महाभारत · अध्याय 12.240
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.240.1
भूतग्रामे नियुक्तं यत्तदेतत्कीर्तितं मया ।
ब्राह्मणस्य तु यत्कृत्यं तत्ते वक्ष्यामि सांप्रतम् ॥ १२.२४०.१ ॥
जो कर्तव्य प्राणियों के समुदाय में नियत किए गए हैं, वे मैंने कह दिए। अब ब्राह्मण का जो कर्तव्य है, वह मैं तुम्हें अभी बताता हूँ।
12.240.2
जातकर्मप्रभृत्यस्य कर्मणां दक्षिणावताम् ।
क्रिया स्यादासमावृत्तेराचार्ये वेदपारगे ॥ १२.२४०.२ ॥
उसके जातकर्म से लेकर दक्षिणा वाले कर्मों तक जो क्रिया होती है, वह समावर्तन तक वेदों के पारंगत आचार्य के अधीन होनी चाहिए।
12.240.3
अधीत्य वेदानखिलान्गुरुशुश्रूषणे रतः ।
गुरूणामनृणो भूत्वा समावर्तेत यज्ञवित् ॥ १२.२४०.३ ॥
समस्त वेदों का अध्ययन करके, गुरु की सेवा में रत रहकर, गुरुजनों के ऋण से मुक्त होकर, यज्ञ को जानने वाला समावर्तन करे।
12.240.4
आचार्येणाभ्यनुज्ञातश्चतुर्णामेकमाश्रमम् ।
आविमोक्षाच्छरीरस्य सोऽवतिष्ठेद्यथाविधि ॥ १२.२४०.४ ॥
आचार्य की अनुमति पाकर चारों आश्रमों में से एक आश्रम में, शरीर के मुक्त होने तक, वह विधि के अनुसार स्थित रहे।
12.240.5
प्रजासर्गण दारैश्च ब्रह्मचर्येण वा पुनः ।
वने गुरुसकाशे वा यतिधर्मेण वा पुनः ॥ १२.२४०.५ ॥
संतान उत्पन्न करके और पत्नियों के साथ, अथवा ब्रह्मचर्य से, अथवा वन में गुरु के समीप, अथवा संन्यासी के धर्म से, वह पुनः (स्थित हो)।
12.240.6
गृहस्थस्त्वेष धर्माणां सर्वेषां मूलमुच्यते ।
यत्र पक्वकषायो हि दान्तः सर्वत्र सिध्यति ॥ १२.२४०.६ ॥
यह गृहस्थ आश्रम ही सभी धर्मों का मूल कहा गया है, क्योंकि जहाँ मलों का परिपाक हो गया है और जो संयमी है, वह सर्वत्र सिद्धि पाता है।
12.240.7
प्रजावान्श्रोत्रियो यज्वा मुक्त एव ऋणैस्त्रिभिः ।
अथान्यानाश्रमान्पश्चात्पूतो गच्छेत कर्मभिः ॥ १२.२४०.७ ॥
जो संतानवान, वेदज्ञ और यज्ञकर्ता है, वह तीन ऋणों से मुक्त ही है; तब कर्मों से शुद्ध होकर वह बाद में अन्य आश्रमों की ओर जाए।
12.240.8
यत्पृथिव्यां पुण्यतमं विद्यात्स्थानं तदावसेत् ।
यतेत तस्मिन्प्रामाण्यं गन्तुं यशसि चोत्तमे ॥ १२.२४०.८ ॥
पृथ्वी पर जो सबसे पुण्यमय स्थान जाना जाए, वहीं निवास करे; उस (स्थान) में प्रामाण्य पाने का और उत्तम यश पाने का प्रयत्न करे।
12.240.9
तपसा वः सुमहता विद्यानां पारणेन वा ।
इज्यया वा प्रदानैर्वा विप्राणां वर्धते यशः ॥ १२.२४०.९ ॥
बड़ी तपस्या से, विद्याओं में पारंगतता से, यज्ञ से या दान से ब्राह्मणों का यश बढ़ता है।
12.240.10
यावदस्य भवत्यस्मिन्कीर्तिर्लोके यशस्करी ।
तावत्पुण्यकृताँल्लोकाननन्तान्पुरुषोऽश्नुते ॥ १२.२४०.१० ॥
जब तक इस लोक में उसकी यश देने वाली कीर्ति रहती है, तब तक मनुष्य पुण्यकर्मियों के अनंत लोकों को प्राप्त करता है।
12.240.11
अध्यापयेदधीयीत याजयेत यजेत वा ।
न वृथा प्रतिगृह्णीयान्न च दद्यात्कथंचन ॥ १२.२४०.११ ॥
वह पढ़ाए, अध्ययन करे, यज्ञ करवाए या स्वयं यज्ञ करे; व्यर्थ दान न ले और किसी भी प्रकार दान न दे।
12.240.12
याज्यतः शिष्यतो वाऽपि कन्याया वा धनं महत् ।
यद्यागच्छेद्यजेद्दद्यान्नैकोऽश्नीयात्कथंचन ॥ १२.२४०.१२ ॥
यजमान से, शिष्य से, या कन्या-पक्ष से यदि बड़ा धन आए, तो वह (यज्ञ में) आए तो यज्ञ करे और दान दे; किसी भी प्रकार अकेला न खाए।
12.240.13
गृहमावसतो ह्यस्य नान्यत्तीर्थमुदाहृतम् ।
देवर्षिपितृगुर्वर्थं वृद्धातुरबुभुक्षताम् ॥ १२.२४०.१३ ॥
गृहस्थ के लिए इसके सिवा दूसरा कोई तीर्थ नहीं कहा गया है — देवताओं, ऋषियों, पितरों और गुरुओं के लिए, तथा वृद्धों, रोगियों और भूखों के लिए (दान ही तीर्थ है)।
12.240.14
अन्तर्हिताभितप्तानां यथाशक्ति बुभूषताम् ।
द्रव्याणामतिशक्त्याऽपि देयमेषां कृतादपि ॥ १२.२४०.१४ ॥
छिपे हुए दुखी लोगों को, जो सुख पाना चाहते हैं, उन्हें यथाशक्ति देना चाहिए; अपनी शक्ति से भी बढ़कर धन देना चाहिए, यहाँ तक कि अर्जित धन से भी।
12.240.15
अर्हतामनुरूपाणां नादेयं ह्यस्ति किंचन ।
उच्चैः श्रवसमप्यक्षं काश्यपाय महात्मने।
दत्त्वा जगाम प्रह्लादो लोकान्देवैरभिष्टुतान् ॥ १२.२४०.१५ ॥
योग्य और उपयुक्त पात्रों को देने योग्य कुछ भी अदेय नहीं है। महात्मा काश्यप को प्रह्लाद ने उच्चैःश्रवा घोड़ा भी दे दिया, और फिर देवताओं द्वारा स्तुत लोकों को चले गए।
12.240.16
अनुनीय तथा काव्यः सत्यसन्धो महाव्रतः ।
स्वैः प्राणैर्ब्राह्मणप्राणान्परित्राय दिवं गतः ॥ १२.२४०.१६ ॥
इसी प्रकार काव्य (शुक्र) को मनाकर, सत्यप्रतिज्ञ और महाव्रती (बलि) ने अपने प्राणों से ब्राह्मणों के प्राणों की रक्षा की और स्वर्ग को गए।
12.240.17
रन्तिदेवश्च सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने ।
अपः प्रदाय शीतोष्णा नाकपृष्ठे महीयते ॥ १२.२४०.१७ ॥
और सांकृति रन्तिदेव ने महात्मा वसिष्ठ को शीतल और उष्ण जल दान देकर स्वर्ग के पृष्ठ-भाग में सम्मानित होते हैं।
12.240.18
आत्रेयश्चेन्द्रद्रुमये ह्यर्हते विविधं धनम् ।
दत्त्वा लोकान्ययौ धीमाननन्तान्स महीपतिः ॥ १२.२४०.१८ ॥
और आत्रेय ने योग्य इन्द्रद्रुम को विविध धन देकर उन अनन्त लोकों को प्राप्त किया; वह धीमान् महीपति (राजा) चला गया।
12.240.19
शिबिरौशीनरोऽङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम् ।
ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः ॥ १२.२४०.१९ ॥
उशीनर के पुत्र शिबि ने ब्राह्मण के लिए अपने अंग और अपने प्रिय औरस पुत्र को भी अर्पित कर दिया, और यहाँ से स्वर्ग के पृष्ठ-भाग को चले गए।
12.240.20
प्रतर्दनः काशिपतिः प्रदाय नयने स्वके ।
ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते ॥ १२.२४०.२० ॥
काशी के राजा प्रतर्दन ने अपने दोनों नेत्र ब्राह्मण को दान देकर यहाँ और वहाँ (परलोक में) भी अतुलनीय कीर्ति प्राप्त की।
12.240.21
दिव्यमष्टशलाकं तु सौवर्णं परमर्द्धिमत् ।
छत्रं देवावृधो दत्त्वा सराष्ट्रोऽभ्यगमद्दिवम् ॥ १२.२४०.२१ ॥
देवावृध ने दिव्य, आठ तीलियों वाला, स्वर्णमय और परम वैभवशाली छत्र दान देकर अपने राज्य सहित स्वर्ग को प्रस्थान किया।
12.240.22
सांकृतिश्च तथाऽऽत्रेयः शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम् ।
उपदिश्य महातेजा गतो लोकाननुत्तमान् ॥ १२.२४०.२२ ॥
साङ्कृति और आत्रेय ने भी, महातेजस्वी होकर शिष्यों को निर्गुण ब्रह्म का उपदेश देकर सर्वोत्तम लोकों को प्रस्थान किया।
12.240.23
अम्बरीषो गवां दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः प्रतापवान् ।
अर्बुदानि दशैकं च सराष्ट्रोऽभ्यगमद्दिवम् ॥ १२.२४०.२३ ॥
प्रतापी अम्बरीष ने ब्राह्मणों को ग्यारह अर्बुद गौएँ दान देकर अपने राज्य सहित स्वर्ग को प्रस्थान किया।
12.240.24
सावित्री कुण्डले दिव्ये शरीरं जनमेजयः ।
ब्राह्मणार्थे परित्यज्य जग्मतुर्लोकमुत्तमम् ॥ १२.२४०.२४ ॥
सावित्री ने अपने दिव्य कुण्डल और जनमेजय ने ब्राह्मण के लिए अपना शरीर त्याग दिया, और वे दोनों उत्तम लोक को गए।
12.240.25
सर्वरत्नं वृषादर्विर्युवनाश्वः प्रियाः स्त्रियः ।
रम्यमावसथं चैव दत्त्वामुं लोकमास्थितः ॥ १२.२४०.२५ ॥
वृषादर्वि और युवनाश्व ने सब रत्न, प्रिय स्त्रियाँ और रमणीय आवास दान करके उस लोक को प्राप्त किया।
12.240.26
निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वी सपत्तनाम् ॥ १२.२४०.२६ ॥
निमि ने राष्ट्र दिया, वैदेह ने, जामदग्न्य (परशुराम) ने पृथ्वी ब्राह्मणों को दी, और गय ने भी नगरों सहित पृथ्वी दान की।
12.240.27
अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि भूतकृत ।
वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः ॥ १२.२४०.२७ ॥
जब वर्षा नहीं हुई, तब सभी प्राणियों के सृष्टिकर्ता वसिष्ठ ने प्रजापति की भाँति प्रजाओं को जीवित रखा।
12.240.28
करंधमस्य पुत्रस्तु मरुतो नृपतिस्तथा ।
कन्यामङ्गिरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम ह ॥ १२.२४०.२८ ॥
करन्धम के पुत्र राजा मरुत्त ने भी अङ्गिरस को कन्या दान करके शीघ्र ही स्वर्ग को प्रस्थान किया।
12.240.29
ब्रह्मदत्तश्च पाञ्चाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः ।
निधिं शङ्खं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा लोकानवाप्तवान् ॥ १२.२४०.२९ ॥
पाञ्चाल के राजा ब्रह्मदत्त, जो बुद्धिमानों में श्रेष्ठ थे, ने द्विजों में श्रेष्ठ ब्राह्मणों को निधि और शङ्ख दान करके लोक प्राप्त किए।
12.240.30
राजा मित्रसहश्चापि वसिष्ठाय महात्मने ।
मदयन्तीं प्रियां दत्त्वा तया सह दिवं गतः ॥ १२.२४०.३० ॥
राजा मित्रसह ने भी महात्मा वसिष्ठ को अपनी प्रिय मदयन्ती दान करके उसके साथ स्वर्ग को प्रस्थान किया।
12.240.31
सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिंष्टान्महायशाः ।
ब्राह्मणार्थं परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान् ॥ १२.२४०.३१ ॥
सहस्रजित् नामक महायशस्वी राजर्षि ने ब्राह्मण के लिए अपने प्रिय प्राणों तक का त्याग किया और सर्वोत्तम लोकों को गए।
12.240.32
सर्वकामैश्च संपूर्णं दत्त्वा वेश्म हिरण्मयम् ।
मुद्गलाय गतः स्वर्गं शतद्युम्नो महीपतिः ॥ १२.२४०.३२ ॥
शतद्युम्न नामक राजा ने मुद्गल को सब कामनाओं से परिपूर्ण स्वर्णमय भवन दान करके स्वर्ग को प्रस्थान किया।
12.240.33
नाम्ना च द्युतिमान्नाम साल्वराजः प्रतापवान् ।
दत्त्वा राज्यमृचीकाय गतो लोकाननुत्तमान् ॥ १२.२४०.३३ ॥
द्युतिमान् नामक प्रतापी शाल्वराज ने ऋचीक को राज्य दान करके सर्वोत्तम लोकों को प्रस्थान किया।
12.240.34
लोमपादश्च राजर्षिः शान्तां दत्त्वा सुतां प्रभुः ।
ऋश्यशृङ्गाय विपुलैः सर्वकामैरयुज्यत ॥ १२.२४०.३४ ॥
राजर्षि लोमपाद ने प्रभु होकर अपनी पुत्री शान्ता को ऋष्यशृङ्ग को दान किया और सब कामनाओं की प्रचुरता से युक्त हुए।
12.240.35
मदिराश्वश्च राजर्षिर्दत्त्वा कन्यां सुमध्यमाम् ।
हिरण्यहस्ताय गतो लोकान्देवैरभिष्टुतान् ॥ १२.२४०.३५ ॥
राजर्षि मदिराश्व ने सुन्दर कटि वाली कन्या हिरण्यहस्त को दान करके देवताओं द्वारा स्तुत लोकों को प्रस्थान किया।
12.240.36
दत्त्वा शतसहस्रं तु गवां राजा प्रसेनजित् ।
सवत्सानां महातेजा गतो लोकाननुत्तमान् ॥ १२.२४०.३६ ॥
महातेजस्वी राजा प्रसेनजित् ने बछड़ों सहित एक लाख गायें दान करके सर्वोत्तम लोकों को प्रस्थान किया।
12.240.37
एते चान्ये च बहवो दानेन तपसैव च ।
महात्मानो गताः स्वर्गं शिष्टात्मानो जितेन्द्रियाः ॥ १२.२४०.३७ ॥
इन्हीं के समान दूसरे भी बहुत से महात्मा, जो दान और तप से, शिष्ट आत्मा वाले और इन्द्रियों को जीतने वाले थे, स्वर्ग को प्राप्त हुए।
12.240.38
तेषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी ।
दानयज्ञप्रजासर्गैरेते हि दिवमाप्नुवन् ॥ १२.२४०.३८ ॥
जब तक पृथ्वी स्थित रहेगी, तब तक उनकी कीर्ति स्थापित रहेगी; ये लोग दान, यज्ञ और संतान-सृष्टि के द्वारा ही स्वर्ग को प्राप्त हुए।