महाभारत · अध्याय 12.24
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.24.1
पुनरेव महर्षिस्तं कृष्णद्वैपायनोऽर्थवत् ।
अजातशत्रुं कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १२.२४.१ ॥
फिर महर्षि कृष्णद्वैपायन ने अर्थपूर्ण वचन में कुन्तीपुत्र अजातशत्रु से यह कहा।
12.24.2
अरण्ये वसतां तात भ्रातॄणां ते मनिस्विनाम् ।
मनोरथा महाराज ये तत्रासन्युधिष्ठिर ॥ १२.२४.२ ॥
हे तात, जंगल में रहते हुए तुम्हारे उन मनस्वी भाइयों की जो इच्छाएँ वहाँ थीं, हे महाराज युधिष्ठिर।
12.24.3
तानि मे भरतश्रेष्ठ प्राप्नुवन्तु महारथाः ।
प्रशाधि पृथिवीं पार्थ ययातिरिव नाहुषः ॥ १२.२४.३ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, वे सब मेरे महारथी (भाई) प्राप्त करें। हे पार्थ, नहुष के पुत्र ययाति की भाँति पृथ्वी पर शासन करो।
12.24.4
अरण्ये दुःखवसतिरनुभूता तपस्विभिः ।
दुःखस्यान्ते नरव्याघ्र सुखान्यनुभवन्तु वै ॥ १२.२४.४ ॥
जंगल में तपस्वियों ने दुःख का निवास अनुभव किया है। हे नरव्याघ्र, दुःख के अंत में वे सुख का उपभोग करें।
12.24.5
धर्ममर्थं च कामं च भ्रातृभिः सह भारत ।
अनुभूय ततः पश्चात्प्रस्थाताऽसि विशांपते ॥ १२.२४.५ ॥
हे भारत, भाइयों के साथ धर्म, अर्थ और काम का उपभोग करने के बाद, हे विशांपति, तब बाद में तुम प्रस्थान करोगे।
12.24.6
अर्थिनां च पितृणां च देवतानां च भारत ।
आनृण्यं गच्छ कौन्तेय ततः स्वर्गं गमिष्यसि ॥ १२.२४.६ ॥
हे भारत, याचकों, पितरों और देवताओं के ऋण से मुक्त हो जाओ, हे कुन्तीपुत्र। तब तुम स्वर्ग जाओगे।
12.24.7
सर्वमेधाश्चमेधाभ्यां यजस्व कुरुनन्दन ।
ततः पश्चान्महाराज गमिष्यसि परां गतिम् ॥ १२.२४.७ ॥
हे कुरुनन्दन, सर्वमेध और अश्वमेध से यज्ञ करो। हे महाराज, उसके पश्चात् तुम परम गति को प्राप्त करोगे।
12.24.8
भ्रातृंश्च सर्वान्क्रतुभिः संयोज्य बहुदक्षिणैः ।
संप्राप्तः कीर्तिमतुलां पाण्डवेय गमिष्यसि ॥ १२.२४.८ ॥
हे पाण्डवेय, सब भाइयों को यज्ञों में बहुत दक्षिणा देकर संयुक्त करके, तुम अतुल कीर्ति प्राप्त करके स्वर्ग को जाओगे।
12.24.9
विझस्ते पुरुषव्याघ्र वचनं कुरुसत्तम ।
शृणुष्वैवं यथा कुर्वन्न धर्माच्च्यवसे नृप ॥ १२.२४.९ ॥
हे पुरुषव्याघ्र, हे कुरुसत्तम, मैं तुम्हें यह वचन बता रहा हूँ; सुनो, जिस प्रकार करते हुए तुम धर्म से च्युत नहीं होगे, हे नृप।
12.24.10
आददानस्य विजयं विग्रहं च युधिष्ठिर ।
समानधर्मकुशलाः स्थापयन्ति नरेश्वर ॥ १२.२४.१० ॥
हे युधिष्ठिर, विजय और युद्ध को ग्रहण करने वाले के लिए, समान धर्म में कुशल लोग (उसे) स्थापित करते हैं, हे नरेश्वर।
12.24.11
प्रत्यक्षमनुमानं च उपमानं तथाऽऽगमः ।
अर्थापत्तिस्तथैतिह्यं संशयो निर्णयस्तथा ॥ १२.२४.११ ॥
प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान, आगम, अर्थापत्ति, ऐतिह्य, संशय और निर्णय, (ये भी प्रमाण और ज्ञान के साधन हैं)।
12.24.12
आकार इङ्गितं चैव गतिश्चेष्टा च भारत ।
प्रतिज्ञा चैव हेतुश्च दृष्टान्तोपनयस्तथा ॥ १२.२४.१२ ॥
आकार, इंगित, गति और चेष्टा, हे भारत, और प्रतिज्ञा, हेतु, दृष्टांत तथा उपनय, (ये भी ज्ञान के साधन हैं)।
12.24.13
उक्तिर्निगमनं तेषां प्रमेयं च प्रयोजनम् ।
एतानि साधनान्याहुर्बहुवर्गप्रसिद्धये ॥ १२.२४.१३ ॥
कथन, निगमन, उनका प्रमेय और प्रयोजन — इन्हें बहुत से वर्गों की स्पष्ट समझ के लिए साधन कहा गया है।
12.24.14
प्रत्यक्षमनुमानं च सर्वेषां योनिरुच्यते ।
प्रमाणज्ञो हि शक्नोति दण्डयोनौ विचक्षणः।
अप्रमाणवता नीतो दण्डो हन्यान्महीपतिम् ॥ १२.२४.१४ ॥
प्रत्यक्ष और अनुमान सबका मूल कहा जाता है। प्रमाण को जानने वाला विद्वान दण्डनीति के मूल को समझने में समर्थ होता है। प्रमाण से रहित व्यक्ति द्वारा लागू किया गया दण्ड राजा का ही नाश कर सकता है।
12.24.15
देशकालप्रतीक्षी यो दस्यून्मर्षयते नृपः ।
शास्त्रजां बुद्धिमास्थाय युज्यते नैनसा हि सः ॥ १२.२४.१५ ॥
जो राजा देश और काल की प्रतीक्षा करते हुए दस्युओं को सहन करता है, वह शास्त्र से उत्पन्न बुद्धि का आश्रय लेकर पाप से लिप्त नहीं होता।
12.24.16
आदाय बलिषङ्भागं यो राष्ट्रं नाभिरक्षति ।
प्रतिगृह्णाति तत्पापं चतुर्थांशेन भूमिपः ॥ १२.२४.१६ ॥
जो राजा छठा भाग कर के रूप में लेकर भी राष्ट्र की रक्षा नहीं करता, वह राजा उस पाप का एक चौथाई भाग ग्रहण कर लेता है।
12.24.17
निबोध च यथाऽऽतिष्ठन्धर्मान्न च्यवते नृपः ।
निग्रहाद्धर्मशास्त्राणामनुरुद्ध्यन्नपेतभीः।
कामक्रोधावनादृत्य पितेव समदर्शनः ॥ १२.२४.१७ ॥
जानो कि राजा किस प्रकार धर्मों में स्थित रहकर च्युत नहीं होता: धर्मशास्त्रों के निग्रह का पालन करते हुए, निर्भय होकर, काम और क्रोध की उपेक्षा करके, पिता के समान समदर्शी बनकर।
12.24.18
दैवेनाभ्याहतो राजा कर्मकाले महाद्युते ।
न साधयति यत्कर्म न तत्राहुरतिक्रमम् ॥ १२.२४.१८ ॥
हे महाद्युति, जब राजा कर्म के समय दैव से आहत होकर जो कर्म सिद्ध नहीं कर पाता, उसमें उसे कोई अतिक्रमण (दोष) नहीं कहते।
12.24.19
तरसा बुद्धिपूर्वं वा निग्राह्या एव शत्रवः ।
पापैः सह न संदध्याद्राज्यं पुण्यं च कारयेत् ॥ १२.२४.१९ ॥
बल से या सोच-समझकर शत्रुओं को अवश्य वश में रखना चाहिए। पापियों के साथ संधि न करे, और राज्य को पुण्यमय बनाए रखे।
12.24.20
शूराश्चार्याश्च सत्कार्या विद्वांसश्च युधिष्ठिर ।
गोमिनो धनिनश्चैव परिपाल्या विशेषतः ॥ १२.२४.२० ॥
हे युधिष्ठिर, शूरवीरों, श्रेष्ठजनों और विद्वानों का सत्कार करना चाहिए। गोधन-स्वामियों और धनवानों की विशेष रूप से रक्षा करनी चाहिए।
12.24.21
व्यवाहरेषु धर्मेषु योक्तव्याश्च बहुश्रुताः ।
प्रमाणज्ञा महीपाल न्यायशास्त्रावलम्बिनः ॥ १२.२४.२१ ॥
व्यवहार और धर्म-कार्यों में बहुश्रुत विद्वानों को नियुक्त करना चाहिए। हे महीपाल, वे प्रमाण जानने वाले और न्यायशास्त्र का आश्रय लेने वाले हों।
12.24.22
वेदार्थतत्त्वविद्राजंस्तर्कशास्त्रबहुश्रुताः ।
मन्त्रे च व्यवहारे च नियोक्तव्या विजानता ॥ १२.२४.२२ ॥
हे राजन, वेद के अर्थ का तत्त्व जानने वाले, तर्कशास्त्र में बहुश्रुत विद्वानों को मन्त्रणा और व्यवहार में नियुक्त करना चाहिए, यह बात जानने वाले शासक को करनी चाहिए।
12.24.23
तर्कशास्त्रकृता बुद्धिर्धर्मशास्त्रकृता च या ।
दण्डनीतिकृता चैव त्रैलोक्यमपि साधयेत् ॥ १२.२४.२३ ॥
तर्कशास्त्र से बनी बुद्धि, धर्मशास्त्र से बनी बुद्धि और दण्डनीति से बनी बुद्धि, इनसे राजा तीनों लोकों को भी वश में कर सकता है।
12.24.24
नियोज्या वेदतत्त्वज्ञा यज्ञकर्मसु पार्तिव ।
वेदज्ञा ये च शास्त्रज्ञास्ते च राजन्सुबुद्धयः ॥ १२.२४.२४ ॥
हे पार्थिव, यज्ञ-कर्मों में वेद-तत्त्व के ज्ञाताओं को नियुक्त करना चाहिए। हे राजन, जो वेद और शास्त्रों के ज्ञाता हैं, वे सुबुद्धि वाले होते हैं।
12.24.25
आन्वीक्षकीत्रयीवार्तादण्डनीतिषु पारगाः ।
ते तु सर्वत्र योक्तव्यास्ते च बुद्धेः परं गताः ॥ १२.२४.२५ ॥
आन्वीक्षिकी, त्रयी, वार्ता और दण्डनीति में जो पारंगत हैं, उन्हें सर्वत्र नियुक्त करना चाहिए, और वे जो बुद्धि की परम सीमा तक पहुँचे हों।
12.24.26
गुणयुक्तेऽपि नैकस्मिन्विश्वसेत विचक्षणः ॥ १२.२४.२६ ॥
गुणों से युक्त होने पर भी विवेकी पुरुष किसी एक पर पूरा विश्वास न करे।
12.24.27
अरक्षिता दुर्विनीतो मानी स्तब्धोऽभ्यसूयकः ।
एनसा युज्यते राजा दुर्दान्त इति चोच्यते ॥ १२.२४.२७ ॥
जो राजा असुरक्षित, दुर्विनीत, अभिमानी, हठी और दोषदर्शी होता है, वह पाप से युक्त हो जाता है और 'दुर्दान्त' कहलाता है।
12.24.28
ये रक्ष्यमाणा हीयन्ते दैवेनृभ्याहता नृप ।
तस्करैश्चापि हीयन्ते सर्वं तद्राजकिल्विषम् ॥ १२.२४.२८ ॥
हे राजन्, जो लोग रक्षा किए जाते हुए भी दैव से आहत होकर नष्ट होते हैं, और चोरों द्वारा भी नष्ट होते हैं, वह सब राजा का ही दोष है।
12.24.29
सुमन्त्रिते सुनीते च सर्वतश्चोपपादिते ।
पौरुषे कर्मणि कृते नास्त्यधर्मो युधिष्ठिर ॥ १२.२४.२९ ॥
हे युधिष्ठिर, सुमन्त्रित, सुनीतिपूर्ण और सब ओर से सम्पन्न पुरुषार्थ-कर्म करने पर कोई अधर्म नहीं होता।
12.24.30
विच्छिद्यन्ते समारब्धाः सिद्ध्यन्ते चापि दैवतः ।
कृते पुरुषकारे तु नैनः स्पृशति पार्थिवम् ॥ १२.२४.३० ॥
आरंभ किए गए कार्य दैव से बाधित भी होते हैं और सिद्ध भी होते हैं; किंतु पुरुषार्थ करने पर पाप राजा को स्पर्श नहीं करता।
12.24.31
अत्र ते राजशार्दूल वर्तयिष्ये कथामिमाम् ।
यद्वृत्तं पूर्वराजर्षेर्हयग्रीवस्य पाण्डव ॥ १२.२४.३१ ॥
हे राजशार्दूल, यहाँ मैं तुम्हें यह कथा सुनाऊँगा — पाण्डव, पूर्वकालीन राजर्षि हयग्रीव का जो वृत्तांत है।
12.24.32
शत्रून्हत्वा हतस्याजौ शूरस्याक्लिष्टकर्मणः ।
असहायस्य संग्रामे निर्जितस्य युधिष्ठिर ॥ १२.२४.३२ ॥
शत्रुओं को मारकर, युद्ध में मारे गए उस शूर की — जिसके कर्म अथक थे, जो युद्ध में असहाय था और पराजित हुआ — हे युधिष्ठिर।
12.24.33
यत्कर्म वै निग्रहे शात्रवाणां ।
योगश्चाग्र्यः पालने मानवानाम्।
कृत्वा कर्म प्राप्य कीर्ति स युद्धा ।
द्वाजिग्रीवो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२.२४.३३ ॥
जिसका कर्म शत्रुओं के दमन में और मनुष्यों की रक्षा में श्रेष्ठ योग था; युद्ध में वह कर्म करके, कीर्ति पाकर, हयग्रीव स्वर्गलोक में आनन्द करता है।
12.24.34
संत्यक्तात्मा समरेष्वाततायी ।
शस्त्रैश्छिन्नो दस्युभिर्वध्यमानः।
अश्वग्रीवः कर्मशीलो महात्मा ।
संसिद्धार्थो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२.२४.३४ ॥
जिसने आत्मा का त्याग कर समरों में आततायियों से युद्ध किया, शस्त्रों से छिन्न हुआ, दस्युओं द्वारा मारा जाता हुआ — वह कर्मशील महात्मा अश्वग्रीव अपना प्रयोजन सिद्ध कर स्वर्गलोक में आनन्द करता है।
12.24.35
धनुर्यूपो रशना ज्या शरः स्रु ।
क्स्रुवः खड्गो रुधिरं यत्र चाज्यम्।
रथो वेदी कामजो युद्धमग्नि ।
श्चातुर्होत्रं चतुरो वाजिमुख्याः ॥ १२.२४.३५ ॥
धनुष यूप है, प्रत्यंचा रशना है, बाण स्रुक् है, स्रुवा और खड्ग हैं, जहाँ रुधिर ही घी है; रथ वेदी है, काम से उत्पन्न युद्ध अग्नि है; चार श्रेष्ठ अश्व चतुर्होत्र यज्ञ हैं।
12.24.36
हुत्वा तस्मिन्यज्ञवह्नावथारी ।
न्पापान्मुक्तो राजसिंहस्तरस्वी।
प्राणान्हुत्वा चावभृथे रणे स ।
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२.२४.३६ ॥
उस यज्ञाग्नि में आहुति देकर, शत्रु को मारकर, मनुष्यों के पापों से मुक्त वह तेजस्वी राजसिंह, युद्ध में अवभृथ-स्नान के समय प्राणों की आहुति देकर, वाजिग्रीव देवलोक में आनन्द करता है।
12.24.37
राष्ट्रं रक्षन्बुद्धिपूर्वं नयेन ।
संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा।
सर्वांल्लोकान्व्याप्य कीर्त्या मनस्वी ।
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२.२४.३७ ॥
नीति से बुद्धिपूर्वक राष्ट्र की रक्षा करते हुए, आत्मत्यागी, यज्ञप्रिय, महात्मा, मनस्वी वाजिग्रीव अपनी कीर्ति से सभी लोकों में व्याप्त होकर देवलोक में आनन्द करता है।
12.24.38
दैवीं सिद्धिं मानुषीं दण्डनीतिं ।
योगन्यासैः पालयित्वा महीं च।
तस्माद्राजा धर्मशीलो महात्मा ।
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२.२४.३८ ॥
दैवी सिद्धि और मानुषी दण्डनीति से, योग और न्यास के द्वारा पृथ्वी का पालन करके, इसलिए धर्मशील महात्मा राजा वाजिग्रीव देवलोक में आनन्द करता है।
12.24.39
विद्वांस्त्यागी श्रद्दधानः कृतज्ञ ।
स्त्यक्त्वा लोकं मानुषं कर्म कृत्वा।
मेधाविनां विदुषां संमतानां ।
तनुत्यजां लोकमाक्रम्य राजा ॥ १२.२४.३९ ॥
विद्वान, त्यागी, श्रद्धावान और कृतज्ञ, मानव लोक को छोड़कर और मानवीय कर्म करके, मेधावी, विद्वानों द्वारा सम्मानित, शरीर त्यागने वालों के लोक को प्राप्त करके राजा।
12.24.40
सम्यग्वेदान्प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य ।
सम्यग्राज्यं पालयित्वा महात्मा।
चातुर्वर्ण्यं स्थापयित्वा स्वधर्मे ।
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२.२४.४० ॥
वेदों को भली-भाँति प्राप्त कर, शास्त्रों का अध्ययन कर, राज्य का भली-भाँति पालन कर, महात्मा ने चारों वर्णों को अपने-अपने धर्म में स्थापित कर, वाजिग्रीव देवलोक में आनन्द करता है।
12.24.41
जित्वा संग्रामान्पालयित्वा प्रजाश्च ।
सोमं पीत्वा तर्पयित्वा द्विजाग्र्यान्।
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां ।
युद्धे क्षीणे मोदते देवलोके ॥ १२.२४.४१ ॥
संग्रामों को जीतकर और प्रजा का पालन कर, सोम पीकर और श्रेष्ठ द्विजों को तृप्त कर, युक्ति से प्रजा पर दण्ड धारण कर, युद्ध में मरकर देवलोक में आनन्द करता है।
12.24.42
वृत्तं यस्य श्लाघनीयं मनुष्याः ।
सन्तो विद्वांसोऽर्हयन्त्यर्हणीयम्।
स्वर्गं जित्वा वीरलोकानवाप्य ।
सिद्धिं प्राप्तः पुण्यकीर्तिर्महात्मा ॥ १२.२४.४२ ॥
जिसका आचरण मनुष्य प्रशंसनीय मानते हैं, जिसे सज्जन और विद्वान पूजनीय मानकर सम्मानित करते हैं, वह पुण्यकीर्ति महात्मा स्वर्ग को जीतकर, वीरों के लोकों को प्राप्त कर सिद्धि को पहुँच गया।