यते दशभिः क्रमैः ॥ १२.२३८.९६ ॥
ਨਾਮਭੇਦ, ਤਪ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਨਾਮਕ ਸਾਧਨ ਲੋਕ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹਨ। ਪਰ ਆਤਮ-ਸਿੱਧੀ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਕ੍ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
12.238.97
यदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददृष्टिभिः ।
तदन्तेषु यथायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते ॥ १२.२३८.९७ ॥
ਵੇਦਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਦ੍ਰਸ਼ਟਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਗਹਿਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਥਾਯੋਗ ਕ੍ਰਮਯੋਗ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.238.98
कर्मजोऽयं पृथग्भावो द्वन्द्वयुक्तो हि देहिनः ।
आत्मसिद्धिस्तु विज्ञानाज्जहाति प्रायशो बलम् ॥ १२.२३८.९८ ॥
ਇਹ ਕਰਮ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਪ੍ਰਿਥਕ ਭਾਵ ਹੈ; ਦੇਹਧਾਰੀ ਲਈ ਇਹ ਦਵੰਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਆਤਮਸਿੱਧੀ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਬਲ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
12.238.99
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १२.२३८.९९ ॥
ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਦੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ: ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ। ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਪੁਰਖ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.238.100
आलम्भयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशः स्मृताः ।
परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातयः ॥ १२.२३८.१०० ॥
ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੇ ਯੱਗ ਆਲੰਭ-ਯੱਗ ਹਨ, ਵੈਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਵਿਰ-ਯੱਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਚਾਰ-ਯੱਗ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੇ ਤਪ-ਯੱਗ।
12.238.101
त्रेतायुगे विधिस्त्वेष यज्ञानां न कृते युगे ।
द्वापरे विप्लवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा ॥ १२.२३८.१०१ ॥
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵਿਧੀ ਸੀ; ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.238.102
अपृथग्धर्मिणो मर्त्या ऋक्सामानि यजूंषि च ।
काम्या इष्टीः पृथक्दृष्ट्वा तपोभिस्तप एव च ॥ १२.२३८.१०२ ॥
ਅਪ੍ਰਿਥਕ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਰਿਕ, ਸਾਮ, ਯਜੁਸ ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਮਯ ਇਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਵੇਖ ਕੇ, ਤਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਪ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
12.238.103
त्रेतायां तु समस्ता ये प्रादुरासन्महाबलाः ।
संयन्तारः स्थावराणां जङ्गमानां च सर्वशः ॥ १२.२३८.१०३ ॥
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਉਹ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਸਨ।
12.238.104
त्रेतायां संहता वेदा यज्ञा वर्णास्तथैव च ।
संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे ॥ १२.२३८.१०४ ॥
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦ, ਯੱਗ ਅਤੇ ਵਰਣ ਇਕੱਠੇ ਸਨ; ਉਮਰ ਘਟਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.238.105
दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगेऽखिलाः ।
उत्सीदन्ते सयज्ञाश्च केवला धर्मपीडिताः ॥ १२.२३८.१०५ ॥
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਕਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ; ਯੱਗਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਲੋਕ ਬਚਦੇ ਹਨ।
12.238.106
कृते युगे यस्तु धर्मो ब्राह्मणेषु प्रदृश्यते ।
आत्मवत्सु तपोवत्सु श्रुतवत्सु प्रतिष्ठितः ॥ १२.२३८.१०६ ॥
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧਰਮ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.238.107
स धर्मः प्रैति संयोगं यथाधर्मं युगेयुगे ।
विक्रियन्ते स्वधर्मस्था वेदवादा यथागमम् ॥ १२.२३८.१०७ ॥
ਉਹ ਧਰਮ ਯੁਗੋ-ਯੁਗ ਯਥੋਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਯੋਗ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੇਦਵਾਕ ਆਗਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।
12.238.108
यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि प्रावृषि ।
सृज्यन्ते जङ्गमस्थानि तथा धर्मा युगेयुगे ॥ १२.२३८.१०८ ॥
ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਚੱਲਣ ਤੇ ਠਹਿਰਨ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਿਰਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਯੁਗੋ-ਯੁਗ ਧਰਮ ਸਿਰਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.238.109
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्महरादिषु ॥ १२.२३८.१०९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
12.238.110
विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं तथा ।
कीर्तितं यत्पुरस्तात्ते तत्सूते चाति च प्रजाः ॥ १२.२३८.११० ॥
ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਕਾਲ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.238.111
ददाति भवनस्थानं भूतानां संयमो यमः ।
स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वन्द्वयुक्तानि भूरिशः ॥ १२.२३८.१११ ॥
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਯਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦਵੰਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।
12.238.112
सर्वकालक्रिया वेदाः कर्ता कार्यं क्रियाफलम् ।
प्रोक्तं ते पुत्र सर्वं वै यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२.२३८.११२ ॥
ਸਾਰੇ ਕਾਲਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਵੇਦ, ਕਰਤਾ, ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ — ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।