महाभारत · अध्याय 12.24
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.24.1
पुनरेव महर्षिस्तं कृष्णद्वैपायनोऽर्थवत् ।
अजातशत्रुं कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १२.२४.१ ॥
पुन्हा महर्षी कृष्णद्वैपायन यांनी अर्थपूर्ण असे हे शब्द कुंतीपुत्र अजातशत्रूला सांगितले.
12.24.2
अरण्ये वसतां तात भ्रातॄणां ते मनिस्विनाम् ।
मनोरथा महाराज ये तत्रासन्युधिष्ठिर ॥ १२.२४.२ ॥
हे वत्सा, अरण्यात राहणाऱ्या तुझ्या त्या मनस्वी बंधूंच्या जी इच्छा होत्या, हे महाराज युधिष्ठिरा.
12.24.3
तानि मे भरतश्रेष्ठ प्राप्नुवन्तु महारथाः ।
प्रशाधि पृथिवीं पार्थ ययातिरिव नाहुषः ॥ १२.२४.३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, ती सर्व माझे महारथी मिळवोत. हे पार्था, नहुषपुत्र ययातीप्रमाणे पृथ्वीचे शासन कर.
12.24.4
अरण्ये दुःखवसतिरनुभूता तपस्विभिः ।
दुःखस्यान्ते नरव्याघ्र सुखान्यनुभवन्तु वै ॥ १२.२४.४ ॥
अरण्यात तपस्व्यांनी दुःखाचा वास अनुभवला. हे नरव्याघ्रा, दुःखाच्या अंती त्यांनी सुख भोगावे.
12.24.5
धर्ममर्थं च कामं च भ्रातृभिः सह भारत ।
अनुभूय ततः पश्चात्प्रस्थाताऽसि विशांपते ॥ १२.२४.५ ॥
हे भारता, बंधूंसह धर्म, अर्थ आणि काम यांचा उपभोग घेतल्यानंतर, हे प्रजापते, नंतर तू प्रस्थान करशील.
12.24.6
अर्थिनां च पितृणां च देवतानां च भारत ।
आनृण्यं गच्छ कौन्तेय ततः स्वर्गं गमिष्यसि ॥ १२.२४.६ ॥
हे भारता, याचक, पितर आणि देव यांच्या ऋणातून मुक्त हो, हे कुंतीपुत्रा. मग तू स्वर्गाला जाशील.
12.24.7
सर्वमेधाश्चमेधाभ्यां यजस्व कुरुनन्दन ।
ततः पश्चान्महाराज गमिष्यसि परां गतिम् ॥ १२.२४.७ ॥
हे कुरुनंदना, सर्वमेध आणि अश्वमेधाने यज्ञ कर. हे महाराजा, नंतर तू परम गती प्राप्त करशील.
12.24.8
भ्रातृंश्च सर्वान्क्रतुभिः संयोज्य बहुदक्षिणैः ।
संप्राप्तः कीर्तिमतुलां पाण्डवेय गमिष्यसि ॥ १२.२४.८ ॥
हे पांडवेया, सर्व बंधूंना यज्ञांत भरपूर दक्षिणांसह संयुक्त करून, अतुल कीर्ती मिळवून तू जाशील.
12.24.9
विझस्ते पुरुषव्याघ्र वचनं कुरुसत्तम ।
शृणुष्वैवं यथा कुर्वन्न धर्माच्च्यवसे नृप ॥ १२.२४.९ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, हे कुरुसत्तमा, मी तुला हे वचन सांगतो; ऐक, असे केल्याने तू धर्मापासून च्युत होणार नाहीस, हे नृपा.
12.24.10
आददानस्य विजयं विग्रहं च युधिष्ठिर ।
समानधर्मकुशलाः स्थापयन्ति नरेश्वर ॥ १२.२४.१० ॥
हे युधिष्ठिरा, विजय आणि युद्ध स्वीकारणाऱ्याला समान धर्मात निपुण लोक स्थापित करतात, हे नरेश्वरा.
12.24.11
प्रत्यक्षमनुमानं च उपमानं तथाऽऽगमः ।
अर्थापत्तिस्तथैतिह्यं संशयो निर्णयस्तथा ॥ १२.२४.११ ॥
प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान, आगम, अर्थापत्ती, ऐतिह्य, संशय आणि निर्णय, तसेच.
12.24.12
आकार इङ्गितं चैव गतिश्चेष्टा च भारत ।
प्रतिज्ञा चैव हेतुश्च दृष्टान्तोपनयस्तथा ॥ १२.२४.१२ ॥
आकार, इंगित, गती आणि चेष्टा, हे भारता, आणि प्रतिज्ञा, हेतू, दृष्टांत आणि उपनय, तसेच.
12.24.13
उक्तिर्निगमनं तेषां प्रमेयं च प्रयोजनम् ।
एतानि साधनान्याहुर्बहुवर्गप्रसिद्धये ॥ १२.२४.१३ ॥
उक्ती, निगमन, त्यांचा प्रमेय आणि प्रयोजन — ही अनेक वर्गांच्या स्पष्ट समजेसाठी साधने आहेत असे म्हणतात.
12.24.14
प्रत्यक्षमनुमानं च सर्वेषां योनिरुच्यते ।
प्रमाणज्ञो हि शक्नोति दण्डयोनौ विचक्षणः।
अप्रमाणवता नीतो दण्डो हन्यान्महीपतिम् ॥ १२.२४.१४ ॥
प्रत्यक्ष आणि अनुमान हे सर्वांचे मूळ म्हटले जाते. प्रमाण जाणणारा विद्वान दण्डनीतीचे मूळ समजण्यास समर्थ असतो. प्रमाणाशिवाय योजलेला दण्ड राजालाच नष्ट करू शकतो.
12.24.15
देशकालप्रतीक्षी यो दस्यून्मर्षयते नृपः ।
शास्त्रजां बुद्धिमास्थाय युज्यते नैनसा हि सः ॥ १२.२४.१५ ॥
योग्य देश आणि काल पाहून जो राजा दरोडेखोरांना सहन करतो, तो शास्त्रातून उत्पन्न झालेल्या बुद्धीचा आश्रय घेऊन पापात अडकत नाही.
12.24.16
आदाय बलिषङ्भागं यो राष्ट्रं नाभिरक्षति ।
प्रतिगृह्णाति तत्पापं चतुर्थांशेन भूमिपः ॥ १२.२४.१६ ॥
सहावा भाग कर म्हणून घेऊनही जो राजा राष्ट्राचे रक्षण करत नाही, तो त्या पापाचा चौथा भाग स्वीकारतो.
12.24.17
निबोध च यथाऽऽतिष्ठन्धर्मान्न च्यवते नृपः ।
निग्रहाद्धर्मशास्त्राणामनुरुद्ध्यन्नपेतभीः।
कामक्रोधावनादृत्य पितेव समदर्शनः ॥ १२.२४.१७ ॥
राजा धर्मात स्थिर राहून कसा ढळत नाही ते जाण: धर्मशास्त्राच्या नियंत्रणाचे पालन करून, निर्भय राहून, काम आणि क्रोधाकडे दुर्लक्ष करून, पित्यासारखा समदर्शी होऊन.
12.24.18
दैवेनाभ्याहतो राजा कर्मकाले महाद्युते ।
न साधयति यत्कर्म न तत्राहुरतिक्रमम् ॥ १२.२४.१८ ॥
हे महातेजस्वी, कर्मकाळी दैवाने आघात झालेला राजा जे कर्म पूर्ण करू शकत नाही, त्यात त्याचा अतिक्रम (दोष) आहे असे म्हणत नाहीत.
12.24.19
तरसा बुद्धिपूर्वं वा निग्राह्या एव शत्रवः ।
पापैः सह न संदध्याद्राज्यं पुण्यं च कारयेत् ॥ १२.२४.१९ ॥
बळाने किंवा विचारपूर्वक शत्रूंना अवश्य आवरावे. पापी लोकांशी संधी करू नये; आणि राज्य पुण्यकारक ठेवावे.
12.24.20
शूराश्चार्याश्च सत्कार्या विद्वांसश्च युधिष्ठिर ।
गोमिनो धनिनश्चैव परिपाल्या विशेषतः ॥ १२.२४.२० ॥
हे युधिष्ठिरा, शूर, आर्य आणि विद्वान लोकांचा सत्कार करावा. गोधनी व धनवान लोकांचे विशेषतः रक्षण करावे.
12.24.21
व्यवाहरेषु धर्मेषु योक्तव्याश्च बहुश्रुताः ।
प्रमाणज्ञा महीपाल न्यायशास्त्रावलम्बिनः ॥ १२.२४.२१ ॥
व्यवहारांत व धर्मकार्यांत बहुश्रुत विद्वानांची नेमणूक करावी. हे महीपाला, ते प्रमाण जाणणारे व न्यायशास्त्राचे अवलंबन करणारे असावेत.
12.24.22
वेदार्थतत्त्वविद्राजंस्तर्कशास्त्रबहुश्रुताः ।
मन्त्रे च व्यवहारे च नियोक्तव्या विजानता ॥ १२.२४.२२ ॥
हे राजा, वेदार्थाचे तत्त्व जाणणारे आणि तर्कशास्त्रात बहुश्रुत विद्वानांची मंत्रणा व व्यवहारात नेमणूक करावी; हे जाणणाऱ्या राजाने हे करावे.
12.24.23
तर्कशास्त्रकृता बुद्धिर्धर्मशास्त्रकृता च या ।
दण्डनीतिकृता चैव त्रैलोक्यमपि साधयेत् ॥ १२.२४.२३ ॥
तर्कशास्त्राने घडलेली बुद्धी, धर्मशास्त्राने घडलेली बुद्धी आणि दण्डनीतीने घडलेली बुद्धी यांच्या योगे राजा त्रैलोक्यालाही साध्य करू शकतो.
12.24.24
नियोज्या वेदतत्त्वज्ञा यज्ञकर्मसु पार्तिव ।
वेदज्ञा ये च शास्त्रज्ञास्ते च राजन्सुबुद्धयः ॥ १२.२४.२४ ॥
हे पार्थिवा, यज्ञकर्मांत वेदतत्त्व जाणणाऱ्यांची नेमणूक करावी. हे राजा, जे वेद व शास्त्रे जाणतात ते सुबुद्ध असतात.
12.24.25
आन्वीक्षकीत्रयीवार्तादण्डनीतिषु पारगाः ।
ते तु सर्वत्र योक्तव्यास्ते च बुद्धेः परं गताः ॥ १२.२४.२५ ॥
आन्वीक्षिकी, त्रयी, वार्ता आणि दण्डनीती यात पारंगत असलेल्यांना सर्वत्र नियुक्त करावे, आणि बुद्धीच्या परम अवस्थेला पोहोचलेल्यांनाही.
12.24.26
गुणयुक्तेऽपि नैकस्मिन्विश्वसेत विचक्षणः ॥ १२.२४.२६ ॥
गुणसंपन्न असला तरी विचक्षण पुरुषाने एकाच व्यक्तीवर पूर्ण विश्वास ठेवू नये.
12.24.27
अरक्षिता दुर्विनीतो मानी स्तब्धोऽभ्यसूयकः ।
एनसा युज्यते राजा दुर्दान्त इति चोच्यते ॥ १२.२४.२७ ॥
अरक्षित, दुर्विनीत, अभिमानी, हट्टी आणि दोषदर्शी राजा पापाने युक्त होतो आणि 'दुर्दान्त' म्हटला जातो.
12.24.28
ये रक्ष्यमाणा हीयन्ते दैवेनृभ्याहता नृप ।
तस्करैश्चापि हीयन्ते सर्वं तद्राजकिल्विषम् ॥ १२.२४.२८ ॥
हे राजा, जे रक्षिले जात असतानाही दैवाने आघात पावून नष्ट होतात आणि चोरांकडूनही नष्ट होतात—ते सर्व राजाचेच पाप आहे.
12.24.29
सुमन्त्रिते सुनीते च सर्वतश्चोपपादिते ।
पौरुषे कर्मणि कृते नास्त्यधर्मो युधिष्ठिर ॥ १२.२४.२९ ॥
हे युधिष्ठिरा, सुमंत्रित, सुनीत आणि सर्व बाजूंनी सिद्ध केलेले पौरुषकर्म केल्यावर अधर्म नसतो.
12.24.30
विच्छिद्यन्ते समारब्धाः सिद्ध्यन्ते चापि दैवतः ।
कृते पुरुषकारे तु नैनः स्पृशति पार्थिवम् ॥ १२.२४.३० ॥
आरंभलेली कामे दैवाने खंडित होतात आणि दैवानेच सिद्धही होतात; पण पौरुष केले असता पाप राजाला स्पर्श करीत नाही.
12.24.31
अत्र ते राजशार्दूल वर्तयिष्ये कथामिमाम् ।
यद्वृत्तं पूर्वराजर्षेर्हयग्रीवस्य पाण्डव ॥ १२.२४.३१ ॥
हे राजशार्दूला, येथे मी तुला ही कथा सांगेन. पाण्डवा, पूर्वीचे राजर्षी हयग्रीव यांचा जो वृत्तांत आहे तो.
12.24.32
शत्रून्हत्वा हतस्याजौ शूरस्याक्लिष्टकर्मणः ।
असहायस्य संग्रामे निर्जितस्य युधिष्ठिर ॥ १२.२४.३२ ॥
शत्रूंना मारून युद्धात मृत झालेल्या त्या शूराचे — जो अविश्रांत कर्मे करणारा होता, सहाय्यकांविना संग्रामात पराजित झाला — हे युधिष्ठिरा.
12.24.33
यत्कर्म वै निग्रहे शात्रवाणां ।
योगश्चाग्र्यः पालने मानवानाम्।
कृत्वा कर्म प्राप्य कीर्ति स युद्धा ।
द्वाजिग्रीवो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२.२४.३३ ॥
शत्रूंच्या निग्रहात आणि मानवांच्या रक्षणात श्रेष्ठ योग असलेले ज्याचे कर्म — युद्धात ते कर्म करून, कीर्ती मिळवून, हयग्रीव स्वर्गलोकात आनंदित होतो.
12.24.34
संत्यक्तात्मा समरेष्वाततायी ।
शस्त्रैश्छिन्नो दस्युभिर्वध्यमानः।
अश्वग्रीवः कर्मशीलो महात्मा ।
संसिद्धार्थो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२.२४.३४ ॥
युद्धात स्वतःला त्यागून आततायींशी लढलेला, शस्त्रांनी छिन्न झालेला, दस्युंकडून मारला जाणारा — कर्मशील असा तो महात्मा अश्वग्रीव, आपला हेतू सिद्ध करून स्वर्गलोकात आनंदित होतो.
12.24.35
धनुर्यूपो रशना ज्या शरः स्रु ।
क्स्रुवः खड्गो रुधिरं यत्र चाज्यम्।
रथो वेदी कामजो युद्धमग्नि ।
श्चातुर्होत्रं चतुरो वाजिमुख्याः ॥ १२.२४.३५ ॥
धनुष्य यूप, दोरी रशना, ज्या, बाण स्रुक्, स्रुव, खड्ग — रक्तच तूप असलेले ठिकाण; रथ वेदी, कामातून जन्मलेले युद्ध अग्नी; चार श्रेष्ठ घोडे चातुर्होत्र यज्ञ.
12.24.36
हुत्वा तस्मिन्यज्ञवह्नावथारी ।
न्पापान्मुक्तो राजसिंहस्तरस्वी।
प्राणान्हुत्वा चावभृथे रणे स ।
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२.२४.३६ ॥
त्या यज्ञाग्नीत आहुती देऊन, शत्रूचा नाश करून, मनुष्यांच्या पापांपासून मुक्त झालेला तो पराक्रमी राजसिंह, युद्धात अवभृथ स्नानाच्या वेळी प्राणांची आहुती देऊन, वाजिग्रीव देवलोकात आनंद भोगतो.
12.24.37
राष्ट्रं रक्षन्बुद्धिपूर्वं नयेन ।
संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा।
सर्वांल्लोकान्व्याप्य कीर्त्या मनस्वी ।
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२.२४.३७ ॥
नीतीने बुद्धिपूर्वक राष्ट्राचे रक्षण करणारा, आत्मत्यागी, यज्ञप्रिय, महात्मा, मनस्वी वाजिग्रीव आपल्या कीर्तीने सर्व लोकांत व्याप्त होऊन देवलोकात आनंद भोगतो.
12.24.38
दैवीं सिद्धिं मानुषीं दण्डनीतिं ।
योगन्यासैः पालयित्वा महीं च।
तस्माद्राजा धर्मशीलो महात्मा ।
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२.२४.३८ ॥
दैवी सिद्धी आणि मानुषी दंडनीतीने, योग व न्यासांद्वारे पृथ्वीचे पालन करून, म्हणून धर्मशील महात्मा राजा वाजिग्रीव देवलोकात आनंद भोगतो.
12.24.39
विद्वांस्त्यागी श्रद्दधानः कृतज्ञ ।
स्त्यक्त्वा लोकं मानुषं कर्म कृत्वा।
मेधाविनां विदुषां संमतानां ।
तनुत्यजां लोकमाक्रम्य राजा ॥ १२.२४.३९ ॥
विद्वान, त्यागी, श्रद्धावान आणि कृतज्ञ राजा मानवलोक सोडून, मानुषी कर्मे करून, मेधावी व विद्वानांनी मान्य केलेल्या, देह त्यागणाऱ्यांच्या लोकाला प्राप्त होतो.
12.24.40
सम्यग्वेदान्प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य ।
सम्यग्राज्यं पालयित्वा महात्मा।
चातुर्वर्ण्यं स्थापयित्वा स्वधर्मे ।
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२.२४.४० ॥
वेद यथाविधी प्राप्त करून, शास्त्रांचे अध्ययन करून, राज्य उत्तम रीतीने पाळून, चारही वर्णांना स्वधर्मात स्थापून महात्मा वाजिग्रीव देवलोकात आनंदित होतो.
12.24.41
जित्वा संग्रामान्पालयित्वा प्रजाश्च ।
सोमं पीत्वा तर्पयित्वा द्विजाग्र्यान्।
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां ।
युद्धे क्षीणे मोदते देवलोके ॥ १२.२४.४१ ॥
युद्धे जिंकून, प्रजेचे पालन करून, सोम पिऊन, श्रेष्ठ द्विजांना तृप्त करून, युक्तीने प्रजेवर दंड धारण करून, युद्धात पडलेला देवलोकात आनंदित होतो.
12.24.42
वृत्तं यस्य श्लाघनीयं मनुष्याः ।
सन्तो विद्वांसोऽर्हयन्त्यर्हणीयम्।
स्वर्गं जित्वा वीरलोकानवाप्य ।
सिद्धिं प्राप्तः पुण्यकीर्तिर्महात्मा ॥ १२.२४.४२ ॥
ज्यांचे आचरण मनुष्य प्रशंसनीय मानतात, सज्जन व विद्वान ज्यांचा पूज्य म्हणून सन्मान करतात, तो पुण्यकीर्ती महात्मा स्वर्ग जिंकून, वीरलोक प्राप्त करून सिद्धी पावला.