महाभारत · अध्याय 12.240
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.240.1
भूतग्रामे नियुक्तं यत्तदेतत्कीर्तितं मया ।
ब्राह्मणस्य तु यत्कृत्यं तत्ते वक्ष्यामि सांप्रतम् ॥ १२.२४०.१ ॥
भूतग्रामात नियुक्त केलेले जे होते ते मी सांगितले. आता ब्राह्मणाचे जे कर्तव्य आहे ते तुला सांगतो.
12.240.2
जातकर्मप्रभृत्यस्य कर्मणां दक्षिणावताम् ।
क्रिया स्यादासमावृत्तेराचार्ये वेदपारगे ॥ १२.२४०.२ ॥
त्याचे जातकर्मापासून दक्षिणायुक्त कर्मांपर्यंत जी क्रिया असते, ती समावर्तनापर्यंत वेदपारंगत आचार्याजवळ झाली पाहिजे.
12.240.3
अधीत्य वेदानखिलान्गुरुशुश्रूषणे रतः ।
गुरूणामनृणो भूत्वा समावर्तेत यज्ञवित् ॥ १२.२४०.३ ॥
सर्व वेद अध्ययन करून, गुरुसेवेत रत राहून, गुरूंच्या ऋणातून मुक्त होऊन, यज्ञ जाणणाऱ्याने समावर्तन करावे.
12.240.4
आचार्येणाभ्यनुज्ञातश्चतुर्णामेकमाश्रमम् ।
आविमोक्षाच्छरीरस्य सोऽवतिष्ठेद्यथाविधि ॥ १२.२४०.४ ॥
आचार्यांची अनुज्ञा मिळवून, चार आश्रमांपैकी एका आश्रमात, देह सुटेपर्यंत त्याने विधीनुसार राहावे.
12.240.5
प्रजासर्गण दारैश्च ब्रह्मचर्येण वा पुनः ।
वने गुरुसकाशे वा यतिधर्मेण वा पुनः ॥ १२.२४०.५ ॥
संतती उत्पन्न करून आणि पत्नींसह, किंवा ब्रह्मचर्याने, किंवा वनात गुरूंजवळ, किंवा यतिधर्माने तो पुन्हा (स्थिर राहो).
12.240.6
गृहस्थस्त्वेष धर्माणां सर्वेषां मूलमुच्यते ।
यत्र पक्वकषायो हि दान्तः सर्वत्र सिध्यति ॥ १२.२४०.६ ॥
हा गृहस्थाश्रमच सर्व धर्मांचे मूळ म्हटले जाते; ज्याचे दोष परिपक्व होऊन जो दांत असतो, तो सर्वत्र सिद्धी पावतो.
12.240.7
प्रजावान्श्रोत्रियो यज्वा मुक्त एव ऋणैस्त्रिभिः ।
अथान्यानाश्रमान्पश्चात्पूतो गच्छेत कर्मभिः ॥ १२.२४०.७ ॥
जो संततिवान, वेदज्ञ आणि यज्ञकर्ता आहे, तो तीन ऋणांतून मुक्तच आहे; नंतर कर्मांनी शुद्ध होऊन त्याने इतर आश्रमांकडे जावे.
12.240.8
यत्पृथिव्यां पुण्यतमं विद्यात्स्थानं तदावसेत् ।
यतेत तस्मिन्प्रामाण्यं गन्तुं यशसि चोत्तमे ॥ १२.२४०.८ ॥
पृथ्वीवर जे सर्वात पुण्यमय स्थान जाणावे, तेथेच राहावे; तेथे प्रामाण्य आणि उत्तम यश मिळवण्याचा प्रयत्न करावा.
12.240.9
तपसा वः सुमहता विद्यानां पारणेन वा ।
इज्यया वा प्रदानैर्वा विप्राणां वर्धते यशः ॥ १२.२४०.९ ॥
मोठ्या तपाने, विद्यांच्या पारंगततेने, यज्ञाने किंवा दानांनी ब्राह्मणांचे यश वाढते.
12.240.10
यावदस्य भवत्यस्मिन्कीर्तिर्लोके यशस्करी ।
तावत्पुण्यकृताँल्लोकाननन्तान्पुरुषोऽश्नुते ॥ १२.२४०.१० ॥
या लोकात त्याला यश देणारी कीर्ती जोपर्यंत टिकते, तोपर्यंत मनुष्य पुण्यकर्मांनी मिळवलेली अनंत लोक प्राप्त करतो.
12.240.11
अध्यापयेदधीयीत याजयेत यजेत वा ।
न वृथा प्रतिगृह्णीयान्न च दद्यात्कथंचन ॥ १२.२४०.११ ॥
त्याने शिकवावे, अध्ययन करावे, यज्ञ करवावा किंवा स्वतः यज्ञ करावा; व्यर्थ दान स्वीकारू नये आणि कोणत्याही प्रकारे दान देऊ नये.
12.240.12
याज्यतः शिष्यतो वाऽपि कन्याया वा धनं महत् ।
यद्यागच्छेद्यजेद्दद्यान्नैकोऽश्नीयात्कथंचन ॥ १२.२४०.१२ ॥
यजमानाकडून, शिष्याकडून किंवा कन्यापक्षाकडून मोठे धन आले, तर ते यज्ञासाठी आले असेल तर यज्ञ करून दान द्यावे; कोणत्याही प्रकारे एकटाच खाऊ नये.
12.240.13
गृहमावसतो ह्यस्य नान्यत्तीर्थमुदाहृतम् ।
देवर्षिपितृगुर्वर्थं वृद्धातुरबुभुक्षताम् ॥ १२.२४०.१३ ॥
गृहस्थासाठी यापेक्षा दुसरे कोणतेही तीर्थ सांगितलेले नाही — देव, ऋषी, पितर, गुरू यांसाठी, तसेच वृद्ध, रोगी आणि भुकेल्यांसाठी (दानच तीर्थ).
12.240.14
अन्तर्हिताभितप्तानां यथाशक्ति बुभूषताम् ।
द्रव्याणामतिशक्त्याऽपि देयमेषां कृतादपि ॥ १२.२४०.१४ ॥
लपून दुःख भोगणाऱ्यांना आणि जगू इच्छिणाऱ्यांना यथाशक्ती द्यावे; आपल्या शक्तीपेक्षाही अधिक, अगदी कमावलेल्या धनातूनही द्यावे.
12.240.15
अर्हतामनुरूपाणां नादेयं ह्यस्ति किंचन ।
उच्चैः श्रवसमप्यक्षं काश्यपाय महात्मने।
दत्त्वा जगाम प्रह्लादो लोकान्देवैरभिष्टुतान् ॥ १२.२४०.१५ ॥
योग्य व पात्र अशा अर्हांना देण्यासारखे काहीही अदेय नाही. महात्मा काश्यपाला प्रह्लादाने उच्चैःश्रवा घोडाही दिला आणि देवांनी स्तुती केलेल्या लोकांत तो गेला.
12.240.16
अनुनीय तथा काव्यः सत्यसन्धो महाव्रतः ।
स्वैः प्राणैर्ब्राह्मणप्राणान्परित्राय दिवं गतः ॥ १२.२४०.१६ ॥
याप्रमाणे काव्याची (शुक्राची) विनवणी करून, सत्यप्रतिज्ञ व महाव्रती त्याने स्वतःच्या प्राणांनी ब्राह्मणांचे प्राण वाचवून स्वर्गाला गमन केले.
12.240.17
रन्तिदेवश्च सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने ।
अपः प्रदाय शीतोष्णा नाकपृष्ठे महीयते ॥ १२.२४०.१७ ॥
सांकृतीचा पुत्र रन्तिदेव महात्मा वसिष्ठाला शीत व उष्ण पाणी दान देऊन स्वर्गाच्या पृष्ठभागी सन्मानित होतो.
12.240.18
आत्रेयश्चेन्द्रद्रुमये ह्यर्हते विविधं धनम् ।
दत्त्वा लोकान्ययौ धीमाननन्तान्स महीपतिः ॥ १२.२४०.१८ ॥
आत्रेयाने योग्य इन्द्रद्रुम्नाला विविध धन देऊन त्या अनंत लोकांत गमन केले; तो बुद्धिमान महीपती निघून गेला.
12.240.19
शिबिरौशीनरोऽङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम् ।
ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः ॥ १२.२४०.१९ ॥
उशीनराचा पुत्र शिबी ब्राह्मणासाठी आपली अंगे आणि आपला प्रिय औरस पुत्र अर्पण करून येथून स्वर्गाच्या पृष्ठभागी गेला.
12.240.20
प्रतर्दनः काशिपतिः प्रदाय नयने स्वके ।
ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते ॥ १२.२४०.२० ॥
काशीचा राजा प्रतर्दन आपले स्वतःचे दोन्ही डोळे ब्राह्मणाला दान करून येथे आणि परलोकी अतुल कीर्ती मिळवतो.
12.240.21
दिव्यमष्टशलाकं तु सौवर्णं परमर्द्धिमत् ।
छत्रं देवावृधो दत्त्वा सराष्ट्रोऽभ्यगमद्दिवम् ॥ १२.२४०.२१ ॥
देवावृध दिव्य, आठ सळ्यांचे, सोन्याचे, अत्यंत वैभवशाली छत्र दान करून राज्यासह स्वर्गाला गेला.
12.240.22
सांकृतिश्च तथाऽऽत्रेयः शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम् ।
उपदिश्य महातेजा गतो लोकाननुत्तमान् ॥ १२.२४०.२२ ॥
सांकृती आणि आत्रेय हे महातेजस्वी होऊन शिष्यांना निर्गुण ब्रह्माचा उपदेश करून उत्तम लोकांस गेले.
12.240.23
अम्बरीषो गवां दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः प्रतापवान् ।
अर्बुदानि दशैकं च सराष्ट्रोऽभ्यगमद्दिवम् ॥ १२.२४०.२३ ॥
पराक्रमी अंबरीषाने ब्राह्मणांना अकरा अर्बुद गायी दान करून राज्यासह स्वर्गाला गमन केले.
12.240.24
सावित्री कुण्डले दिव्ये शरीरं जनमेजयः ।
ब्राह्मणार्थे परित्यज्य जग्मतुर्लोकमुत्तमम् ॥ १२.२४०.२४ ॥
सावित्रीने आपली दिव्य कुंडले आणि जनमेजयाने ब्राह्मणासाठी आपले शरीर त्यागून दोघेही उत्तम लोकास गेले.
12.240.25
सर्वरत्नं वृषादर्विर्युवनाश्वः प्रियाः स्त्रियः ।
रम्यमावसथं चैव दत्त्वामुं लोकमास्थितः ॥ १२.२४०.२५ ॥
वृषादर्वि व युवनाश्व यांनी सर्व रत्ने, प्रिय स्त्रिया आणि रम्य निवास दान करून त्या लोकाला प्राप्त केले.
12.240.26
निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वी सपत्तनाम् ॥ १२.२४०.२६ ॥
निमीने राष्ट्र, वैदेहाने आणि जामदग्न्य (परशुराम) यांनी पृथ्वी ब्राह्मणांना दिली; गयानेही नगरांसह पृथ्वी दान केली.
12.240.27
अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि भूतकृत ।
वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः ॥ १२.२४०.२७ ॥
पाऊस पडत नसताना, सर्वभूतांचा निर्माता वसिष्ठांनी प्रजापतीप्रमाणे प्रजांना जिवंत ठेवले.
12.240.28
करंधमस्य पुत्रस्तु मरुतो नृपतिस्तथा ।
कन्यामङ्गिरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम ह ॥ १२.२४०.२८ ॥
करंधमाचा पुत्र मरुत राजा यानेही अंगिरसाला कन्या दान करून लगेच स्वर्गाला गेला.
12.240.29
ब्रह्मदत्तश्च पाञ्चाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः ।
निधिं शङ्खं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा लोकानवाप्तवान् ॥ १२.२४०.२९ ॥
बुद्धिमानांत श्रेष्ठ असा पांचाल राजा ब्रह्मदत्ताने द्विजश्रेष्ठांना निधी व शंख दान करून लोक प्राप्त केले.
12.240.30
राजा मित्रसहश्चापि वसिष्ठाय महात्मने ।
मदयन्तीं प्रियां दत्त्वा तया सह दिवं गतः ॥ १२.२४०.३० ॥
राजा मित्रसहानेही महात्मा वसिष्ठांना प्रिय मदयंती दान करून तिच्यासह स्वर्गाला गेला.
12.240.31
सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिंष्टान्महायशाः ।
ब्राह्मणार्थं परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान् ॥ १२.२४०.३१ ॥
महायशस्वी राजर्षी सहस्रजित् यांनी ब्राह्मणासाठी आपले प्रिय प्राणही त्यागले आणि ते सर्वोत्तम लोकांस गेले.
12.240.32
सर्वकामैश्च संपूर्णं दत्त्वा वेश्म हिरण्मयम् ।
मुद्गलाय गतः स्वर्गं शतद्युम्नो महीपतिः ॥ १२.२४०.३२ ॥
शतद्युम्न राजाने सर्व कामनांनी परिपूर्ण सुवर्णमय वास्तु मुद्गलाला दान करून स्वर्गाला प्रयाण केले.
12.240.33
नाम्ना च द्युतिमान्नाम साल्वराजः प्रतापवान् ।
दत्त्वा राज्यमृचीकाय गतो लोकाननुत्तमान् ॥ १२.२४०.३३ ॥
द्युतिमान नावाचा प्रतापी शाल्वराज ऋचीकाला राज्य दान करून सर्वोत्तम लोकांना गेला.
12.240.34
लोमपादश्च राजर्षिः शान्तां दत्त्वा सुतां प्रभुः ।
ऋश्यशृङ्गाय विपुलैः सर्वकामैरयुज्यत ॥ १२.२४०.३४ ॥
राजर्षी लोमपाद यांनी आपली कन्या शांता ऋष्यशृंगाला दान करून विपुल सर्व कामनांनी युक्त झाले.
12.240.35
मदिराश्वश्च राजर्षिर्दत्त्वा कन्यां सुमध्यमाम् ।
हिरण्यहस्ताय गतो लोकान्देवैरभिष्टुतान् ॥ १२.२४०.३५ ॥
राजर्षी मदिराश्वाने सुंदर कटी असलेली कन्या हिरण्यहस्ताला दान करून देवांनी स्तुती केलेल्या लोकांना प्रयाण केले.
12.240.36
दत्त्वा शतसहस्रं तु गवां राजा प्रसेनजित् ।
सवत्सानां महातेजा गतो लोकाननुत्तमान् ॥ १२.२४०.३६ ॥
महातेजस्वी राजा प्रसेनजित याने वासरांसह एक लाख गायी दान करून सर्वोत्तम लोकांना प्रयाण केले.
12.240.37
एते चान्ये च बहवो दानेन तपसैव च ।
महात्मानो गताः स्वर्गं शिष्टात्मानो जितेन्द्रियाः ॥ १२.२४०.३७ ॥
यांच्याप्रमाणे दान आणि तपाने, शिष्ट मनाचे आणि इंद्रियांना जिंकलेले इतर अनेक महात्मे स्वर्गाला गेले.
12.240.38
तेषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी ।
दानयज्ञप्रजासर्गैरेते हि दिवमाप्नुवन् ॥ १२.२४०.३८ ॥
जोपर्यंत पृथ्वी टिकेल तोपर्यंत त्यांची कीर्ती स्थिर राहील; हे दान, यज्ञ आणि संततीनिर्मितीने स्वर्गाला पोहोचले.