મહાભારત · અધ્યાય 12.238
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.238.1
आद्यन्तं सर्वभूतानां ज्ञातुमिच्छामि कौरव ।
ध्यानं कर्म च कालं च तथैवायुर्युगेयुगे ॥ १२.२३८.१ ॥
હે કૌરવ, સર્વ ભૂતોનો આદિ અને અંત, ધ્યાન, કર્મ, કાળ તથા દરેક યુગનું આયુષ્ય જાણવા હું ઇચ્છું છું.
12.238.2
लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानामागतिं गतिम् ।
सर्गश्च निधनं चैव कुत एतत्प्रवर्तते ॥ १२.२३८.२ ॥
લોકતત્ત્વ, પ્રાણીઓનું આવવું અને જવું સંપૂર્ણપણે, સર્જન અને વિનાશ — આ બધું કોનાથી પ્રવર્તે છે?
12.238.3
भेदकं भेदतत्वं च तथाऽन्येषां मतं तथा ।
अवस्थात्रितयं चैव यादृशं च पितामह ॥ १२.२३८.३ ॥
હે પિતામહ, ભેદક અને ભેદતત્ત્વ, અન્યોનો મત તથા ત્રણ અવસ્થાઓ — તે કેવી છે?
12.238.4
यदि तेऽनुग्रहे बुद्धिरस्मास्विह सतां वर ।
एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२३८.४ ॥
હે સજ્જનોમાં શ્રેષ્ઠ, જો અમારા પર આપની કૃપાબુદ્ધિ હોય તો આ હું આપને પૂછું છું; તે આપ મને કહો.
12.238.5
पूर्वं हि कथितं श्रुत्वा भृगुभाषितमुत्तमम् ।
भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिरुत्तमा ॥ १२.२३८.५ ॥
પહેલાં ભૃગુનો ઉત્તમ ઉપદેશ કહેવાયો હતો, તે સાંભળીને, પછી વિપ્રર્ષિ ભારદ્વાજથી મારી બુદ્ધિ ઉત્તમ થઈ.
12.238.6
जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थानसंस्थिता ।
ततो भूयस्तु पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.२३८.६ ॥
મારી બુદ્ધિ પરમ ધર્મનિષ્ઠ અને દિવ્ય વ્યવસ્થામાં સ્થિત થઈને ઉત્પન્ન થઈ; તેથી ફરીથી પૂછું છું — તે કહેવા આપ યોગ્ય છો.
12.238.7
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
जगौ यद्भगवान्व्यासः पुत्राय परिपृच्छते ॥ १२.२३८.७ ॥
અહીં હું તને તે પ્રાચીન ઇતિહાસ કહીશ, જે ભગવાન વ્યાસે પોતાના પુત્રના પૂછવા પર ગાયો હતો.
12.238.8
अधीत्य वेदानखिलान्साङ्गोपनिषदस्तथा ।
अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात् ॥ १२.२३८.८ ॥
સર્વ વેદો, તેમનાં અંગો અને ઉપનિષદો ભણીને, ધર્મની નિપુણતા જોઈને, નૈષ્ઠિક કર્મની શોધ કરતાં.
12.238.9
कृष्णद्वैपायनं व्यासं पुत्रो वैयासकिः शुकः ।
पप्रच्छ संशयमिमं छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥ १२.२३८.९ ॥
કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસના પુત્ર વૈયાસકિ શુકે ધર્મ અને અર્થનો આ સંશય પૂછ્યો.
12.238.10
भूतग्रामस्य र्क्तारं कालज्ञाने च निश्चितम् ।
ज्ञानं ब्रह्म च योगं च गवात्मकमिदं जगत् ॥ १२.२३८.१० ॥
ભૂતસમૂહનો કર્તા, કાળજ્ઞાનમાં નિશ્ચિત; જ્ઞાન, બ્રહ્મ અને યોગ, અને આ જગત ગવાત્મક છે.
12.238.11
त्रितये त्वेनमायाति तथा ह्येषोऽपि वा पुनः ।
केनैव च विभागः स्यात्तुरीयो लक्षणैर्विना ॥ १२.२३८.११ ॥
ત્રણમાં આ આવે છે; આ પણ એવું જ, અથવા ફરી. લક્ષણો વિના ચોથો કોનાથી વિભાજિત થશે?
12.238.12
ज्ञानज्ञेयान्तरे कोसौ कोयं भावस्तु भेदवत् ।
यज्ज्ञानं लक्षणं चैव तेषां कर्तारमेव च।
ब्राह्मणस्य च यत्कृत्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.२३८.१२ ॥
જ્ઞાન અને જ્ઞેયની વચ્ચે તે શું છે, અને આ ભેદવાળો ભાવ શું છે? જે જ્ઞાન, તેનું લક્ષણ અને તેનો કર્તા, અને બ્રાહ્મણનું જે કર્તવ્ય, તે આપે કહેવું યોગ્ય છે.
12.238.13
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वं पिता पुत्राय पृच्छते ।
अतीतानागते विद्वान्सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥ १२.२३८.१३ ॥
પુત્રે પૂછ્યું ત્યારે પિતાએ તેને બધું કહ્યું. ભૂત અને ભવિષ્ય જાણનાર, સર્વજ્ઞ, સર્વ ધર્મોના જ્ઞાતા વિદ્વાન.
12.238.14
पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावत्कीर्तयाम्यहम् ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाऽऽवृतमिदं जगत् ॥ १२.२३८.१४ ॥
હે સત્પુત્ર, તું પૂછે છે તેથી જેવું છે તેવું હું વર્ણવું છું. આ જગત કેવી રીતે આવૃત છે તે ધ્યાનથી સાંભળ.
12.238.15
कार्यादि कारणान्तं यत्कार्यान्तं कारणादिकम् ।
ज्ञानं तदुभयं वित्त्वा सत्यं च परमं शुभम् ॥ १२.२३८.१५ ॥
કાર્યથી શરૂ થઈ કારણમાં અંત પામે અને કારણથી શરૂ થઈ કાર્યમાં અંત પામે તે જ્ઞાન, એ બંનેને જાણીને (પરમ શુભ સત્ય જાણાય છે).
12.238.16
ब्रह्मेति चाभिविख्यातं तद्वै पश्यन्ति सूरयः ।
ब्रह्मतेजोमयं भूतं भूतकारणमद्भुतम् ॥ १२.२३८.१६ ॥
તેને જ બ્રહ્મ નામે પ્રસિદ્ધ કહે છે; જ્ઞાનીઓ તેને જુએ છે. બ્રહ્મતેજથી ભરેલું, ભૂતોનું કારણ, અદ્ભુત એ સત્તા.
12.238.17
आसीदादौ ततस्त्वाहुः प्राधान्यमिति तद्विदः ।
त्रिगुणां तां महामायां वैष्णवीं प्रकृतिं विदुः ॥ १२.२३८.१७ ॥
આદિમાં તે હતું; પછી તેને પ્રધાન કહે છે એમ તેના જ્ઞાતા કહે છે. ત્રિગુણમય તે મહામાયાને વૈષ્ણવી પ્રકૃતિ તરીકે તેઓ જાણે છે.
12.238.18
तदीदृशमनाद्यन्तमव्यक्तमजरं ध्रुवम् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे वैकृतं च तत् ॥ १२.२३८.१८ ॥
તે આવું છે: આદિ-અંતથી રહિત, અવ્યક્ત, જરારહિત, ધ્રુવ, તર્કથી પર, અજ્ઞેય. આદિમાં બ્રહ્મ જ હતું; તે જ પછી વિકૃત થયું.
12.238.19
तद्वै प्रधानमुद्दिष्टं त्रिसूक्ष्मं त्रिगुणात्मकम् ।
सम्यग्योगगुणं स्वस्थं तदिच्छाक्षोभितं महत् ॥ १२.२३८.१९ ॥
તે પ્રધાન કહેવાયું છે; ત્રિસૂક્ષ્મ અને ત્રિગુણાત્મક, સમ્યક્ યોગગુણોથી યુક્ત, પોતામાં સ્થિત; તેની ઇચ્છાથી ક્ષુબ્ધ થઈ મહત્ ઉત્પન્ન થાય છે.
12.238.20
शक्तित्रयात्मिका तस्य प्रकृतिः कारणात्मिका ।
अस्वतन्त्रा च सततं विदधिष्ठानसंयुता ॥ १२.२३८.२० ॥
તેની પ્રકૃતિ ત્રણ શક્તિઓથી બનેલી છે, કારણસ્વરૂપ છે, સદા અસ્વતંત્ર છે અને વિધિના અધિષ્ઠાન સાથે જોડાયેલી છે.
12.238.21
स्वभावाख्यं समापन्ना मोहविग्रहधारिणी ।
विविधस्यास्य जीवस्य भोगार्थं समुपागता ॥ १२.२३८.२१ ॥
'સ્વભાવ' નામ ધારણ કરીને, મોહનું શરીર ધારણ કરીને, આ વિવિધ જીવના ભોગ માટે તે સમીપ આવી છે.
12.238.22
यथा संनिधिमात्रेण गन्धक्षोभाय जायते ।
मनस्तद्वदशेषस्य परात्पर इति स्मृतः ॥ १२.२३८.२२ ॥
જેમ માત્ર સાંનિધ્યથી ગંધનો ક્ષોભ ઉત્પન્ન થાય છે, તેમ સર્વનું મન પરાત્પર કહેવાયું છે.
12.238.23
सृष्ट्वा प्रविश्य तत्तस्मिन्क्षोभयामास विष्ठितः ।
सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान् ॥ १२.२३८.२३ ॥
સર્જીને, તેમાં પ્રવેશીને, સ્થિત થઈને તેને ક્ષુબ્ધ કર્યું; મહત્ ત્રણ પ્રકારનું છે—સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ.
12.238.24
प्रधानतत्वादुद्भूतो महत्वाच्च महान्स्मृतः ।
प्रधानतत्वमुद्भूतं महत्तत्वं समावृणोत् ॥ १२.२३८.२४ ॥
પ્રધાન તત્ત્વથી ઉદ્ભવવાને કારણે અને પોતાની મહત્તાને કારણે તે મહાન કહેવાય છે. ઉત્પન્ન થયેલું પ્રધાન તત્ત્વ મહત્ તત્ત્વને આવરી લે છે.
12.238.25
कालात्मनाऽभिभूतं तत्कालोंऽशः परमात्मनः ।
पुरुषश्चाप्रमेयात्मा स एव इति गीयते ॥ १२.२३८.२५ ॥
કાલાત્માથી અભિભૂત તે પરમાત્માનો કાલાંશ છે. અપ્રમેય આત્મા ધરાવનાર પુરુષ પણ તે જ કહેવાય છે.
12.238.26
त्रिगुणोसौ महाज्ञातः प्रधान इति वै श्रुतिः ॥ १२.२३८.२६ ॥
તે ત્રિગુણાત્મક, મહાજ્ઞાત છે. પ્રધાન એવું શ્રુતિ કહે છે.
12.238.27
सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधात्मकः ।
त्रिविधोऽयमहङ्कारो महत्तत्वादजायत ॥ १२.२३८.२७ ॥
સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ—ત્રિવિધ સ્વભાવ; આ ત્રિવિધ અહંકાર મહત્તત્ત્વથી ઉત્પન્ન થયો.
12.238.28
तामसोऽसावहङ्कारो भूतादिरिति संज्ञितः ।
भूतानामादिभूतत्वाद्रक्ताहिस्तामसः स्मृतः ॥ १२.२३८.२८ ॥
તે તામસ અહંકાર ભૂતાદિ નામે ઓળખાય છે. ભૂતોનો આદિભૂત હોવાથી તે તામસ કહેવાય છે.
12.238.29
भूतादिः स विकुर्वाणः शिष्टं तन्मात्रकं ततः ।
ससर्ज शब्दं तन्मात्रमाकाशं शब्दलक्षणम् ॥ १२.२३८.२९ ॥
ભૂતાદિ તે વિકાર પામીને શેષ તન્માત્ર સર્જ્યું. શબ્દ-તન્માત્ર અને શબ્દલક્ષણ ધરાવતું આકાશ સર્જ્યું.
12.238.30
शब्दलक्षणमाकाशं शब्दतन्मात्रमावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु स्पर्शमात्रं ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३० ॥
શબ્દલક્ષણ આકાશે શબ્દ-તન્માત્રને આવરી લીધું. તેનાથી પીડાઈને તેણે સ્પર્શ-તન્માત્ર સર્જ્યું.
12.238.31
शब्दमात्रं तदाकाशं स्पर्शमात्रं समावृणोत् ।
ससर्ज वायुस्तेनासौ पीड्यमान इति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३१ ॥
તે આકાશ શબ્દમાત્ર હતું; તેણે સ્પર્શમાત્રને આવરી લીધું. તેનાથી પીડિત થઈને તેણે વાયુનું સર્જન કર્યું, એમ શ્રુતિ કહે છે.
12.238.32
स्पर्शमात्रं तदा वायू रूपमात्रं समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु ससर्जाग्निमिति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३२ ॥
ત્યારે સ્પર્શમાત્ર વાયુએ રૂપમાત્રને આવરી લીધું. તેનાથી પીડિત થઈને તેણે અગ્નિનું સર્જન કર્યું, એમ શ્રુતિ કહે છે.
12.238.33
रूपमात्रं ततो वह्निं समुत्सृज्य समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु रसमात्रं ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३३ ॥
પછી રૂપમાત્રે અગ્નિને છોડીને આવરી લીધું. તેનાથી પીડિત થઈને તેણે રસમાત્રનું સર્જન કર્યું.
12.238.34
रुपमात्रगतं तेजो रसमात्रं समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु ससर्जाम्भ इति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३४ ॥
રૂપમાત્રમાં ગયેલા તેજે રસમાત્રને આવરી લીધું. તેનાથી પીડિત થઈને તેણે જળનું સર્જન કર્યું, એમ શ્રુતિ કહે છે.
12.238.35
रसमात्रात्मकं भूयो रसं तन्मात्रमावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु गन्धं तन्मात्रकं ततः ॥ १२.२३८.३५ ॥
રસમાત્રસ્વરૂપ જળે ફરી રસ-તન્માત્રને આવરી લીધું. તેનાથી પીડિત થઈને તેણે પછી ગંધ-તન્માત્રનું સર્જન કર્યું.
12.238.36
ससर्ज गन्धं तन्मात्रमावृणोत्करकं ततः ।
तेन संपीड्यमानस्तु काठिन्यं च ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३६ ॥
તેણે ગંધ-તન્માત્રનું સર્જન કર્યું; પછી કરકે તેને આવરી લીધું. તેનાથી પીડિત થઈને તેણે કઠોરતા સર્જી.
12.238.37
पृथिवी जायते तस्माद्गन्धतन्मात्रजात्तथा ॥ १२.२३८.३७ ॥
તે ગંધતન્માત્રમાંથી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થાય છે, એ જ રીતે.
12.238.38
अम्मयं सर्वमेवेदमापस्तस्तम्भिरे पुनः ।
भूतानीमानि जातानि पृथिव्यादीनि वै श्रुतिः ॥ १२.२३८.३८ ॥
આ બધું જળમય હતું; પછી જળ ઘનીભૂત થઈને સ્થિર થયું. પૃથ્વી આદિ આ ભૂતો ઉત્પન્ન થયાં, એમ શ્રુતિ કહે છે.
12.238.39
भूतानां मूर्तिरेवैषामन्नं चैषां मता बुधैः ।
तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रा तन्मात्रा इति ते स्मृताः ॥ १२.२३८.३९ ॥
ભૂતોનું મૂર્ત સ્વરૂપ જ તેમનું અન્ન છે, એમ જ્ઞાનીઓ માને છે. તે તે માં રહેલી તન્માત્રાઓ જ તન્માત્રા કહેવાય છે, એમ સ્મૃતિ કહે છે.
12.238.40
तैजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ।
एकादशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः ॥ १२.२३८.४० ॥
ઇન્દ્રિયોને તૈજસ કહેવામાં આવે છે; દેવો વૈકારિક, દસ. અગિયારમું મન છે; અહીં દેવો વૈકારિક કહેવાયા છે.
12.238.41
एषामुद्धर्तकः कालो नानाभेदवदास्थितः ।
परमात्मा च भूतात्मा गुणभेदेन संस्थितः।
एक एव त्रिधा भिन्नः करोति विविधाः क्रियाः ॥ १२.२३८.४१ ॥
આમનો ઉદ્ધારક કાળ છે, જે અનેક ભેદોવાળો સ્થિત છે. પરમાત્મા અને ભૂતાત્મા ગુણભેદથી સ્થિત છે. એક જ ત્રણ પ્રકારે ભિન્ન થઈને વિવિધ ક્રિયાઓ કરે છે.
12.238.42
ब्रह्मा सृजति भूतानि पाति नारायणोऽव्ययः ।
रुद्रो हन्ति जगन्मूर्तिः काल एष क्रियाबुधः ॥ १२.२३८.४२ ॥
બ્રહ્મા ભૂતોનું સર્જન કરે છે; અવ્યય નારાયણ તેમનું પાલન કરે છે. જગન્મૂર્તિ રુદ્ર સંહાર કરે છે; ક્રિયાઓને જાણનાર આ કાળ જ છે.
12.238.43
कालोपि तन्मयोचिन्त्यस्त्रिगुणात्मा सनातनः ।
अव्यक्तोसावचिन्त्योसौ वर्तते भिन्नलक्षणः ॥ १२.२३८.४३ ॥
કાળ પણ તેનાથી જ બનેલો છે; તે અચિંત્ય, ત્રિગુણાત્મક અને સનાતન છે. તે અવ્યક્ત, અચિંત્ય છે અને ભિન્ન લક્ષણો સાથે વિદ્યમાન છે.
12.238.44
कालात्मना त्विदं भिन्नमभिन्नं श्रूयते हि यत् ।
अनाद्यन्तमजं दिव्यमव्यक्तमजरं ध्रुवम्।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे संप्रवर्तते ॥ १२.२३८.४४ ॥
કાળસ્વરૂપે આ ભિન્ન અને અભિન્ન સંભળાય છે. આદિ-અંત વિનાનું, અજન્મા, દિવ્ય, અવ્યક્ત, અજર, ધ્રુવ, તર્કાતીત અને અજ્ઞેય બ્રહ્મ સૃષ્ટિના આરંભમાં પ્રવર્તે છે.
12.238.45
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव ।
त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम्।
त्रिंशत्कलश्चापि भवेन्मुहूर्तो ।
भागः कलाया दशमश्च यः स्यात् ॥ १२.२३८.४५ ॥
પંદર નિમેષ મળી એક કાષ્ઠા; ત્રીસ કાષ્ઠાને એક કલા ગણવી. ત્રીસ કલા મળી એક મુહૂર્ત થાય છે, અને કલાનો દસમો ભાગ પણ.
12.238.46
त्रिंशन्मुहूर्तं तु भवेदहश्च ।
रात्रिश्च सङ्ख्या मुनिभिः प्रणीता।
मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशु ।
त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः ॥ १२.२३८.४६ ॥
ત્રીસ મુહૂર્ત મળી એક દિવસ અને એક રાત થાય છે; મુનિઓએ આ ગણતરી કહી છે. રાત અને દિવસ મળી ત્રીસ થાય ત્યારે તેને એક માસ કહેવાય છે; બાર માસનું એક વર્ષ કહેવાયું છે.
12.238.47
संवत्सरं द्वे अयने वदन्ति ।
सङ्ख्याविदो दक्षिणमुत्तरं च ॥ १२.२३८.४७ ॥
સંવત્સરને બે અયન કહે છે, એમ ગણિત જાણનારા કહે છે: દક્ષિણાયન અને ઉત્તરાયણ.
12.238.48
पहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ ।
रात्रिः स्वप्नाय संयाति चेष्टायै कर्मणामहः ॥ १२.२३८.४८ ॥
સૂર્ય દિવસ અને રાતને વિભાજિત કરે છે; તે મનુષ્યલોકનાં છે. રાત્રિ ઊંઘ માટે આવે છે, અને દિવસ કર્મોના પ્રયત્ન માટે.
12.238.49
पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः ।
शुक्लोऽहः कर्मचेष्टायां कृष्णः स्वप्नाय शर्वरी ॥ १२.२३८.४९ ॥
પિતૃઓ માટે રાત્રિ અને દિવસ એ મહિનો છે; તે બંનેનું ફરી વિભાજન: શુક્લ પક્ષ કર્મ અને ચેષ્ટા માટે દિવસ, કૃષ્ણ પક્ષ નિદ્રા માટે રાત્રિ.
12.238.50
दैवे रात्र्यहनी ह्यब्दः प्रविभागस्तयोः पुनः ।
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ॥ १२.२३८.५० ॥
દેવો માટે રાત્રિ અને દિવસ એ વર્ષ છે; તે બંનેનું ફરી વિભાજન: તેમાં દિવસ ઉત્તરાયણ, રાત્રિ દક્ષિણાયન.
12.238.51
ये ते रात्र्यहनी पूर्वं कीर्तिते दैवलौकिके ।
तयोः सङ्ख्याय वर्षाग्रं ब्राह्ने वक्ष्याम्यहः क्षपे ॥ १२.२३८.५१ ॥
પહેલાં દૈવ-લૌકિક કહેલાં રાત્રિ અને દિવસ; તેમની ગણના કરીને બ્રાહ્મ કાળના દિવસ-રાત્રિમાં વર્ષનો આરંભ હું કહીશ.
12.238.52
तेषां संवत्सराग्नाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।
कृते त्रेतायुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा ॥ १२.२३८.५२ ॥
તેમના વર્ષોના આરંભ હું ક્રમશઃ કહીશ: કૃત યુગમાં, ત્રેતા યુગમાં, દ્વાપર યુગમાં અને કલિ યુગમાં પણ તેમ જ.
12.238.53
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥ १२.२३८.५३ ॥
તે કૃત યુગ ચાર હજાર વર્ષનો કહેવાય છે; તેની સંધ્યા એટલા જ સો વર્ષ, સંધ્યાંશ પણ તેવો જ.
12.238.54
इतरेषु ससंध्येषु संध्यांशेषु ततस्त्रिषु ।
एकापायेन संयान्ति सहस्राणि शतानि च ॥ १२.२३८.५४ ॥
બાકીના ત્રણ યુગોમાં, તેમની સંધ્યા અને સંધ્યાંશ સહિત, એક-એક ઘટતાં હજારો અને સો વર્ષ વીતે છે.
12.238.55
एतानि शाश्वताँल्लोकान्धारयन्ति सनातनान् ।
एतद्ब्रह्मविदां तात विदितं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२३८.५५ ॥
આ શાશ્વત અને સનાતન લોકોને ધારણ કરે છે. હે તાત, બ્રહ્મવેત્તાઓને આ શાશ્વત બ્રહ્મ જ્ઞાત છે.
12.238.56
चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युग ।
नाधर्मेणागमः कश्चिद्युगे तस्मिन्प्रवर्तते ॥ १२.२३८.५६ ॥
કૃતયુગમાં સત્ય જ ચાર પાદવાળો સંપૂર્ણ ધર્મ છે. તે યુગમાં અધર્મનો કોઈ પ્રવેશ થતો નથી.
12.238.57
इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरोप्यते ।
सत्यं शौत्रं तथायुश्च धर्मश्चापैति पादशः।
चौर्यकानृतमायाभिरधर्मश्चोपचीयते ॥ १२.२३८.५७ ॥
અન્ય યુગોમાં અધર્મના આગમનથી ધર્મ પાદ-પાદ કરીને ઘટે છે. સત્ય, શૌચ, આયુષ્ય અને ધર્મ પણ પાદ-પાદ કરીને વિદાય લે છે. ચોરી, અસત્ય અને માયાથી અધર્મ વધે છે.
12.238.58
अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः ।
कृते त्रेतायुगे त्वेषां पादशो ह्रसते वयः ॥ १२.२३८.५८ ॥
કૃતયુગમાં લોકો રોગરહિત, સર્વ પ્રયોજન સિદ્ધ કરેલા અને ચારસો વર્ષ જીવનારા હોય છે. પરંતુ ત્રેતાયુગમાં તેમનું આયુષ્ય પાદ-પાદ કરીને ઘટે છે.
12.238.59
वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीतीह न श्रुतम् ।
आयूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत्फलम् ॥ १२.२३८.५९ ॥
વેદવચનો પણ યુગે યુગે ઘટે છે એવું અહીં સાંભળ્યું નથી. આયુષ્ય, આશીર્વાદ અને વેદનું જે ફળ છે તે પણ (ઘટે છે).
12.238.60
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे ।
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव ॥ १२.२३८.६० ॥
કૃતયુગમાં અન્ય ધર્મો, ત્રેતામાં અન્ય, દ્વાપરમાં પણ અન્ય. કળિયુગમાં અન્ય ધર્મો છે, જે યથાશક્તિ કર્યા હોય તેવા છે.
12.238.61
तपः परं कृतयुगे त्रेतायां सत्यमुत्तमम् ।
द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ॥ १२.२३८.६१ ॥
કૃતયુગમાં તપ શ્રેષ્ઠ છે, ત્રેતામાં સત્ય ઉત્તમ છે. દ્વાપરમાં યજ્ઞ જ કહેવાય છે, અને કલિયુગમાં દાન જ.
12.238.62
एतां द्वादशसाहस्त्रीं युगाख्यां कवयो विदुः ।
सहस्रपरिवर्तं तद्ब्राह्मं दिवसमुच्यते ॥ १२.२३८.६२ ॥
બાર હજાર વર્ષના આ કાળને જ્ઞાનીઓ યુગ તરીકે ઓળખે છે; હજાર આવર્તનવાળો તે બ્રહ્માનો દિવસ કહેવાય છે.
12.238.63
रात्रिस्तु तावती ब्राह्मी तदादौ विश्वमीश्वरः ।
प्रलयेत्मानमाविश्य सुप्त्वासोऽन्ते विबुध्यते ॥ १२.२३८.६३ ॥
બ્રહ્માની રાત્રિ પણ એટલી જ લાંબી હોય છે. ત્યારે ઈશ્વર પ્રથમ વિશ્વને પ્રલયરૂપે સમાવીને સૂઈ જાય છે, અને અંતે જાગે છે.
12.238.64
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणे विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रां तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १२.२३८.६४ ॥
બ્રહ્માનો હજાર યુગ સુધી ચાલતો દિવસ તેઓ જાણે છે; અને તે હજાર યુગની રાત્રિ પણ દિવસ-રાતના જ્ઞાતાઓ જાણે છે.
12.238.65
प्रतिबुद्धो विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये ।
सृजते च महद्भूतं तस्माद्व्यक्तात्मकं मनः ॥ १२.२३८.६५ ॥
રાત્રિના અંતે જાગીને બ્રહ્મા અક્ષયરૂપે સર્જન કરે છે; મહદ્ભૂતનું સર્જન કરે છે. તેમાંથી વ્યક્તસ્વભાવનું મન ઉત્પન્ન થાય છે.
12.238.66
मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया ।
आकाशं जायते तस्मात्तस्य शब्दे गुणो मतः ॥ १२.२३८.६६ ॥
સર્જનની ઇચ્છાથી પ્રેરિત મન સૃષ્ટિને વિસ્તારે છે. તેમાંથી આકાશ જન્મે છે; તેનો ગુણ શબ્દ માનવામાં આવે છે.
12.238.67
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः ।
बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः ॥ १२.२३८.६७ ॥
આકાશ વિકાર પામે ત્યારે સર્વ ગંધોને વહન કરનાર, શુદ્ધ, બળવાન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે; તેનો ગુણ સ્પર્શ માનવામાં આવે છે.
12.238.68
वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भवति भास्वरम् ।
रोचनं जनयेच्छुद्धं तद्रूपगुणमुच्यते ॥ १२.२३८.६८ ॥
વાયુ વિકાર પામે ત્યારે પણ તેજસ્વી જ્યોતિ ઉત્પન્ન થાય છે; તે શુદ્ધ પ્રકાશ ઉપજાવે છે, જેનો ગુણ રૂપ કહેવાય છે.
12.238.69
ज्योतिषोपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः ।
अद्भ्यो गन्धवहा भूमिः पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ॥ १२.२३८.६९ ॥
જ્યોતિ વિકાર પામે ત્યારે પણ રસસ્વરૂપ જળ ઉત્પન્ન થાય છે; જળથી ગંધ વહન કરનારી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થાય છે—આ પૂર્વનાં તત્ત્વોની સૃષ્ટિ કહેવાય છે.
12.238.70
ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यस्य सर्वमिदं जगत् ।
एकस्य ब्रह्मभूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ १२.२३८.७० ॥
બ્રહ્મતેજથી ભરેલું, શુભ્ર, જેનું આ સમગ્ર જગત છે—તે એક બ્રહ્મભૂતને સ્થાવર અને જંગમ એવો દ્વૈતભાવ છે.
12.238.71
अहर्मुखे विवुद्धं तत्सृजते विद्यया जगत् ।
अग्र एव महद्भूतमाशु व्यक्तात्मकं मनः ॥ १२.२३८.७१ ॥
દિવસના આરંભે જાગેલો તે જ્ઞાનથી જગતનું સર્જન કરે છે; પ્રથમ મહત્-તત્ત્વ, અને તરત પ્રગટ સ્વરૂપવાળું મન ઉત્પન્ન થાય છે.
12.238.72
अभिभूयेह चातिष्ठद्व्यसृदत्सप्त मानसान् ।
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ॥ १२.२३८.७२ ॥
અહીં સર્વને અભિભૂત કરી ઊભેલા તેણે સાત માનસો પ્રગટાવ્યા—દૂર જનારા, અનેક રીતે ગતિ કરનારા, ઇચ્છા અને સંશયના સ્વભાવવાળા.
12.238.73
मनः सृष्टिं न कुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया ।
आकाशोजायते तस्मात्तस्य शब्दो गुणो मतः ॥ १२.२३८.७३ ॥
સર્જનની ઇચ્છાથી પ્રેરિત મન સર્જન ન કરે ત્યારે તેમાંથી આકાશ જન્મે છે; તેનો ગુણ શબ્દ માનવામાં આવે છે.
12.238.74
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः ।
बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शगुणं विदुः ॥ १२.२३८.७४ ॥
આકાશ વિકાર પામતાં સર્વ ગંધ વહન કરનાર, શુદ્ધ અને બળવાન વાયુ જન્મે છે; તેનો ગુણ સ્પર્શ જાણાય છે.
12.238.75
वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भूतं तमोनुदम् ।
रोचिष्णुर्जायते तत्र तद्रूपगुणमुच्यते ॥ १२.२३८.७५ ॥
વાયુ વિકાર પામતાં પણ અંધકાર દૂર કરનાર, પ્રકાશતું જ્યોતિ-તત્ત્વ જન્મે છે; તેનો ગુણ રૂપ કહેવાય છે.
12.238.76
ज्योतिषोपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः ।
अद्भ्यो गन्धवहा भूमिः पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ॥ १२.२३८.७६ ॥
જ્યોતિ વિકાર પામતાં રસસ્વરૂપ જળ જન્મે છે; જળમાંથી ગંધ વહન કરનાર પૃથ્વી બને છે—આ પૂર્વનાં તત્ત્વોની સૃષ્ટિ કહેવાય છે.
12.238.77
गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् ।
तेषां यावद्गुणं यद्यत्तत्तावद्गुणकं स्मृतम् ॥ १२.२३८.७७ ॥
પૂર્વ પૂર્વ તત્ત્વોના ગુણ ઉત્તરોત્તર તત્ત્વોમાં પહોંચે છે; જે તત્ત્વના જેટલા ગુણ હોય તે તેટલા ગુણવાળું સ્મરાય છે.
12.238.78
उपलभ्याप्सु चेद्गन्धं केचिद्ब्रयुरनैपुणात् ।
पृथिव्यामेव तं विद्यादपां वायोश्च संश्रितम् ॥ १२.२३८.७८ ॥
જળમાં ગંધ અનુભવીને, અજ્ઞાનથી કોઈ એમ કહે તો જાણવું જોઈએ કે તે ગંધ પૃથ્વીમાં જ છે અને તે જળ તથા વાયુને આશ્રિત છે.
12.238.79
एते सप्तविधात्मानो नानावीर्याः पृथक्पृथक् ।
नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुभसमागम्य कृत्स्नशः ॥ १२.२३८.७९ ॥
સાત પ્રકારના આત્માઓ, વિવિધ શક્તિવાળા, દરેક અલગ અલગ. સંપૂર્ણપણે એકત્ર થયા વિના તેઓ પ્રજાનું સર્જન કરી શક્યા નહિ.
12.238.80
ते समेत्य महात्मानो ह्यन्योन्यमभिसंश्रिताः ।
शरीराश्रयणं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते ॥ १२.२३८.८० ॥
તે મહાત્માઓ એકત્ર થઈ, પરસ્પર જોડાઈ, શરીરનો આશ્રય પામ્યા. ત્યારે તેને 'પુરુષ' કહેવાય છે.
12.238.81
श्रयणाच्छरीरी भवति मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
तमाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा ॥ १२.२३८.८१ ॥
આશ્રય લેવાથી તે શરીરધારી, મૂર્તિમાન અને સોળ અંગવાળો થાય છે. તેનામાં મહાભૂતો પોતાનાં કર્મો સહિત પ્રવેશે છે.
12.238.82
सर्वभूतान्युपादाय तपसश्चरणाय हि ।
आदिकर्ता महाभूतं तमेवाहुः प्रजापतिम् ॥ १२.२३८.८२ ॥
સર્વ ભૂતોને ગ્રહણ કરી, તપ આચરવા માટે, આદિકર્તા અને મહાભૂત એવા તેને જ લોકો પ્રજાપતિ કહે છે.
12.238.83
स वै सृजति भूतानि स एव पुरुषः परः ।
अजो जनयते ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान् ॥ १२.२३८.८३ ॥
તે જ ભૂતોનું સર્જન કરે છે; તે જ પરમ પુરુષ છે. અજન્મા બ્રહ્મા દેવો, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને મનુષ્યોને ઉત્પન્ન કરે છે.
12.238.84
लोकान्नदीः समुद्रांश्च दिशः शैलान्वनस्पतीन् ।
नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान्।
अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ १२.२३८.८४ ॥
લોકો, નદીઓ, સમુદ્રો, દિશાઓ, પર્વતો, વૃક્ષો, મનુષ્યો, કિન્નરો, રાક્ષસો, પક્ષીઓ, પશુઓ, મૃગો, સર્પો — અવ્યય અને વ્યય, સ્થાવર અને જંગમ એ બંને.
12.238.85
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे ।
तान्येव प्रतिपाद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥ १२.२३८.८५ ॥
પૂર્વ સૃષ્ટિમાં તેમણે જે કર્મો સ્વીકાર્યાં હતાં, તે જ કર્મો સર્જાતી વખતે તેઓ ફરી ફરી સ્વીકારે છે.
12.238.86
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृत्तानृते ।
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥ १२.२३८.८६ ॥
હિંસા-અહિંસા, મૃદુતા-ક્રૂરતા, ધર્મ-અધર્મ, સત્ય-અસત્ય—એમનાથી ભાવિત થયેલા લોકો તે જ પામે છે; તેથી તે તેને ગમે છે.
12.238.87
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु ।
विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत ॥ १२.२३८.८७ ॥
મહાભૂતોમાં રહેલું નાનાત્વ, ઇન્દ્રિયવિષયોમાં અને મૂર્ત રૂપોમાં રહેલું, તથા પ્રાણીઓનું નિયોજન—આ બધું ધાતા જ નક્કી કરે છે.
12.238.88
केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्मविदो जनाः ।
दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः ॥ १२.२३८.८८ ॥
કેટલાક કર્મજ્ઞ લોકો પુરુષાર્થને કહે છે; બીજા વિપ્રો દૈવને કહે છે; અને ભૂતોનું ચિંતન કરનારા સ્વભાવને કહે છે.
12.238.89
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः ।
त्रय एतेऽपृथग्भूता अविवेकः कथंचन ॥ १२.२३८.८९ ॥
પૌરુષ, કર્મ અને દૈવ—ફળ ઉદ્ભવવાના સ્વભાવથી આ ત્રણે કોઈ પણ રીતે જુદાં નથી; એમને અલગ ગણવું અવિવેક છે.
12.238.90
एवमेतच्च दैवं च द्भूतं सृजते जगत् ।
कर्मस्था विषयं ब्रूयुः सत्वस्थाः समदर्शिनः ॥ १२.२३८.९० ॥
એ જ રીતે આ અને દૈવ પણ—ભૂતોથી જગત સર્જાય છે. કર્મમાં સ્થિત લોકો આ વિષયને જુદો કહે છે; સત્ત્વમાં સ્થિત સમદર્શીઓ તેને સમાનભાવે જુએ છે.
12.238.91
ततो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः ।
तेन सर्वानवाप्नोति यान्कामान्मनसेच्छति ॥ १२.२३८.९१ ॥
તેથી જીવના પરમ કલ્યાણનું મૂળ શમ અને દમ છે. તેનાથી મન ઇચ્છે તે બધી કામનાઓ તે પ્રાપ્ત કરે છે.
12.238.92
तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत् ।
स तद्भूतश्च सर्वेषां भूतानां भवति प्रभुः ॥ १२.२३८.९२ ॥
તપથી તે તે સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે જેનાથી જગતનું સર્જન થાય છે. તે સ્થિતિ પામીને તે સર્વ પ્રાણીઓનો પ્રભુ બને છે.
12.238.93
ऋषयस्तपसा वेदानध्यैषन्त दिवानिशम् ।
अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा ॥ १२.२३८.९३ ॥
ઋષિઓએ તપથી દિવસ-રાત વેદોનો અભ્યાસ કર્યો. સ્વયંભૂએ ઉચ્ચારેલી વાણી આદિ-અંત વિનાની અને નિત્ય છે.
12.238.94
ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु सृष्टयः ।
नाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम् ॥ १२.२३८.९४ ॥
ઋષિઓના નામો, વેદોમાં રહેલી સૃષ્ટિઓ, પ્રાણીઓનું નામ અને રૂપ તથા કર્મોનું પ્રવર્તન.
12.238.95
वेदशब्देभ्य एवादौ निर्मिमीते स ईश्वरः ।
नामधेयानि चर्षीणां याश्च वेदेषु सृष्टयः।
शर्वर्यन्तेषु जातानामन्येभ्यो विदधात्यजः ॥ १२.२३८.९५ ॥
આદિમાં તે ઈશ્વર વેદશબ્દોમાંથી જ સર્જન કરે છે. ઋષિઓના નામો અને વેદોમાં રહેલી સૃષ્ટિઓ રાત્રિના અંતે જન્મેલાઓને તે અજ અન્યોને આપે છે.
12.238.96
नामभेदतपः कर्मयज्ञाख्या लोकसिद्धये ।
आत्मसिद्धिस्तु वेदेषु प्रोच्यते दशभिः क्रमैः ॥ १२.२३८.९६ ॥
નામભેદ, તપ, કર્મ અને યજ્ઞ નામની સાધનાઓ લોકસિદ્ધિ માટે છે. પરંતુ આત્મસિદ્ધિ વેદોમાં દસ ક્રમોથી કહેવાઈ છે.
12.238.97
यदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददृष्टिभिः ।
तदन्तेषु यथायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते ॥ १२.२३८.९७ ॥
વેદવાદોમાં વેદદ્રષ્ટાઓએ કહેલું જે ગહન છે, તે અંતે યથાયોગ્ય ક્રમયોગથી જણાય છે.
12.238.98
कर्मजोऽयं पृथग्भावो द्वन्द्वयुक्तो हि देहिनः ।
आत्मसिद्धिस्तु विज्ञानाज्जहाति प्रायशो बलम् ॥ १२.२३८.९८ ॥
આ કર્મથી જન્મેલો પૃથગ્ભાવ દેહધારી માટે દ્વંદ્વોથી યુક્ત છે. પરંતુ આત્મસિદ્ધિ વિજ્ઞાનથી તેનું બળ મોટે ભાગે છોડી દે છે.
12.238.99
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १२.२३८.९९ ॥
જાણવા યોગ્ય બે બ્રહ્મ છે: શબ્દબ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ. શબ્દબ્રહ્મમાં નિષ્ણાત પરબ્રહ્મને પામે છે.
12.238.100
आलम्भयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशः स्मृताः ।
परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातयः ॥ १२.२३८.१०० ॥
ક્ષત્રિયોના યજ્ઞો આલંભયજ્ઞ, વૈશ્યોના હવિર્યજ્ઞ કહેવાયા છે; શૂદ્રોના પરિચારયજ્ઞ, અને દ્વિજાતિઓના તપોયજ્ઞ.
12.238.101
त्रेतायुगे विधिस्त्वेष यज्ञानां न कृते युगे ।
द्वापरे विप्लवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा ॥ १२.२३८.१०१ ॥
ત્રેતાયુગમાં યજ્ઞોનો આ વિધિ હતો; કૃતયુગમાં નહોતો. દ્વાપરમાં યજ્ઞો વિપ્લવને પામે છે, અને કલિયુગમાં પણ તેમ જ.
12.238.102
अपृथग्धर्मिणो मर्त्या ऋक्सामानि यजूंषि च ।
काम्या इष्टीः पृथक्दृष्ट्वा तपोभिस्तप एव च ॥ १२.२३८.१०२ ॥
અપૃથગ્ધર્મી મર્ત્યો ઋક્, સામ, યજુષ મંત્રો અને કામ્ય ઇષ્ટિઓને અલગ અલગ જોઈને તપોથી તપનો જ આશ્રય લે છે.
12.238.103
त्रेतायां तु समस्ता ये प्रादुरासन्महाबलाः ।
संयन्तारः स्थावराणां जङ्गमानां च सर्वशः ॥ १२.२३८.१०३ ॥
ત્રેતાયુગમાં જે સમસ્ત મહાબળવાન પ્રગટ થયા, તેઓ સ્થાવર અને જંગમ સર્વ પ્રાણીઓના નિયંતા હતા.
12.238.104
त्रेतायां संहता वेदा यज्ञा वर्णास्तथैव च ।
संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे ॥ १२.२३८.१०४ ॥
ત્રેતાયુગમાં વેદ, યજ્ઞ અને વર્ણ એકસાથે હતા; આયુષ્ય ઘટવાથી તેઓ દ્વાપરયુગમાં વિભાજિત થાય છે.
12.238.105
दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगेऽखिलाः ।
उत्सीदन्ते सयज्ञाश्च केवला धर्मपीडिताः ॥ १२.२३८.१०५ ॥
કલિયુગમાં સમસ્ત વેદ ક્યારેક દેખાય છે, ક્યારેક નથી દેખાતા; યજ્ઞો સહિત તેઓ નષ્ટ થાય છે, માત્ર ધર્મપીડિત લોકો બચે છે.
12.238.106
कृते युगे यस्तु धर्मो ब्राह्मणेषु प्रदृश्यते ।
आत्मवत्सु तपोवत्सु श्रुतवत्सु प्रतिष्ठितः ॥ १२.२३८.१०६ ॥
કૃતયુગમાં બ્રાહ્મણોમાં જે ધર્મ દેખાય છે, તે આત્મસંયમી, તપસ્વી અને શાસ્ત્રજ્ઞ લોકોમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.238.107
स धर्मः प्रैति संयोगं यथाधर्मं युगेयुगे ।
विक्रियन्ते स्वधर्मस्था वेदवादा यथागमम् ॥ १२.२३८.१०७ ॥
તે ધર્મ યુગયુગમાં યથોચિત રીતે પોતાના સંયોગ તરફ જાય છે; સ્વધર્મમાં સ્થિત લોકોના વેદવચનો આગમ પ્રમાણે બદલાય છે.
12.238.108
यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि प्रावृषि ।
सृज्यन्ते जङ्गमस्थानि तथा धर्मा युगेयुगे ॥ १२.२३८.१०८ ॥
વરસાદની ઋતુમાં વરસાદથી જેમ ચાલતાં અને સ્થિર રહેતાં અનેક પ્રાણીઓ સર્જાય છે, તેમ યુગયુગમાં ધર્મો સર્જાય છે.
12.238.109
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्महरादिषु ॥ १२.२३८.१०९ ॥
જેમ ઋતુઓમાં તે તે ઋતુનાં ચિહ્નો વારાફરતી અનેક રૂપે દેખાય છે, તેમ બ્રહ્મા, હર વગેરેમાં પણ તે જ (ચિહ્નો) દેખાય છે.
12.238.110
विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं तथा ।
कीर्तितं यत्पुरस्तात्ते तत्सूते चाति च प्रजाः ॥ १२.२३८.११० ॥
આદિ-અંત વિનાના કાળની વિવિધતા વિહિત છે; પહેલાં તને વર્ણવ્યું તેમ તે પ્રજાઓને ઉત્પન્ન કરે છે અને તેમને વધુ આગળ લઈ જાય છે.
12.238.111
ददाति भवनस्थानं भूतानां संयमो यमः ।
स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वन्द्वयुक्तानि भूरिशः ॥ १२.२३८.१११ ॥
પ્રાણીઓનું સંયમન કરનાર યમ તેમને અસ્તિત્વનું સ્થાન આપે છે; દ્વંદ્વોથી યુક્ત વસ્તુઓ પોતાના સ્વભાવથી જ અનેક રીતે વર્તે છે.
12.238.112
सर्वकालक्रिया वेदाः कर्ता कार्यं क्रियाफलम् ।
प्रोक्तं ते पुत्र सर्वं वै यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२.२३८.११२ ॥
સર્વ કાળની ક્રિયા, વેદો, કર્તા, કાર્ય અને ક્રિયાનું ફળ — પુત્ર, તું મને જે પૂછે છે તે બધું મેં તને કહ્યું છે.