ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.238
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.238.1
आद्यन्तं सर्वभूतानां ज्ञातुमिच्छामि कौरव ।
ध्यानं कर्म च कालं च तथैवायुर्युगेयुगे ॥ १२.२३८.१ ॥
ହେ କୌରବ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ, ଧ୍ୟାନ, କର୍ମ, କାଳ ଏବଂ ପ୍ରତି ଯୁଗର ଆୟୁ ଜାଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
12.238.2
लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानामागतिं गतिम् ।
सर्गश्च निधनं चैव कुत एतत्प्रवर्तते ॥ १२.२३८.२ ॥
ଲୋକତତ୍ତ୍ୱ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ଗମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ — ଏ ସବୁ କାହାଠାରୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ?
12.238.3
भेदकं भेदतत्वं च तथाऽन्येषां मतं तथा ।
अवस्थात्रितयं चैव यादृशं च पितामह ॥ १२.२३८.३ ॥
ହେ ପିତାମହ, ଭେଦକ ଓ ଭେଦତତ୍ତ୍ୱ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମତ ଏବଂ ତିନି ଅବସ୍ଥା — ସେଗୁଡ଼ିକ କିପରି?
12.238.4
यदि तेऽनुग्रहे बुद्धिरस्मास्विह सतां वर ।
एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२३८.४ ॥
ହେ ସଜ୍ଜନଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମ ଉପରେ ଆପଣଙ୍କର ଅନୁଗ୍ରହବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ, ଏହା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି; ତାହା ଆପଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
12.238.5
पूर्वं हि कथितं श्रुत्वा भृगुभाषितमुत्तमम् ।
भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिरुत्तमा ॥ १२.२३८.५ ॥
ପୂର୍ବରୁ ଭୃଗୁଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ କୁହାଯାଇଥିଲା, ତାହା ଶୁଣି, ପରେ ବିପ୍ରଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ତମ ହେଲା।
12.238.6
जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थानसंस्थिता ।
ततो भूयस्तु पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.२३८.६ ॥
ମୋ ବୁଦ୍ଧି ପରମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ଜନ୍ମିଲା; ତେଣୁ ପୁନଃ ପଚାରୁଛି — ତାହା କହିବାକୁ ଆପଣ ସମର୍ଥ।
12.238.7
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
जगौ यद्भगवान्व्यासः पुत्राय परिपृच्छते ॥ १२.२३८.७ ॥
ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ କହିବି, ଯାହା ଭଗବାନ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ କହିଥିଲେ।
12.238.8
अधीत्य वेदानखिलान्साङ्गोपनिषदस्तथा ।
अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात् ॥ १२.२३८.८ ॥
ସମସ୍ତ ବେଦ, ସେମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦ ପଢ଼ି, ଧର୍ମର ନୈପୁଣ୍ୟ ଦେଖି, ନୈଷ୍ଠିକ କର୍ମ ଖୋଜୁଥିବା।
12.238.9
कृष्णद्वैपायनं व्यासं पुत्रो वैयासकिः शुकः ।
पप्रच्छ संशयमिमं छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥ १२.२३८.९ ॥
କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୈୟାସକି ଶୁକ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ଏହି ସନ୍ଦେହ ପଚାରିଲେ।
12.238.10
भूतग्रामस्य र्क्तारं कालज्ञाने च निश्चितम् ।
ज्ञानं ब्रह्म च योगं च गवात्मकमिदं जगत् ॥ १२.२३८.१० ॥
ଭୂତସମୂହର କର୍ତ୍ତା, କାଳଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ; ଜ୍ଞାନ, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଯୋଗ, ଏବଂ ଏହି ଜଗତ ଗବାତ୍ମକ।
12.238.11
त्रितये त्वेनमायाति तथा ह्येषोऽपि वा पुनः ।
केनैव च विभागः स्यात्तुरीयो लक्षणैर्विना ॥ १२.२३८.११ ॥
ତିନିରେ ଏହା ଆସେ; ଏହା ମଧ୍ୟ ସେପରି, କିମ୍ବା ପୁଣି। ଲକ୍ଷଣ ବିନା ଚତୁର୍ଥ କିଏ ବିଭାଜିତ କରିବ?
12.238.12
ज्ञानज्ञेयान्तरे कोसौ कोयं भावस्तु भेदवत् ।
यज्ज्ञानं लक्षणं चैव तेषां कर्तारमेव च।
ब्राह्मणस्य च यत्कृत्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.२३८.१२ ॥
ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ମଧ୍ୟରେ ତାହା କ'ଣ, ଏବଂ ଏହି ଭେଦଯୁକ୍ତ ଭାବ କ'ଣ? ଯାହା ଜ୍ଞାନ, ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ଓ କର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣର ଯାହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ତାହା ଆପଣ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
12.238.13
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वं पिता पुत्राय पृच्छते ।
अतीतानागते विद्वान्सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥ १२.२३८.१३ ॥
ପୁତ୍ର ପଚାରିବାରୁ ପିତା ତାଙ୍କୁ ସବୁ କହିଲେ। ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଜାଣିଥିବା, ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ବିଦ୍ୱାନ।
12.238.14
पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावत्कीर्तयाम्यहम् ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाऽऽवृतमिदं जगत् ॥ १२.२३८.१४ ॥
ହେ ସତ୍ପୁତ୍ର, ତୁମେ ପଚାରୁଥିବାରୁ ଯେମିତି ଅଛି ସେମିତି କହୁଛି। ଏହି ଜଗତ କିପରି ଆବୃତ ତାହା ମନ ଦେଇ ଶୁଣ।
12.238.15
कार्यादि कारणान्तं यत्कार्यान्तं कारणादिकम् ।
ज्ञानं तदुभयं वित्त्वा सत्यं च परमं शुभम् ॥ १२.२३८.१५ ॥
କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ କାରଣରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଏବଂ କାରଣରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ, ସେ ଦୁଇଟିକୁ ଜାଣି (ପରମ ଶୁଭ ସତ୍ୟ ଜଣାଯାଏ)।
12.238.16
ब्रह्मेति चाभिविख्यातं तद्वै पश्यन्ति सूरयः ।
ब्रह्मतेजोमयं भूतं भूतकारणमद्भुतम् ॥ १२.२३८.१६ ॥
ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୁହାଯାଏ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାହାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କାରଣ, ଅଦ୍ଭୁତ ସେହି ସତ୍ତା।
12.238.17
आसीदादौ ततस्त्वाहुः प्राधान्यमिति तद्विदः ।
त्रिगुणां तां महामायां वैष्णवीं प्रकृतिं विदुः ॥ १२.२३८.१७ ॥
ଆଦିରେ ତାହା ଥିଲା; ପରେ ତାହାକୁ ପ୍ରଧାନ କୁହାଯାଏ ବୋଲି ତାହାର ଜ୍ଞାତାମାନେ କହନ୍ତି। ତ୍ରିଗୁଣମୟୀ ସେହି ମହାମାୟାକୁ ସେମାନେ ବୈଷ୍ଣବୀ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
12.238.18
तदीदृशमनाद्यन्तमव्यक्तमजरं ध्रुवम् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे वैकृतं च तत् ॥ १२.२३८.१८ ॥
ତାହା ଏପରି: ଆଦି-ଅନ୍ତହୀନ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଜରାହୀନ, ଧ୍ରୁବ, ତର୍କର ଅତୀତ, ଅଜ୍ଞେୟ। ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ଥିଲା; ତାହା ପରେ ବିକୃତ ହେଲା।
12.238.19
तद्वै प्रधानमुद्दिष्टं त्रिसूक्ष्मं त्रिगुणात्मकम् ।
सम्यग्योगगुणं स्वस्थं तदिच्छाक्षोभितं महत् ॥ १२.२३८.१९ ॥
ତାହା ପ୍ରଧାନ ବୋଲି କଥିତ; ତ୍ରିସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକ, ସମ୍ୟକ୍ ଯୋଗଗୁଣଯୁକ୍ତ, ନିଜରେ ସ୍ଥିତ; ତାହାର ଇଚ୍ଛାରେ କ୍ଷୋଭିତ ହୋଇ ମହତ୍ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ।
12.238.20
शक्तित्रयात्मिका तस्य प्रकृतिः कारणात्मिका ।
अस्वतन्त्रा च सततं विदधिष्ठानसंयुता ॥ १२.२३८.२० ॥
ତାହାର ପ୍ରକୃତି ତିନି ଶକ୍ତିମୟ, କାରଣସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବଦା ଅସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ବିଧିର ଅଧିଷ୍ଠାନ ସହ ଯୁକ୍ତ।
12.238.21
स्वभावाख्यं समापन्ना मोहविग्रहधारिणी ।
विविधस्यास्य जीवस्य भोगार्थं समुपागता ॥ १२.२३८.२१ ॥
'ସ୍ୱଭାବ' ନାମ ପାଇ, ମୋହର ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ଏହି ବିବିଧ ଜୀବର ଭୋଗ ପାଇଁ ସେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି।
12.238.22
यथा संनिधिमात्रेण गन्धक्षोभाय जायते ।
मनस्तद्वदशेषस्य परात्पर इति स्मृतः ॥ १२.२३८.२२ ॥
ଯେପରି କେବଳ ସନ୍ନିଧିରେ ଗନ୍ଧର କ୍ଷୋଭ ଜନ୍ମେ, ସେହିପରି ସମସ୍ତର ମନ ପରାତ୍ପର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
12.238.23
सृष्ट्वा प्रविश्य तत्तस्मिन्क्षोभयामास विष्ठितः ।
सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान् ॥ १२.२३८.२३ ॥
ସୃଷ୍ଟି କରି, ତହିଁରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସ୍ଥିତ ହୋଇ ତାହାକୁ କ୍ଷୋଭିତ କଲା; ମହତ୍ ତ୍ରିବିଧ—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସ ଓ ତାମସ।
12.238.24
प्रधानतत्वादुद्भूतो महत्वाच्च महान्स्मृतः ।
प्रधानतत्वमुद्भूतं महत्तत्वं समावृणोत् ॥ १२.२३८.२४ ॥
ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହେବା ହେତୁ ଏବଂ ନିଜ ମହତ୍ତ୍ୱ ହେତୁ ସେ ମହାନ୍ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଉଦ୍ଭୂତ ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରେ।
12.238.25
कालात्मनाऽभिभूतं तत्कालोंऽशः परमात्मनः ।
पुरुषश्चाप्रमेयात्मा स एव इति गीयते ॥ १२.२३८.२५ ॥
କାଳାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଭୂତ ତାହା; ତାହା ପରମାତ୍ମାଙ୍କ କାଳାଂଶ। ଅପ୍ରମେୟାତ୍ମା ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ସେ ହିଁ ବୋଲି ଗାଯାଏ।
12.238.26
त्रिगुणोसौ महाज्ञातः प्रधान इति वै श्रुतिः ॥ १२.२३८.२६ ॥
ସେ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକ, ମହାଜ୍ଞାତ। ପ୍ରଧାନ ବୋଲି ଶ୍ରୁତି ସେପରି କହେ।
12.238.27
सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधात्मकः ।
त्रिविधोऽयमहङ्कारो महत्तत्वादजायत ॥ १२.२३८.२७ ॥
ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସ ଓ ତାମସ—ତ୍ରିବିଧ ସ୍ୱଭାବ; ଏହି ତ୍ରିବିଧ ଅହଂକାର ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜାତ ହେଲା।
12.238.28
तामसोऽसावहङ्कारो भूतादिरिति संज्ञितः ।
भूतानामादिभूतत्वाद्रक्ताहिस्तामसः स्मृतः ॥ १२.२३८.२८ ॥
ସେହି ତାମସ ଅହଂକାର ଭୂତାଦି ନାମରେ ଅଭିହିତ। ଭୂତମାନଙ୍କ ଆଦିଭୂତ ହେବାରୁ ତାହା ତାମସ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
12.238.29
भूतादिः स विकुर्वाणः शिष्टं तन्मात्रकं ततः ।
ससर्ज शब्दं तन्मात्रमाकाशं शब्दलक्षणम् ॥ १२.२३८.२९ ॥
ଭୂତାଦି ସେହି ବିକାରରେ ଶେଷ ତନ୍ମାତ୍ରକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା। ଶବ୍ଦ-ତନ୍ମାତ୍ର ଓ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣ ଆକାଶ ସୃଷ୍ଟି କଲା।
12.238.30
शब्दलक्षणमाकाशं शब्दतन्मात्रमावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु स्पर्शमात्रं ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३० ॥
ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣ ଆକାଶ ଶବ୍ଦ-ତନ୍ମାତ୍ରକୁ ଆବୃତ କଲା। ତଦ୍ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଏହା ସ୍ପର୍ଶ-ତନ୍ମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲା।
12.238.31
शब्दमात्रं तदाकाशं स्पर्शमात्रं समावृणोत् ।
ससर्ज वायुस्तेनासौ पीड्यमान इति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३१ ॥
ସେ ଆକାଶ ଶବ୍ଦମାତ୍ର ଥିଲା; ସେ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରକୁ ଆବୃତ କଲା। ତଦ୍ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ ବାୟୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା, ଏହା ଶ୍ରୁତି କୁହେ।
12.238.32
स्पर्शमात्रं तदा वायू रूपमात्रं समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु ससर्जाग्निमिति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३२ ॥
ସେତେବେଳେ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ର ବାୟୁ ରୂପମାତ୍ରକୁ ଆବୃତ କଲା। ତଦ୍ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟି କଲା, ଏହା ଶ୍ରୁତି କୁହେ।
12.238.33
रूपमात्रं ततो वह्निं समुत्सृज्य समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु रसमात्रं ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३३ ॥
ପରେ ରୂପମାତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଛାଡ଼ି ଆବୃତ କଲା। ତଦ୍ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ ରସମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲା।
12.238.34
रुपमात्रगतं तेजो रसमात्रं समावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु ससर्जाम्भ इति श्रुतिः ॥ १२.२३८.३४ ॥
ରୂପମାତ୍ରରେ ଗତ ତେଜ ରସମାତ୍ରକୁ ଆବୃତ କଲା। ତଦ୍ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କଲା, ଏହା ଶ୍ରୁତି କୁହେ।
12.238.35
रसमात्रात्मकं भूयो रसं तन्मात्रमावृणोत् ।
तेन संपीड्यमानस्तु गन्धं तन्मात्रकं ततः ॥ १२.२३८.३५ ॥
ରସମାତ୍ରାତ୍ମକ ଜଳ ପୁଣି ରସ-ତନ୍ମାତ୍ରକୁ ଆବୃତ କଲା। ତଦ୍ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ ପରେ ଗନ୍ଧ-ତନ୍ମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲା।
12.238.36
ससर्ज गन्धं तन्मात्रमावृणोत्करकं ततः ।
तेन संपीड्यमानस्तु काठिन्यं च ससर्ज ह ॥ १२.२३८.३६ ॥
ସେ ଗନ୍ଧ-ତନ୍ମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲା; ପରେ କରକ ତାକୁ ଆବୃତ କଲା। ତଦ୍ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ କଠିନତା ସୃଷ୍ଟି କଲା।
12.238.37
पृथिवी जायते तस्माद्गन्धतन्मात्रजात्तथा ॥ १२.२३८.३७ ॥
ସେହି ଗନ୍ଧତନ୍ମାତ୍ରରୁ ପୃଥିବୀ ଜନ୍ମ ନିଏ, ସେହିପରି।
12.238.38
अम्मयं सर्वमेवेदमापस्तस्तम्भिरे पुनः ।
भूतानीमानि जातानि पृथिव्यादीनि वै श्रुतिः ॥ १२.२३८.३८ ॥
ଏ ସବୁ ଜଳମୟ ଥିଲା; ପରେ ଜଳ ଜମି ସ୍ଥିର ହେଲା। ପୃଥିବୀ ଆଦି ଏହି ଭୂତମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ଶ୍ରୁତି ଏହା କହେ।
12.238.39
भूतानां मूर्तिरेवैषामन्नं चैषां मता बुधैः ।
तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रा तन्मात्रा इति ते स्मृताः ॥ १२.२३८.३९ ॥
ଭୂତମାନଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ହିଁ ସେମାନଙ୍କର ଅନ୍ନ ବୋଲି ବୁଧମାନେ ମାନନ୍ତି। ସେଥିରେ ସେଥିରେ ଥିବା ତନ୍ମାତ୍ରା ହିଁ ତନ୍ମାତ୍ରା ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
12.238.40
तैजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ।
एकादशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः ॥ १२.२३८.४० ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ତୈଜସ କୁହାଯାଏ; ଦେବତାମାନେ ବୈକାରିକ, ଦଶ। ଏକାଦଶ ମନ; ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ବୈକାରିକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
12.238.41
एषामुद्धर्तकः कालो नानाभेदवदास्थितः ।
परमात्मा च भूतात्मा गुणभेदेन संस्थितः।
एक एव त्रिधा भिन्नः करोति विविधाः क्रियाः ॥ १२.२३८.४१ ॥
ଏମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଧାରକ କାଳ; ସେ ନାନା ଭେଦରେ ଅବସ୍ଥିତ। ପରମାତ୍ମା ଓ ଭୂତାତ୍ମା ଗୁଣଭେଦରେ ସ୍ଥିତ। ଏକ ହିଁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇ ବିବିଧ କ୍ରିୟା କରେ।
12.238.42
ब्रह्मा सृजति भूतानि पाति नारायणोऽव्ययः ।
रुद्रो हन्ति जगन्मूर्तिः काल एष क्रियाबुधः ॥ १२.२३८.४२ ॥
ବ୍ରହ୍ମା ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଅବ୍ୟୟ ନାରାୟଣ ସେମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଜଗନ୍ମୂର୍ତ୍ତି ରୁଦ୍ର ସଂହାର କରନ୍ତି; କ୍ରିୟାଜ୍ଞାତା ଏହି କାଳ ହିଁ ସେ।
12.238.43
कालोपि तन्मयोचिन्त्यस्त्रिगुणात्मा सनातनः ।
अव्यक्तोसावचिन्त्योसौ वर्तते भिन्नलक्षणः ॥ १२.२३८.४३ ॥
କାଳ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କରୁ ହିଁ ଗଠିତ; ସେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକ ଓ ସନାତନ। ସେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଭାବେ ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ସହ ବିଦ୍ୟମାନ।
12.238.44
कालात्मना त्विदं भिन्नमभिन्नं श्रूयते हि यत् ।
अनाद्यन्तमजं दिव्यमव्यक्तमजरं ध्रुवम्।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे संप्रवर्तते ॥ १२.२३८.४४ ॥
କାଳରୂପରେ ଏହା ଭିନ୍ନ ଓ ଅଭିନ୍ନ ଭାବେ ଶୁଣାଯାଏ। ଆଦି-ଅନ୍ତହୀନ, ଅଜ, ଦିବ୍ୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅଜର, ଧ୍ରୁବ, ତର୍କାତୀତ ଓ ଅଜ୍ଞେୟ ବ୍ରହ୍ମ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
12.238.45
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव ।
त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम्।
त्रिंशत्कलश्चापि भवेन्मुहूर्तो ।
भागः कलाया दशमश्च यः स्यात् ॥ १२.२३८.४५ ॥
ପନ୍ଦର ନିମେଷ ଏକ କାଷ୍ଠା; ତିରିଶ କାଷ୍ଠାକୁ ଏକ କଳା ଗଣିବା ଉଚିତ। ତିରିଶ କଳାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ କଳାର ଦଶମ ଭାଗ ମଧ୍ୟ।
12.238.46
त्रिंशन्मुहूर्तं तु भवेदहश्च ।
रात्रिश्च सङ्ख्या मुनिभिः प्रणीता।
मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशु ।
त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः ॥ १२.२३८.४६ ॥
ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତ୍ରି ହୁଏ; ମୁନିମାନେ ଏହି ଗଣନା କହିଛନ୍ତି। ରାତ୍ରି ଓ ଦିନ ମିଶି ତିରିଶ ହେଲେ ତାହାକୁ ଏକ ମାସ କୁହାଯାଏ; ବାରମାସରେ ଏକ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
12.238.47
संवत्सरं द्वे अयने वदन्ति ।
सङ्ख्याविदो दक्षिणमुत्तरं च ॥ १२.२३८.४७ ॥
ସଂବତ୍ସରକୁ ଦୁଇ ଅୟନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଗଣନା ଜାଣନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି: ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟଣ।
12.238.48
पहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ ।
रात्रिः स्वप्नाय संयाति चेष्टायै कर्मणामहः ॥ १२.२३८.४८ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତ୍ରିକୁ ବିଭାଜିତ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟଲୋକର। ରାତ୍ରି ନିଦ୍ରା ପାଇଁ ଆସେ, ଦିନ କର୍ମର ପ୍ରୟାସ ପାଇଁ।
12.238.49
पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः ।
शुक्लोऽहः कर्मचेष्टायां कृष्णः स्वप्नाय शर्वरी ॥ १२.२३८.४९ ॥
ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାତ୍ରି ଓ ଦିନ ମାସ; ସେ ଦୁଇଟିର ପୁନର୍ବିଭାଗ: ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ କର୍ମ ଓ ଚେଷ୍ଟା ପାଇଁ ଦିନ, କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ନିଦ୍ରା ପାଇଁ ରାତ୍ରି।
12.238.50
दैवे रात्र्यहनी ह्यब्दः प्रविभागस्तयोः पुनः ।
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ॥ १२.२३८.५० ॥
ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାତ୍ରି ଓ ଦିନ ବର୍ଷ; ସେ ଦୁଇଟିର ପୁନର୍ବିଭାଗ: ତହିଁରେ ଦିନ ଉତ୍ତରାୟଣ, ରାତ୍ରି ଦକ୍ଷିଣାୟନ।
12.238.51
ये ते रात्र्यहनी पूर्वं कीर्तिते दैवलौकिके ।
तयोः सङ्ख्याय वर्षाग्रं ब्राह्ने वक्ष्याम्यहः क्षपे ॥ १२.२३८.५१ ॥
ପୂର୍ବରୁ ଦୈବ-ଲୌକିକ କହିଥିବା ରାତ୍ରି ଓ ଦିନ; ସେମାନଙ୍କୁ ଗଣି, ବ୍ରାହ୍ମ କାଳର ଦିନ-ରାତ୍ରିରେ ବର୍ଷର ଆରମ୍ଭ ମୁଁ କହିବି।
12.238.52
तेषां संवत्सराग्नाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।
कृते त्रेतायुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा ॥ १२.२३८.५२ ॥
ସେମାନଙ୍କ ବର୍ଷର ଆରମ୍ଭ କ୍ରମାନୁସାରେ କହିବି: କୃତ ଯୁଗରେ, ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଓ କଳି ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।
12.238.53
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥ १२.२३८.५३ ॥
ସେ କୃତ ଯୁଗ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ସେତିକି ଶହେ ବର୍ଷ, ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।
12.238.54
इतरेषु ससंध्येषु संध्यांशेषु ततस्त्रिषु ।
एकापायेन संयान्ति सहस्राणि शतानि च ॥ १२.२३८.५४ ॥
ଅନ୍ୟ ତିନି ଯୁଗରେ, ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ସହିତ, ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ କମି କମି ହଜାର ଓ ଶହ ବର୍ଷ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ।
12.238.55
एतानि शाश्वताँल्लोकान्धारयन्ति सनातनान् ।
एतद्ब्रह्मविदां तात विदितं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२३८.५५ ॥
ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଓ ସନାତନ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ହେ ତାତ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞମାନଙ୍କୁ ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ ଜଣା।
12.238.56
चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युग ।
नाधर्मेणागमः कश्चिद्युगे तस्मिन्प्रवर्तते ॥ १२.२३८.५६ ॥
କୃତଯୁଗରେ ସତ୍ୟ ହିଁ ଚାରି ପାଦବିଶିଷ୍ଟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ। ସେହି ଯୁଗରେ ଅଧର୍ମର କୌଣସି ପ୍ରବେଶ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.238.57
इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरोप्यते ।
सत्यं शौत्रं तथायुश्च धर्मश्चापैति पादशः।
चौर्यकानृतमायाभिरधर्मश्चोपचीयते ॥ १२.२३८.५७ ॥
ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ଅଧର୍ମର ଆଗମନରେ ଧର୍ମ ପାଦ ପାଦ କରି ହ୍ରାସ ପାଏ। ସତ୍ୟ, ଶୌଚ, ଆୟୁ ଏବଂ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ପାଦ ପାଦ କରି ଲୁପ୍ତ ହୁଏ। ଚୋରି, ମିଥ୍ୟା ଓ ମାୟାରେ ଅଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
12.238.58
अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः ।
कृते त्रेतायुगे त्वेषां पादशो ह्रसते वयः ॥ १२.२३८.५८ ॥
କୃତଯୁଗରେ ଲୋକେ ରୋଗମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରିଥିବା ଏବଂ ଚାରିଶହ ବର୍ଷ ବଞ୍ଚନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ସେମାନଙ୍କ ଆୟୁ ପାଦ ପାଦ କରି ହ୍ରାସ ପାଏ।
12.238.59
वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीतीह न श्रुतम् ।
आयूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत्फलम् ॥ १२.२३८.५९ ॥
ବେଦବାଣୀ ମଧ୍ୟ ଯୁଗ ଯୁଗରେ ହ୍ରାସ ପାଏ ବୋଲି ଏଠାରେ ଶୁଣାଯାଇ ନାହିଁ। ଆୟୁ, ଆଶୀର୍ବାଦ ଏବଂ ବେଦର ଯେଉଁ ଫଳ, ତାହା ମଧ୍ୟ (ହ୍ରାସ ପାଏ)।
12.238.60
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे ।
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव ॥ १२.२३८.६० ॥
କୃତଯୁଗରେ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ, ତ୍ରେତାରେ ଅନ୍ୟ, ଦ୍ୱାପରରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ। କଳିଯୁଗରେ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ ଅଛି, ଯାହା ଯଥାଶକ୍ତି କରାଯାଉଥିବା ପରି।
12.238.61
तपः परं कृतयुगे त्रेतायां सत्यमुत्तमम् ।
द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ॥ १२.२३८.६१ ॥
କୃତଯୁଗରେ ତପସ୍ୟା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତ୍ରେତାରେ ସତ୍ୟ ଉତ୍ତମ। ଦ୍ୱାପରରେ ଯଜ୍ଞ ହିଁ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ଦାନ ହିଁ।
12.238.62
एतां द्वादशसाहस्त्रीं युगाख्यां कवयो विदुः ।
सहस्रपरिवर्तं तद्ब्राह्मं दिवसमुच्यते ॥ १२.२३८.६२ ॥
ବାରହଜାର ବର୍ଷର ଏହି କାଳକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯୁଗ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ହଜାରେ ଆବର୍ତ୍ତନର ସେ କାଳ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
12.238.63
रात्रिस्तु तावती ब्राह्मी तदादौ विश्वमीश्वरः ।
प्रलयेत्मानमाविश्य सुप्त्वासोऽन्ते विबुध्यते ॥ १२.२३८.६३ ॥
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରାତି ମଧ୍ୟ ସେତିକି ଲମ୍ବା ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଥମେ ବିଶ୍ୱକୁ ପ୍ରଳୟରୂପରେ ଆବେଶ କରି ଶୋଇଯାନ୍ତି; ଶେଷରେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଅନ୍ତି।
12.238.64
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणे विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रां तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १२.२३८.६४ ॥
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହଜାରେ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲୁଥିବା ଦିନକୁ ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ସେହି ହଜାରେ ଯୁଗର ରାତିକୁ ମଧ୍ୟ ଦିନରାତିର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
12.238.65
प्रतिबुद्धो विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये ।
सृजते च महद्भूतं तस्माद्व्यक्तात्मकं मनः ॥ १२.२३८.६५ ॥
ରାତିର ଶେଷରେ ଜାଗି ବ୍ରହ୍ମା ଅକ୍ଷୟରୂପେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ମହଦ୍ଭୂତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ତାଠାରୁ ବ୍ୟକ୍ତସ୍ୱଭାବର ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
12.238.66
मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया ।
आकाशं जायते तस्मात्तस्य शब्दे गुणो मतः ॥ १२.२३८.६६ ॥
ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରେରିତ ମନ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବିକଶିତ କରେ। ତାଠାରୁ ଆକାଶ ଜନ୍ମେ; ତାର ଗୁଣ ଶବ୍ଦ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
12.238.67
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः ।
बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः ॥ १२.२३८.६७ ॥
ଆକାଶ ବିକାର ପାଇଲେ ସର୍ବଗନ୍ଧବାହୀ, ଶୁଦ୍ଧ, ବଳବାନ ବାୟୁ ଜନ୍ମେ; ତାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
12.238.68
वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भवति भास्वरम् ।
रोचनं जनयेच्छुद्धं तद्रूपगुणमुच्यते ॥ १२.२३८.६८ ॥
ବାୟୁ ବିକାର ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜ୍ୟୋତି ଜନ୍ମେ; ତାହା ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହାର ଗୁଣ ରୂପ କୁହାଯାଏ।
12.238.69
ज्योतिषोपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः ।
अद्भ्यो गन्धवहा भूमिः पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ॥ १२.२३८.६९ ॥
ଜ୍ୟୋତି ବିକାର ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ରସସ୍ୱରୂପ ଜଳ ଜନ୍ମେ; ଜଳରୁ ଗନ୍ଧବାହୀ ପୃଥିବୀ ଜନ୍ମେ—ଏହା ପୂର୍ବ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
12.238.70
ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यस्य सर्वमिदं जगत् ।
एकस्य ब्रह्मभूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ १२.२३८.७० ॥
ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଭ୍ର, ଯାହାର ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ—ସେହି ଏକ ବ୍ରହ୍ମଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ଏହି ଦ୍ୱୈତ ଅଛି।
12.238.71
अहर्मुखे विवुद्धं तत्सृजते विद्यया जगत् ।
अग्र एव महद्भूतमाशु व्यक्तात्मकं मनः ॥ १२.२३८.७१ ॥
ଦିନର ଆରମ୍ଭରେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ସେ ଜ୍ଞାନରେ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ପ୍ରଥମେ ମହତ୍-ତତ୍ତ୍ୱ, ଓ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରକାଶିତ ସ୍ୱଭାବର ମନ ଜନ୍ମେ।
12.238.72
अभिभूयेह चातिष्ठद्व्यसृदत्सप्त मानसान् ।
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ॥ १२.२३८.७२ ॥
ଏଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଭିଭୂତ କରି ରହିଥିବା ସେ ସାତ ମାନସ ପ୍ରକଟ କଲେ—ଦୂର ଯାଉଥିବା, ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ଗମନ କରୁଥିବା, ଇଚ୍ଛା ଓ ସଂଶୟ ସ୍ୱଭାବର।
12.238.73
मनः सृष्टिं न कुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया ।
आकाशोजायते तस्मात्तस्य शब्दो गुणो मतः ॥ १२.२३८.७३ ॥
ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରେରିତ ମନ ସୃଷ୍ଟି ନ କଲେ, ତା'ରୁ ଆକାଶ ଜନ୍ମେ; ତାର ଗୁଣ ଶବ୍ଦ ବୋଲି ମାନାଯାଏ।
12.238.74
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः ।
बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शगुणं विदुः ॥ १२.२३८.७४ ॥
ଆକାଶ ବିକାର ପାଇଲେ ସର୍ବ ଗନ୍ଧ ବହନକାରୀ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବଳବାନ ବାୟୁ ଜନ୍ମେ; ତାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
12.238.75
वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भूतं तमोनुदम् ।
रोचिष्णुर्जायते तत्र तद्रूपगुणमुच्यते ॥ १२.२३८.७५ ॥
ବାୟୁ ବିକାର ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ଦୂରକାରୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜ୍ୟୋତି-ତତ୍ତ୍ୱ ଜନ୍ମେ; ତାର ଗୁଣ ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
12.238.76
ज्योतिषोपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः ।
अद्भ्यो गन्धवहा भूमिः पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ॥ १२.२३८.७६ ॥
ଜ୍ୟୋତି ବିକାର ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ରସସ୍ୱରୂପ ଜଳ ଜନ୍ମେ; ଜଳରୁ ଗନ୍ଧ ବହନକାରୀ ପୃଥିବୀ ହୁଏ—ଏହା ପୂର୍ବ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
12.238.77
गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् ।
तेषां यावद्गुणं यद्यत्तत्तावद्गुणकं स्मृतम् ॥ १२.२३८.७७ ॥
ପୂର୍ବ ପୂର୍ବ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ଗୁଣ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପହଞ୍ଚେ; ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱର ଯେତେ ଗୁଣ, ତାହା ସେତେ ଗୁଣବିଶିଷ୍ଟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
12.238.78
उपलभ्याप्सु चेद्गन्धं केचिद्ब्रयुरनैपुणात् ।
पृथिव्यामेव तं विद्यादपां वायोश्च संश्रितम् ॥ १२.२३८.७८ ॥
ଜଳରେ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରି, ଅନିପୁଣତାରୁ କେହି ଯଦି ଏପରି କୁହନ୍ତି, ତେବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ ଯେ ସେ ଗନ୍ଧ ପୃଥିବୀରେ ହିଁ ଅଛି ଏବଂ ଜଳ ଓ ବାୟୁକୁ ଆଶ୍ରିତ।
12.238.79
एते सप्तविधात्मानो नानावीर्याः पृथक्पृथक् ।
नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुभसमागम्य कृत्स्नशः ॥ १२.२३८.७९ ॥
ଏହି ସାତ ପ୍ରକାରର ଆତ୍ମା, ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୃଥକ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମିଳିତ ନ ହୋଇ ସେମାନେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
12.238.80
ते समेत्य महात्मानो ह्यन्योन्यमभिसंश्रिताः ।
शरीराश्रयणं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते ॥ १२.२३८.८० ॥
ସେହି ମହାତ୍ମାମାନେ ମିଳିତ ହୋଇ, ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶରୀରର ଆଶ୍ରୟ ପାଇଲେ। ତାପରେ ତାହାକୁ 'ପୁରୁଷ' କୁହାଯାଏ।
12.238.81
श्रयणाच्छरीरी भवति मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
तमाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा ॥ १२.२३८.८१ ॥
ଆଶ୍ରୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାରୁ ସେ ଶରୀରଧାରୀ, ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଓ ଷୋଳ ଅଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟ ହୁଏ। ତାହାଙ୍କ ଭିତରେ ମହାଭୂତମାନେ ନିଜ କର୍ମ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
12.238.82
सर्वभूतान्युपादाय तपसश्चरणाय हि ।
आदिकर्ता महाभूतं तमेवाहुः प्रजापतिम् ॥ १२.२३८.८२ ॥
ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ତପସ୍ୟା ଆଚରଣ ପାଇଁ, ଆଦିକର୍ତ୍ତା ଓ ମହାଭୂତ ଯେ ସେ, ତାହାକୁ ହିଁ ଲୋକେ ପ୍ରଜାପତି କହନ୍ତି।
12.238.83
स वै सृजति भूतानि स एव पुरुषः परः ।
अजो जनयते ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान् ॥ १२.२३८.८३ ॥
ସେ ହିଁ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ସେ ହିଁ ପରମ ପୁରୁଷ। ଅଜ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ମାନବମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି।
12.238.84
लोकान्नदीः समुद्रांश्च दिशः शैलान्वनस्पतीन् ।
नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान्।
अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ १२.२३८.८४ ॥
ଲୋକ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ଦିଗ, ପର୍ବତ, ବୃକ୍ଷ, ନର, କିନ୍ନର, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ମୃଗ, ସର୍ପ — ଅବ୍ୟୟ ଓ ବ୍ୟୟ, ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ଏହି ଦୁଇ।
12.238.85
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे ।
तान्येव प्रतिपाद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥ १२.२३८.८५ ॥
ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ସେମାନେ ଯେଉଁ କର୍ମସବୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବାବେଳେ ସେହି କର୍ମସବୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ପୁନଃ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
12.238.86
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृत्तानृते ।
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥ १२.२३८.८६ ॥
ହିଂସା-ଅହିଂସା, କୋମଳତା-କ୍ରୂରତା, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ—ଏଗୁଡ଼ିକରେ ଭାବିତ ଲୋକେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ହିଁ ପାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ତାହା ତାହାର ପସନ୍ଦ ହୁଏ।
12.238.87
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु ।
विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत ॥ १२.२३८.८७ ॥
ମହାଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାନାତ୍ୱ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବିଷୟ ଓ ମୂର୍ତ୍ତ ରୂପରେ ଯାହା ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନିଯୋଗ—ଏସବୁ ଧାତା ହିଁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି।
12.238.88
केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्मविदो जनाः ।
दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः ॥ १२.२३८.८८ ॥
କେତେକ କର୍ମଜ୍ଞ ଲୋକ ପୁରୁଷକାରକୁ କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ବିପ୍ରମାନେ ଦୈବକୁ କହନ୍ତି; ଭୂତଚିନ୍ତକମାନେ ସ୍ୱଭାବକୁ କହନ୍ତି।
12.238.89
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः ।
त्रय एतेऽपृथग्भूता अविवेकः कथंचन ॥ १२.२३८.८९ ॥
ପୌରୁଷ, କର୍ମ ଓ ଦୈବ—ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଏହି ତିନୋଟି କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ପୃଥକ ନୁହଁନ୍ତି; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ କରିବା ଅବିବେକ।
12.238.90
एवमेतच्च दैवं च द्भूतं सृजते जगत् ।
कर्मस्था विषयं ब्रूयुः सत्वस्थाः समदर्शिनः ॥ १२.२३८.९० ॥
ଏହିପରି ଏହା ଓ ଦୈବ ମଧ୍ୟ—ଭୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। କର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ଲୋକେ ଏହି ବିଷୟକୁ ଅଲଗା କହନ୍ତି; ସତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ ସମଦର୍ଶୀମାନେ ତାହାକୁ ସମାନଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।
12.238.91
ततो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः ।
तेन सर्वानवाप्नोति यान्कामान्मनसेच्छति ॥ १२.२३८.९१ ॥
ଏଣୁ ଜୀବର ପରମ କଲ୍ୟାଣର ମୂଳ ହେଉଛି ଶମ ଓ ଦମ। ତଦ୍ୱାରା ମନ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ସମସ୍ତ କାମନା ସେ ଲାଭ କରେ।
12.238.92
तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत् ।
स तद्भूतश्च सर्वेषां भूतानां भवति प्रभुः ॥ १२.२३८.९२ ॥
ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ସେହି ଅବସ୍ଥା ଲାଭ କରେ ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସେହି ଅବସ୍ଥା ପାଇ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ହୁଏ।
12.238.93
ऋषयस्तपसा वेदानध्यैषन्त दिवानिशम् ।
अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा ॥ १२.२३८.९३ ॥
ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦିନରାତି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ। ସ୍ୱୟଂଭୂ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିବା ବାଣୀ ଆଦିଅନ୍ତହୀନ ଓ ନିତ୍ୟ।
12.238.94
ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु सृष्टयः ।
नाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम् ॥ १२.२३८.९४ ॥
ଋଷିମାନଙ୍କର ନାମ, ବେଦରେ ଥିବା ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ରୂପ, ଓ କର୍ମର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ।
12.238.95
वेदशब्देभ्य एवादौ निर्मिमीते स ईश्वरः ।
नामधेयानि चर्षीणां याश्च वेदेषु सृष्टयः।
शर्वर्यन्तेषु जातानामन्येभ्यो विदधात्यजः ॥ १२.२३८.९५ ॥
ଆଦିରେ ସେହି ଈଶ୍ୱର ବେଦଶବ୍ଦରୁ ହିଁ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି। ଋଷିମାନଙ୍କ ନାମ ଓ ବେଦରେ ଥିବା ସୃଷ୍ଟି, ରାତ୍ରିର ଶେଷରେ ଜନ୍ମିତମାନଙ୍କୁ ସେହି ଅଜ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବିଧାନ କରନ୍ତି।
12.238.96
नामभेदतपः कर्मयज्ञाख्या लोकसिद्धये ।
आत्मसिद्धिस्तु वेदेषु प्रोच्यते दशभिः क्रमैः ॥ १२.२३८.९६ ॥
ନାମଭେଦ, ତପସ୍ୟା, କର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞ ନାମକ ସାଧନା ଲୋକସିଦ୍ଧି ପାଇଁ। କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମସିଦ୍ଧି ବେଦରେ ଦଶ କ୍ରମରେ କୁହାଯାଇଛି।
12.238.97
यदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददृष्टिभिः ।
तदन्तेषु यथायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते ॥ १२.२३८.९७ ॥
ବେଦବାଦରେ ବେଦଦ୍ରଷ୍ଟାମାନେ କହିଥିବା ଗହନ ବିଷୟ, ଶେଷରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କ୍ରମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ।
12.238.98
कर्मजोऽयं पृथग्भावो द्वन्द्वयुक्तो हि देहिनः ।
आत्मसिद्धिस्तु विज्ञानाज्जहाति प्रायशो बलम् ॥ १२.२३८.९८ ॥
ଏହି କର୍ମଜ ପୃଥକ୍ଭାବ ଦେହୀ ପାଇଁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁକ୍ତ। କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମସିଦ୍ଧି ବିଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାୟଶଃ ତାର ବଳ ତ୍ୟାଗ କରେ।
12.238.99
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १२.२३८.९९ ॥
ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଦୁଇ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛନ୍ତି: ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରବ୍ରହ୍ମ। ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମରେ ନିପୁଣ ବ୍ୟକ୍ତି ପରବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
12.238.100
आलम्भयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशः स्मृताः ।
परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातयः ॥ १२.२३८.१०० ॥
କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଆଲମ୍ଭଯଜ୍ଞ, ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ହବିର୍ଯଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ; ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପରିଚାର-ଯଜ୍ଞ; ଏବଂ ଦ୍ୱିଜାତିଙ୍କ ତପୋଯଜ୍ଞ।
12.238.101
त्रेतायुगे विधिस्त्वेष यज्ञानां न कृते युगे ।
द्वापरे विप्लवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा ॥ १२.२३८.१०१ ॥
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞର ଏହି ବିଧି ଥିଲା; କୃତଯୁଗରେ ନଥିଲା। ଦ୍ୱାପରରେ ଯଜ୍ଞମାନେ ବିପ୍ଲବକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।
12.238.102
अपृथग्धर्मिणो मर्त्या ऋक्सामानि यजूंषि च ।
काम्या इष्टीः पृथक्दृष्ट्वा तपोभिस्तप एव च ॥ १२.२३८.१०२ ॥
ଅପୃଥକ୍ଧର୍ମୀ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁଃ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ କାମ୍ୟ ଇଷ୍ଟିକୁ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଦେଖି, ତପ ଦ୍ୱାରା ତପକୁ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
12.238.103
त्रेतायां तु समस्ता ये प्रादुरासन्महाबलाः ।
संयन्तारः स्थावराणां जङ्गमानां च सर्वशः ॥ १२.२३८.१०३ ॥
ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ମହାବଳୀମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ସେମାନେ ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନିୟନ୍ତା ଥିଲେ।
12.238.104
त्रेतायां संहता वेदा यज्ञा वर्णास्तथैव च ।
संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे ॥ १२.२३८.१०४ ॥
ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ବେଦ, ଯଜ୍ଞ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ଏକତ୍ର ଥିଲେ; ଆୟୁ କମିବାରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ।
12.238.105
दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगेऽखिलाः ।
उत्सीदन्ते सयज्ञाश्च केवला धर्मपीडिताः ॥ १२.२३८.१०५ ॥
କଳିଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ବେଦ କେବେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଯଜ୍ଞ ସହିତ ସେଗୁଡ଼ିକ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, କେବଳ ଧର୍ମପୀଡ଼ିତମାନେ ବଞ୍ଚନ୍ତି।
12.238.106
कृते युगे यस्तु धर्मो ब्राह्मणेषु प्रदृश्यते ।
आत्मवत्सु तपोवत्सु श्रुतवत्सु प्रतिष्ठितः ॥ १२.२३८.१०६ ॥
କୃତ ଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ତାହା ଆତ୍ମସଂଯମୀ, ତପସ୍ବୀ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନଙ୍କଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
12.238.107
स धर्मः प्रैति संयोगं यथाधर्मं युगेयुगे ।
विक्रियन्ते स्वधर्मस्था वेदवादा यथागमम् ॥ १२.२३८.१०७ ॥
ସେହି ଧର୍ମ ଯୁଗ ଯୁଗରେ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ନିଜ ସଂଯୋଗକୁ ଯାଏ; ସ୍ୱଧର୍ମରେ ସ୍ଥିତମାନଙ୍କର ବେଦବାଣୀ ଆଗମ ଅନୁସାରେ ବଦଳେ।
12.238.108
यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि प्रावृषि ।
सृज्यन्ते जङ्गमस्थानि तथा धर्मा युगेयुगे ॥ १२.२३८.१०८ ॥
ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବର୍ଷାରୁ ଚଳନ୍ତି ଓ ସ୍ଥିର ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପରି, ଯୁଗ ଯୁଗରେ ଧର୍ମସବୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
12.238.109
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्महरादिषु ॥ १२.२३८.१०९ ॥
ଯେପରି ଋତୁମାନଙ୍କରେ ସେହି ସେହି ଋତୁର ଚିହ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ନାନା ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ବ୍ରହ୍ମା, ହର ଆଦିରେ ମଧ୍ୟ ସେସବୁ ଦେଖାଯାଏ।
12.238.110
विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं तथा ।
कीर्तितं यत्पुरस्तात्ते तत्सूते चाति च प्रजाः ॥ १२.२३८.११० ॥
ଆଦି ଓ ଅନ୍ତହୀନ କାଳର ବିବିଧତା ବିହିତ; ପୂର୍ବରୁ ତୁମକୁ ଯେପରି କୁହାଯାଇଥିଲା, ତାହା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଗକୁ ନେଇଯାଏ।
12.238.111
ददाति भवनस्थानं भूतानां संयमो यमः ।
स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वन्द्वयुक्तानि भूरिशः ॥ १२.२३८.१११ ॥
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସଂଯମ କରୁଥିବା ଯମ ସେମାନଙ୍କୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସ୍ଥାନ ଦିଏ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁକ୍ତ ବସ୍ତୁସବୁ ସ୍ୱଭାବରୁ ହିଁ ବହୁ ପ୍ରକାରରେ ଚାଲେ।
12.238.112
सर्वकालक्रिया वेदाः कर्ता कार्यं क्रियाफलम् ।
प्रोक्तं ते पुत्र सर्वं वै यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२.२३८.११२ ॥
ସମସ୍ତ କାଳର କ୍ରିୟା, ବେଦସମୂହ, କର୍ତ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ମଫଳ — ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମୋତେ ଯାହା ପଚାରୁଛ ତାହା ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି।