મહાભારત · અધ્યાય 12.24
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.24.1
पुनरेव महर्षिस्तं कृष्णद्वैपायनोऽर्थवत् ।
अजातशत्रुं कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १२.२४.१ ॥
ફરી મહર્ષિ કૃષ્ણદ્વૈપાયને અર્થસભર આ વચનો કુંતીપુત્ર અજાતશત્રુને કહ્યાં.
12.24.2
अरण्ये वसतां तात भ्रातॄणां ते मनिस्विनाम् ।
मनोरथा महाराज ये तत्रासन्युधिष्ठिर ॥ १२.२४.२ ॥
હે તાત, જંગલમાં વસતા તારા એ મનસ્વી ભાઈઓની જે મનોકામનાઓ હતી, હે મહારાજ યુધિષ્ઠિર.
12.24.3
तानि मे भरतश्रेष्ठ प्राप्नुवन्तु महारथाः ।
प्रशाधि पृथिवीं पार्थ ययातिरिव नाहुषः ॥ १२.२४.३ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એ બધું મારા મહારથીઓ પ્રાપ્ત કરે. હે પાર્થ, નહુષપુત્ર યયાતિની જેમ પૃથ્વી પર શાસન કર.
12.24.4
अरण्ये दुःखवसतिरनुभूता तपस्विभिः ।
दुःखस्यान्ते नरव्याघ्र सुखान्यनुभवन्तु वै ॥ १२.२४.४ ॥
જંગલમાં તપસ્વીઓએ દુઃખનો વાસ અનુભવ્યો. હે નરવ્યાઘ્ર, દુઃખના અંતે તેઓ સુખ ભોગવે.
12.24.5
धर्ममर्थं च कामं च भ्रातृभिः सह भारत ।
अनुभूय ततः पश्चात्प्रस्थाताऽसि विशांपते ॥ १२.२४.५ ॥
હે ભારત, ભાઈઓ સાથે ધર્મ, અર્થ અને કામનો ઉપભોગ કર્યા પછી, હે વિશાંપતિ, પછી તું પ્રસ્થાન કરીશ.
12.24.6
अर्थिनां च पितृणां च देवतानां च भारत ।
आनृण्यं गच्छ कौन्तेय ततः स्वर्गं गमिष्यसि ॥ १२.२४.६ ॥
હે ભારત, યાચકો, પિતૃઓ અને દેવોના ઋણમાંથી મુક્ત થા, હે કુંતીપુત્ર. ત્યારે તું સ્વર્ગે જઈશ.
12.24.7
सर्वमेधाश्चमेधाभ्यां यजस्व कुरुनन्दन ।
ततः पश्चान्महाराज गमिष्यसि परां गतिम् ॥ १२.२४.७ ॥
હે કુરુનંદન, સર્વમેધ અને અશ્વમેધથી યજ્ઞ કરો. હે મહારાજ, પછી તમે પરમ ગતિ પામશો.
12.24.8
भ्रातृंश्च सर्वान्क्रतुभिः संयोज्य बहुदक्षिणैः ।
संप्राप्तः कीर्तिमतुलां पाण्डवेय गमिष्यसि ॥ १२.२४.८ ॥
હે પાંડવેય, બધા ભાઈઓને યજ્ઞોમાં પુષ્કળ દક્ષિણા સાથે જોડીને, અતુલ કીર્તિ પામીને તમે જશો.
12.24.9
विझस्ते पुरुषव्याघ्र वचनं कुरुसत्तम ।
शृणुष्वैवं यथा कुर्वन्न धर्माच्च्यवसे नृप ॥ १२.२४.९ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, હે કુરુસત્તમ, હું તમને આ વચન જણાવું છું; સાંભળો, આ રીતે કરતાં તમે ધર્મથી ચ્યુત નહીં થાઓ, હે નૃપ.
12.24.10
आददानस्य विजयं विग्रहं च युधिष्ठिर ।
समानधर्मकुशलाः स्थापयन्ति नरेश्वर ॥ १२.२४.१० ॥
હે યુધિષ્ઠિર, વિજય અને યુદ્ધ સ્વીકારનારને સમાન ધર્મમાં કુશળ લોકો સ્થાપિત કરે છે, હે નરેશ્વર.
12.24.11
प्रत्यक्षमनुमानं च उपमानं तथाऽऽगमः ।
अर्थापत्तिस्तथैतिह्यं संशयो निर्णयस्तथा ॥ १२.२४.११ ॥
પ્રત્યક્ષ, અનુમાન, ઉપમાન, આગમ, અર્થાપત્તિ, ઐતિહ્ય, સંશય અને નિર્ણય, તેમજ.
12.24.12
आकार इङ्गितं चैव गतिश्चेष्टा च भारत ।
प्रतिज्ञा चैव हेतुश्च दृष्टान्तोपनयस्तथा ॥ १२.२४.१२ ॥
આકાર, ઇંગિત, ગતિ અને ચેષ્ટા, હે ભારત, અને પ્રતિજ્ઞા, હેતુ, દૃષ્ટાંત તથા ઉપનય, તેમજ.
12.24.13
उक्तिर्निगमनं तेषां प्रमेयं च प्रयोजनम् ।
एतानि साधनान्याहुर्बहुवर्गप्रसिद्धये ॥ १२.२४.१३ ॥
ઉક્તિ, નિગમન, તેમનો પ્રમેય અને પ્રયોજન — આને ઘણા વર્ગોની સ્પષ્ટ સમજ માટેના સાધનો કહેવાય છે.
12.24.14
प्रत्यक्षमनुमानं च सर्वेषां योनिरुच्यते ।
प्रमाणज्ञो हि शक्नोति दण्डयोनौ विचक्षणः।
अप्रमाणवता नीतो दण्डो हन्यान्महीपतिम् ॥ १२.२४.१४ ॥
પ્રત્યક્ષ અને અનુમાન સર્વનું મૂળ કહેવાય છે. પ્રમાણ જાણનાર વિદ્વાન દંડનીતિનું મૂળ સમજી શકે છે. પ્રમાણ વિના લાગુ કરાયેલો દંડ રાજાનો જ નાશ કરી શકે.
12.24.15
देशकालप्रतीक्षी यो दस्यून्मर्षयते नृपः ।
शास्त्रजां बुद्धिमास्थाय युज्यते नैनसा हि सः ॥ १२.२४.१५ ॥
દેશ અને કાળની રાહ જોઈને જે રાજા લૂંટારાઓને સહન કરે છે, તે શાસ્ત્રજ્ઞાનથી જન્મેલી બુદ્ધિનો આશ્રય લઈને પાપમાં લિપ્ત થતો નથી.
12.24.16
आदाय बलिषङ्भागं यो राष्ट्रं नाभिरक्षति ।
प्रतिगृह्णाति तत्पापं चतुर्थांशेन भूमिपः ॥ १२.२४.१६ ॥
છઠ્ઠો ભાગ કર રૂપે લઈને પણ જે રાજા રાષ્ટ્રની રક્ષા કરતો નથી, તે એ પાપનો ચોથો ભાગ સ્વીકારે છે.
12.24.17
निबोध च यथाऽऽतिष्ठन्धर्मान्न च्यवते नृपः ।
निग्रहाद्धर्मशास्त्राणामनुरुद्ध्यन्नपेतभीः।
कामक्रोधावनादृत्य पितेव समदर्शनः ॥ १२.२४.१७ ॥
રાજા ધર્મોમાં કેવી રીતે સ્થિર રહીને ચ્યુત થતો નથી તે જાણ: ધર્મશાસ્ત્રના નિગ્રહનું પાલન કરીને, નિર્ભય થઈને, કામ અને ક્રોધની અવગણના કરીને, પિતા સમાન સમદર્શી બનીને.
12.24.18
दैवेनाभ्याहतो राजा कर्मकाले महाद्युते ।
न साधयति यत्कर्म न तत्राहुरतिक्रमम् ॥ १२.२४.१८ ॥
હે મહાદ્યુતિ, કર્મકાળે દૈવથી આહત થયેલો રાજા જે કર્મ સિદ્ધ કરી શકતો નથી, તેમાં તેનો અતિક્રમ (દોષ) છે એમ કહેવાતું નથી.
12.24.19
तरसा बुद्धिपूर्वं वा निग्राह्या एव शत्रवः ।
पापैः सह न संदध्याद्राज्यं पुण्यं च कारयेत् ॥ १२.२४.१९ ॥
બળથી કે બુદ્ધિપૂર્વક શત્રુઓને અવશ્ય દબાવી રાખવા. પાપીઓ સાથે સંધિ ન કરવી; રાજ્યને પુણ્યમય રાખવું.
12.24.20
शूराश्चार्याश्च सत्कार्या विद्वांसश्च युधिष्ठिर ।
गोमिनो धनिनश्चैव परिपाल्या विशेषतः ॥ १२.२४.२० ॥
હે યુધિષ્ઠિર, શૂરવીરો, આર્યો અને વિદ્વાનોનો સત્કાર કરવો. ગોધનવાળા અને ધનવાનોનું ખાસ રક્ષણ કરવું.
12.24.21
व्यवाहरेषु धर्मेषु योक्तव्याश्च बहुश्रुताः ।
प्रमाणज्ञा महीपाल न्यायशास्त्रावलम्बिनः ॥ १२.२४.२१ ॥
વ્યવહારો અને ધર્મકાર્યોમાં બહુશ્રુત વિદ્વાનોની નિમણૂક કરવી. હે મહીપાલ, તેઓ પ્રમાણ જાણનારા અને ન્યાયશાસ્ત્રને અનુસરનારા હોવા જોઈએ.
12.24.22
वेदार्थतत्त्वविद्राजंस्तर्कशास्त्रबहुश्रुताः ।
मन्त्रे च व्यवहारे च नियोक्तव्या विजानता ॥ १२.२४.२२ ॥
હે રાજન, વેદાર્થનું તત્ત્વ જાણનારા અને તર્કશાસ્ત્રમાં બહુશ્રુત વિદ્વાનોની મંત્રણા અને વ્યવહારમાં નિમણૂક કરવી; આ જાણનાર શાસકે કરવું.
12.24.23
तर्कशास्त्रकृता बुद्धिर्धर्मशास्त्रकृता च या ।
दण्डनीतिकृता चैव त्रैलोक्यमपि साधयेत् ॥ १२.२४.२३ ॥
તર્કશાસ્ત્રથી ઘડાયેલી બુદ્ધિ, ધર્મશાસ્ત્રથી ઘડાયેલી બુદ્ધિ અને દંડનીતિથી ઘડાયેલી બુદ્ધિ વડે રાજા ત્રણે લોકને પણ સાધી શકે.
12.24.24
नियोज्या वेदतत्त्वज्ञा यज्ञकर्मसु पार्तिव ।
वेदज्ञा ये च शास्त्रज्ञास्ते च राजन्सुबुद्धयः ॥ १२.२४.२४ ॥
હે પાર્થિવ, યજ્ઞકર્મોમાં વેદતત્ત્વ જાણનારાઓની નિમણૂક કરવી. હે રાજન, જેઓ વેદ અને શાસ્ત્રો જાણે છે તેઓ સુબુદ્ધિ ધરાવે છે.
12.24.25
आन्वीक्षकीत्रयीवार्तादण्डनीतिषु पारगाः ।
ते तु सर्वत्र योक्तव्यास्ते च बुद्धेः परं गताः ॥ १२.२४.२५ ॥
આન્વીક્ષિકી, ત્રયી, વાર્તા અને દંડનીતિમાં પારંગત લોકોને સર્વત્ર નિયુક્ત કરવા જોઈએ, અને જે બુદ્ધિની પરમ અવસ્થાએ પહોંચ્યા હોય તેમને પણ.
12.24.26
गुणयुक्तेऽपि नैकस्मिन्विश्वसेत विचक्षणः ॥ १२.२४.२६ ॥
ગુણવાન હોય તો પણ વિચક્ષણ માણસે એક જ વ્યક્તિ પર પૂરો વિશ્વાસ ન મૂકવો.
12.24.27
अरक्षिता दुर्विनीतो मानी स्तब्धोऽभ्यसूयकः ।
एनसा युज्यते राजा दुर्दान्त इति चोच्यते ॥ १२.२४.२७ ॥
અરક્ષિત, દુર્વિનીત, અભિમાની, જિદ્દી અને દોષદર્શી રાજા પાપથી યુક્ત થાય છે અને 'દુર્દાંત' કહેવાય છે.
12.24.28
ये रक्ष्यमाणा हीयन्ते दैवेनृभ्याहता नृप ।
तस्करैश्चापि हीयन्ते सर्वं तद्राजकिल्विषम् ॥ १२.२४.२८ ॥
હે રાજન્, જે લોકો રક્ષિત હોવા છતાં દૈવી આફતથી ઘવાઈને નષ્ટ થાય છે, અને ચોરોથી પણ નષ્ટ થાય છે—તે બધું રાજાનો દોષ છે.
12.24.29
सुमन्त्रिते सुनीते च सर्वतश्चोपपादिते ।
पौरुषे कर्मणि कृते नास्त्यधर्मो युधिष्ठिर ॥ १२.२४.२९ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, સુમંત્રિત, સુનીતિપૂર્ણ અને સર્વ રીતે સિદ્ધ કરેલું પુરુષાર્થકર્મ કર્યું હોય તો અધર્મ થતો નથી.
12.24.30
विच्छिद्यन्ते समारब्धाः सिद्ध्यन्ते चापि दैवतः ।
कृते पुरुषकारे तु नैनः स्पृशति पार्थिवम् ॥ १२.२४.३० ॥
આરંભેલાં કાર્યો દૈવથી વિઘ્નિત થાય છે અને દૈવથી સિદ્ધ પણ થાય છે; પણ પુરુષાર્થ કર્યો હોય તો પાપ રાજાને સ્પર્શતું નથી.
12.24.31
अत्र ते राजशार्दूल वर्तयिष्ये कथामिमाम् ।
यद्वृत्तं पूर्वराजर्षेर्हयग्रीवस्य पाण्डव ॥ १२.२४.३१ ॥
હે રાજશાર્દૂલ, અહીં હું તને આ કથા કહીશ. પાંડવ, પૂર્વના રાજર્ષિ હયગ્રીવનો જે વૃત્તાંત છે તે.
12.24.32
शत्रून्हत्वा हतस्याजौ शूरस्याक्लिष्टकर्मणः ।
असहायस्य संग्रामे निर्जितस्य युधिष्ठिर ॥ १२.२४.३२ ॥
શત્રુઓને હણીને યુદ્ધમાં મરાયેલા તે શૂરવીરનો — જેના કર્મો અથાક હતા, જે સહાય વિના સંગ્રામમાં જિતાયો — હે યુધિષ્ઠિર.
12.24.33
यत्कर्म वै निग्रहे शात्रवाणां ।
योगश्चाग्र्यः पालने मानवानाम्।
कृत्वा कर्म प्राप्य कीर्ति स युद्धा ।
द्वाजिग्रीवो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२.२४.३३ ॥
શત્રુઓનું દમન અને માનવોનું રક્ષણ કરવામાં શ્રેષ્ઠ યોગ ધરાવતું જેનું કર્મ — યુદ્ધમાં એ કર્મ કરીને, કીર્તિ પામીને, હયગ્રીવ સ્વર્ગલોકમાં આનંદ કરે છે.
12.24.34
संत्यक्तात्मा समरेष्वाततायी ।
शस्त्रैश्छिन्नो दस्युभिर्वध्यमानः।
अश्वग्रीवः कर्मशीलो महात्मा ।
संसिद्धार्थो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२.२४.३४ ॥
યુદ્ધોમાં આત્માનો ત્યાગ કરી આતતાયીઓ સામે લડનાર, શસ્ત્રોથી છેદાયેલ, લૂંટારાઓ વડે મારવામાં આવતો — કર્મશીલ એ મહાત્મા અશ્વગ્રીવ પોતાનો હેતુ સિદ્ધ કરી સ્વર્ગલોકમાં આનંદ કરે છે.
12.24.35
धनुर्यूपो रशना ज्या शरः स्रु ।
क्स्रुवः खड्गो रुधिरं यत्र चाज्यम्।
रथो वेदी कामजो युद्धमग्नि ।
श्चातुर्होत्रं चतुरो वाजिमुख्याः ॥ १२.२४.३५ ॥
ધનુષ યૂપ, દોરી રશના, પ્રત્યંચા જ્યા, બાણ સ્રુક્, સ્રુવ, ખડ્ગ — જ્યાં રક્ત જ ઘી છે; રથ વેદી, કામથી જન્મેલું યુદ્ધ અગ્નિ; ચાર શ્રેષ્ઠ ઘોડા ચાતુર્હોત્ર યજ્ઞ.
12.24.36
हुत्वा तस्मिन्यज्ञवह्नावथारी ।
न्पापान्मुक्तो राजसिंहस्तरस्वी।
प्राणान्हुत्वा चावभृथे रणे स ।
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२.२४.३६ ॥
તે યજ્ઞાગ્નિમાં આહુતિ આપીને, શત્રુને હરાવીને, મનુષ્યોનાં પાપોથી મુક્ત થયેલો તે પરાક્રમી રાજસિંહ, યુદ્ધમાં અવભૃથ સ્નાન સમયે પ્રાણોની આહુતિ આપીને, વાજિગ્રીવ દેવલોકમાં આનંદ કરે છે.
12.24.37
राष्ट्रं रक्षन्बुद्धिपूर्वं नयेन ।
संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा।
सर्वांल्लोकान्व्याप्य कीर्त्या मनस्वी ।
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२.२४.३७ ॥
નીતિથી બુદ્ધિપૂર્વક રાષ્ટ્રનું રક્ષણ કરતો, આત્મત્યાગી, યજ્ઞપ્રિય, મહાત્મા, મનસ્વી વાજિગ્રીવ પોતાની કીર્તિથી સર્વ લોકમાં વ્યાપીને દેવલોકમાં આનંદ કરે છે.
12.24.38
दैवीं सिद्धिं मानुषीं दण्डनीतिं ।
योगन्यासैः पालयित्वा महीं च।
तस्माद्राजा धर्मशीलो महात्मा ।
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२.२४.३८ ॥
દૈવી સિદ્ધિ અને માનુષી દંડનીતિથી, યોગ અને ન્યાસ દ્વારા પૃથ્વીનું પાલન કરીને, તેથી ધર્મશીલ મહાત્મા રાજા વાજિગ્રીવ દેવલોકમાં આનંદ કરે છે.
12.24.39
विद्वांस्त्यागी श्रद्दधानः कृतज्ञ ।
स्त्यक्त्वा लोकं मानुषं कर्म कृत्वा।
मेधाविनां विदुषां संमतानां ।
तनुत्यजां लोकमाक्रम्य राजा ॥ १२.२४.३९ ॥
વિદ્વાન, ત્યાગી, શ્રદ્ધાવાન અને કૃતજ્ઞ રાજા, માનવલોક છોડીને, માનુષી કર્મો કરીને, મેધાવી અને વિદ્વાનો દ્વારા સન્માનિત, શરીર ત્યજનારાઓના લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
12.24.40
सम्यग्वेदान्प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य ।
सम्यग्राज्यं पालयित्वा महात्मा।
चातुर्वर्ण्यं स्थापयित्वा स्वधर्मे ।
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२.२४.४० ॥
વેદો યથાવિધિ પ્રાપ્ત કરીને, શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ કરીને, રાજ્યનું સમ્યક્ પાલન કરીને, ચાર વર્ણોને પોતાના ધર્મમાં સ્થાપીને મહાત્મા વાજિગ્રીવ દેવલોકમાં આનંદ પામે છે.
12.24.41
जित्वा संग्रामान्पालयित्वा प्रजाश्च ।
सोमं पीत्वा तर्पयित्वा द्विजाग्र्यान्।
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां ।
युद्धे क्षीणे मोदते देवलोके ॥ १२.२४.४१ ॥
સંગ્રામો જીતીને, પ્રજાનું પાલન કરીને, સોમ પીને, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને તૃપ્ત કરીને, યુક્તિથી પ્રજા પર દંડ ધારણ કરીને, યુદ્ધમાં ક્ષીણ થયેલો દેવલોકમાં આનંદ પામે છે.
12.24.42
वृत्तं यस्य श्लाघनीयं मनुष्याः ।
सन्तो विद्वांसोऽर्हयन्त्यर्हणीयम्।
स्वर्गं जित्वा वीरलोकानवाप्य ।
सिद्धिं प्राप्तः पुण्यकीर्तिर्महात्मा ॥ १२.२४.४२ ॥
જેમનું આચરણ મનુષ્યો પ્રશંસનીય માને છે, સજ્જનો અને વિદ્વાનો પૂજનીય ગણીને જેમનું સન્માન કરે છે, એ પુણ્યકીર્તિ મહાત્મા સ્વર્ગ જીતીને, વીરલોક પામીને સિદ્ધિ પામ્યા.