મહાભારત · અધ્યાય 12.242
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.242.1
अथ चेद्रोचयेदेतदुह्यते मनसा तथा ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत् ॥ १२.२४२.१ ॥
જો આ તને યોગ્ય લાગે અને મનથી આ રીતે વહી જવાય, તો ઉપર ઊઠતો અને નીચે ડૂબતો પણ જ્ઞાની નાવવાળો બને.
12.242.2
प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैः ।
नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन ॥ १२.२४२.२ ॥
પ્રજ્ઞાથી બનાવેલી નાવો વડે ધીરજવાન પુરુષો અજ્ઞાનીઓને પાર ઉતારે છે; અજ્ઞાનીઓ બીજાને કે પોતાને કોઈ રીતે પાર ઉતારી શકતા નથી.
12.242.3
छिन्नदोषो मुनिर्योगयुक्तो युञ्जीत द्वादश ।
दशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिष्क्रियः ॥ १२.२४२.३ ॥
દોષોને છેદી નાખેલો મુનિ યોગમાં યુક્ત થઈ બાર (સાધનો)નો અભ્યાસ કરે; દસ કર્મોથી સુખદ લાગતા પદાર્થોના લાભ અને હાનિમાં નિષ્ક્રિય રહીને.
12.242.4
चक्षुराचारसंग्राहैर्मनसा दर्शनेन च ।
यच्छेद्वाङ्भनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२.२४२.४ ॥
આચારના સંયમથી, મનથી અને દર્શનથી આંખને નિયંત્રિત કરે; જે ઉત્તમ જ્ઞાનની ઇચ્છા કરે તેણે વાણી અને મનને બુદ્ધિથી નિયંત્રિત કરવાં.
12.242.5
ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः ।
एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुणः ॥ १२.२४२.५ ॥
જે આત્માની શાંતિ ઇચ્છે તેણે જ્ઞાનથી આત્માને નિયંત્રિત કરવો; આમનો સાક્ષી પુરુષ અત્યંત ભયંકર હોય તોપણ.
12.242.6
यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाऽप्यनृचो द्विजः ।
यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः ॥ १२.२४२.६ ॥
તે સર્વ વેદોનો જ્ઞાતા હોય કે ઋચા ન જાણતો દ્વિજ હોય; ધાર્મિક અને યજ્ઞ કરનાર હોય કે અત્યંત પાપી હોય.
12.242.7
यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वैक्लव्यधारणः ।
तरत्येवं महादुर्गं जरामरणसागरम् ॥ १२.२४२.७ ॥
તે પુરુષોમાં વ્યાઘ્ર હોય કે નિર્બળતાથી મુક્ત દૃઢ ધારણાવાળો હોય, એ રીતે જ તે જરા-મરણના એ મહાદુર્ગમ સાગરને તરી જાય છે.
12.242.8
एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानो ह्येवमन्ततः ।
अपि जिज्ञासमानोऽपि शब्दब्रह्माऽतिवर्तते ॥ १२.२४२.८ ॥
આ રીતે આ યોગમાં યુક્ત થનાર, અંતે આ રીતે જ, જાણવાની ઇચ્છા રાખનાર પણ શબ્દબ્રહ્મને ઓળંગી જાય છે.
12.242.9
धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूवरः ।
अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीववन्धनः ॥ १२.२४२.९ ॥
ધર્મ એનું આસન છે, લજ્જા એનું કવચ છે, ઉપાય અને અપાય એના કૂબર છે, અપાન એની ધરી છે, પ્રાણ એનું યુગ છે, પ્રજ્ઞા અને આયુ જીવ સાથે બાંધનારા બંધન છે.
12.242.10
चेतनाबन्धुरश्चारुश्चाचारग्रहनेमिमान् ।
दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥ १२.२४२.१० ॥
ચેતના એનો ચોકઠો છે, અને તે સુંદર પણ છે; આચાર એની ચક્રધારા છે, ઇન્દ્રિય-ગ્રહો એની પકડ છે; દર્શન અને સ્પર્શન વહન કરનાર છે; ઘ્રાણ અને શ્રવણ એનાં વાહન છે.
12.242.11
प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरः सरः ॥ १२.२४२.११ ॥
પ્રજ્ઞાથી, સર્વ તંત્રો એનો અંકુશ છે; જ્ઞાન એનો સારથિ છે; ક્ષેત્રજ્ઞથી અધિષ્ઠિત; ધીર; શ્રદ્ધા અને દમ આગળ લઈ જનારા છે.
12.242.12
त्यागरश्म्यनुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोतरः ।
जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके धिराजते ॥ १२.२४२.१२ ॥
ત્યાગની લગામને અનુસરનાર, ક્ષેમકારી, શૌચમાં ચાલનાર, ધ્યાનથી પેલે કાંઠે જનાર; જીવ સાથે જોડાયેલો આ દિવ્ય રથ બ્રહ્મલોકમાં સારી રીતે શોભે છે.
12.242.13
अथ संत्वरमाणस्य रथमेवं युयुक्षतः ।
अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम् ॥ १२.२४२.१३ ॥
હવે ઉતાવળથી આ રીતે રથ જોડનાર અને અક્ષર તરફ જવા ઇચ્છુક એવા તેને હું શીઘ્રગમનની વિધિ કહીશ.
12.242.14
सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते ।
पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्यास्तावत्यस्ताः प्रधारणाः ॥ १२.२४२.१४ ॥
વાણીને સંયમિત કરીને જે સાત પૂર્ણ ધારણાઓ પ્રાપ્ત કરે છે, તે પાછળ અને બાજુમાં એટલી જ અન્ય સહાયક ધારણાઓ પણ પ્રાપ્ત કરે છે.
12.242.15
क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः ।
ज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः।
अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते ॥ १२.२४२.१५ ॥
ક્રમશઃ પૃથ્વીનું, વાયુનું, આકાશનું, જળનું અને તેજનું જે ઐશ્વર્ય છે, બુદ્ધિથી અહંકારનું ઐશ્વર્ય અને અવ્યક્તનું ઐશ્વર્ય પણ ક્રમશઃ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.242.16
विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः ।
तथाऽस्य योगयुक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतः ॥ १२.२४२.१६ ॥
આ તેના વિક્રમો છે; તે યોગથી એ રીતે યુક્ત થાય છે; યોગયુક્ત એવો તે પોતાના આત્મામાં સિદ્ધિ જુએ છે.
12.242.17
निर्मुच्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि पश्यतः ।
शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः ॥ १२.२४२.१७ ॥
સૂક્ષ્મતાને કારણે મુક્ત થતાં તે આ રૂપો જુએ છે; શિશિર ઋતુનો ધુમાડો સૂક્ષ્મ થઈને આકાશનો આશ્રય લે છે તેમ.
12.242.18
तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत ।
अथ धूमस्य विरमेद्द्वितीयं रूपदर्शनम् ॥ १२.२४२.१८ ॥
આ રીતે દેહથી મુક્ત થયેલા માટે પૂર્વરૂપ થાય છે; પછી ધુમાડો શમે ત્યારે બીજા રૂપનું દર્શન થાય છે.
12.242.19
जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति ।
अपां व्यतिक्रमे चास्य वह्निरूपं प्रकाशते ॥ १२.२४२.१९ ॥
આકાશમાં જલરૂપની જેમ ત્યાં જ પોતાના આત્મામાં તે જુએ છે. અને જળ વિલીન થતાં તેનું અગ્નિરૂપ પ્રકાશે છે.
12.242.20
तस्मिन्नुपरते चास्य वायव्यं सूक्ष्ममव्ययम् ।
रूपं प्रकाशते तस्य पीतवस्त्रवदव्ययम् ॥ १२.२४२.२० ॥
તે ઉપરત થતાં તેનું વાયવ્ય, સૂક્ષ્મ, અવ્યય રૂપ પ્રકાશે છે; પીળા વસ્ત્રની જેમ તેનું અવ્યય રૂપ ઝળકે છે.
12.242.21
तस्मिन्नुपरते रुपमाकाशस्य प्रकाशते ।
तस्मिन्नुपरते चास्य बुद्धिरूपं प्रकाशते।
ऊर्णारूपसवर्णस्य तस्य रूपं प्रकाशते ॥ १२.२४२.२१ ॥
તે ઉપરત થતાં આકાશનું રૂપ પ્રકાશે છે. તે ઉપરત થતાં તેનું બુદ્ધિરૂપ પ્રકાશે છે. કરોળિયાના તાંતણા જેવા રૂપ સમાન તેનું રૂપ પ્રકાશે છે.
12.242.22
अथ श्वेतां गतिं गत्वा सोहङ्कारे प्रकाशते ।
सुशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमप्युक्तं ब्राह्मणस्य वै ॥ १२.२४२.२२ ॥
પછી શ્વેત માર્ગે જઈને તે અહંકારમાં પ્રકાશે છે. મનની સૂક્ષ્મતા અત્યંત શુભ્ર કહેવાઈ છે, અને તે બ્રાહ્મણની પણ કહેવાઈ છે.
12.242.23
एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु ।
जातस्य पार्थिवैश्वर्यैः सृष्टिरिष्टा विधीयते ॥ १२.२४२.२३ ॥
આ ઉત્પન્ન થયા પછી પણ મારી પાસેથી ફળભેદો સાંભળો. જન્મેલાને પાર્થિવ ઐશ્વર્યો દ્વારા ઇષ્ટ સૃષ્ટિ વિધાન કરાય છે.
12.242.24
प्रजापतिरिवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजते प्रजाः ।
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा ॥ १२.२४२.२४ ॥
પ્રજાપતિની જેમ અક્ષોભ્ય થઈને તે શરીરમાંથી પ્રજાઓનું સર્જન કરે છે — આંગળી કે અંગૂઠાના માપથી, અથવા હાથ કે પગ વડે, તે જ રીતે.
12.242.25
पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति श्रुतिः ।
आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रकाशते।
वर्णतो गृह्यते चाप्सु नापः पिबति चाशया ॥ १२.२४२.२५ ॥
પૃથ્વીને કંપાવનાર એકમાત્ર ગુણ વાયુનો છે, એમ શ્રુતિ કહે છે. આકાશભૂત આકાશમાં સમાન વર્ણ હોવાથી પ્રકાશે છે; પાણીમાં વર્ણ દ્વારા ગ્રહણ થાય છે, પણ ઇચ્છાથી તે પાણી પીતું નથી.
12.242.26
न चास्य तेजसां रूपं दृश्यते शाम्यते तथा ।
अहंकारेऽस्य विजिते पञ्चैते स्युर्वशानुगाः ॥ १२.२४२.२६ ॥
એના તેજોનું રૂપ દેખાતું નથી; તેમ જ તે શાંત થાય છે. અહંકાર જિતાય ત્યારે આ પાંચેય તેના વશમાં અનુયાયી બને છે.
12.242.27
षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ ।
निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते ॥ १२.२४२.२७ ॥
છયને આત્મામાં અને બુદ્ધિમાં જીતાયા પછી નિર્દોષ પ્રતિભા ઉદય પામે છે; તે સંપૂર્ણપણે એને આવી ઘેરે છે.
12.242.28
तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते ।
यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः ॥ १२.२४२.२८ ॥
એ જ રીતે વ્યક્ત આત્મા અવ્યક્તને પામે છે. જેમાંથી લોક નીકળે છે, અને તે વ્યક્ત નામવાળું થાય છે.
12.242.29
तत्राव्यक्तमयीं विद्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे ।
तथा व्यक्तमयं चैव संख्यापूर्वं निबोध मे ॥ १२.२४२.२९ ॥
ત્યાં અવ્યક્તમય વિદ્યા મારી પાસેથી વિસ્તારથી સાંભળ; એ જ રીતે વ્યક્તમય પણ, સંખ્યાથી આરંભીને મારી પાસેથી સમજ.
12.242.30
पञ्चविंसतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम् ।
योगे साङ्ख्येऽपि च तथा विशेषं तत्र मे शृणु ॥ १२.२४२.३० ॥
પચીસ તત્ત્વો બંને બાજુએ સમાન છે. યોગ અને સાંખ્યમાં પણ એવું જ છે; એમનો વિશેષ ભેદ મારી પાસેથી સાંભળ.
12.242.31
प्रोक्तं तद्व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत् ।
जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम् ॥ १२.२४२.३१ ॥
તે વ્યક્ત કહેવાય છે; તે જન્મે છે, વધે છે, જીર્ણ થાય છે અને મરે છે—ચાર લક્ષણોથી યુક્ત.
12.242.32
विपरीतमतो यत्तु तदव्यक्तमुदाहृतम् ।
द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ ॥ १२.२४२.३२ ॥
તેનાથી વિપરીત જે છે તે અવ્યક્ત કહેવાયું છે. વેદોમાં અને સિદ્ધાંતોમાં પણ બે આત્મા કહેવાયા છે.
12.242.33
चतुर्लक्षणजं त्वाद्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षते ।
व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धिरथेतरत्
सत्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमव्यक्तदर्शनम् ॥ १२.२४२.३३ ॥
ચાર લક્ષણોથી જન્મેલા પ્રથમને ચતુર્વર્ગ કહે છે. વ્યક્ત અને અવ્યક્તથી જન્મેલું, બુદ્ધિ, બીજું સત્ત્વ, ક્ષેત્રજ્ઞ—આ બે અવ્યક્ત-દર્શન છે.
12.242.34
द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेष्वनुरज्यतः ।
विषयात्प्रतिसंहारः साङ्ख्यानां विद्धि लक्षणम् ॥ १२.२४२.३४ ॥
વેદોમાં બે આત્મા કહેવાયા છે; વિષયોમાં અનુરક્તોનું વિષયોથી પાછા ફરવું—આ સાંખ્યોનું લક્ષણ જાણ.
12.242.35
निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः ।
नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः ॥ १२.२४२.३५ ॥
મમતારહિત, અહંકારરહિત, દ્વંદ્વરહિત, સંશય છેદેલો; ક્રોધ કરતો નથી, દ્વેષ કરતો નથી, અસત્ય વાણી બોલતો નથી.
12.242.36
आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रीयं ध्याति नाशुभम् ।
वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः ॥ १२.२४२.३६ ॥
ગાળો દેવાયા છતાં, માર ખાધો છતાં, મૈત્રીનું ધ્યાન કરે છે, અશુભનું નહીં; વાણી, દંડ (કર્મ) અને મન—એ ત્રણેને નિવર્તાવનારો.
12.242.37
समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते ।
नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः ॥ १२.२४२.३७ ॥
જે સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે સમભાવ રાખે છે, તે બ્રહ્મને પામે છે. તે કશાની ઇચ્છા કરતો નથી, ઇચ્છા વિનાનો પણ નથી; માત્ર જીવનયાત્રાના નિર્વાહમાં સ્થિર રહે છે.
12.242.38
अलोलुपोऽव्यथो दान्तो नाकृतिर्न निराकृतिः ।
नास्येन्द्रियमनेकाग्रं नाविक्षिप्तमनोरथः ॥ १२.२४२.३८ ॥
તે લોભ વિનાનો, વ્યથા વિનાનો, દમનશીલ હોય છે; તેનું કોઈ વિશેષ બાહ્ય રૂપ નથી, વિકૃતિ પણ નથી. તેની ઇન્દ્રિયો વિખરાતી નથી, તેની કામનાઓ વેરાતી નથી.
12.242.39
सर्वभूतसदृङ्भैत्रः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ १२.२४२.३९ ॥
તે સર્વ પ્રાણીઓને સમાન જુએ છે, મૈત્રીભાવવાળો છે; માટીનું ઢેફું, પથ્થર અને સોનાને સમાન ગણે છે. પ્રિય અને અપ્રિય તેને સમાન છે; તે ધીર છે, નિંદા અને પોતાની પ્રશંસામાં પણ સમાન રહે છે.
12.242.40
अस्पृहः सर्वकामेभ्यो ब्रह्मचर्यदृढव्रतः ।
अहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्साङ्ख्यो विमुच्यते ॥ १२.२४२.४० ॥
તે સર્વ કામનાઓથી નિસ્પૃહ, બ્રહ્મચર્યના દૃઢ વ્રતવાળો, સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસક છે. આવો સાંખ્ય મુક્ત થાય છે.
12.242.41
यथा योगाद्विमुच्यन्ते कारणैर्यैर्निबोध तत् ।
योगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते ॥ १२.२४२.४१ ॥
યોગ વડે કયા કારણોથી લોકો મુક્ત થાય છે, તે જાણ. જે યોગૈશ્વર્યને ઓળંગે છે, અને તેને પણ ઓળંગે છે, તે મુક્ત થાય છે.
12.242.42
इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः ।
एवं भवति निर्द्वन्द्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति ॥ १२.२४२.४२ ॥
ભાવમાંથી જન્મતી આ બુદ્ધિ તને કહેવામાં આવી છે, એમાં સંશય નથી. આ રીતે દ્વંદ્વોથી મુક્ત થઈને તે બ્રહ્મને પામે છે.