മഹാഭാരതം · അധ്യായം 12.242
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.242.1
अथ चेद्रोचयेदेतदुह्यते मनसा तथा ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत् ॥ १२.२४२.१ ॥
ഇത് നിനക്ക് ഇഷ്ടമാണെങ്കിൽ, മനസ്സുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ ഒഴുകിപ്പോകുമ്പോൾ, ഉയർന്നും താഴ്ന്നും പോകുന്ന ജ്ഞാനി ഒരു തോണിയുള്ളവനാകും.
12.242.2
प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैः ।
नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन ॥ १२.२४२.२ ॥
ബുദ്ധികൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച തോണികളാൽ ധീരന്മാർ അജ്ഞരെ കരയ്ക്കെത്തിക്കുന്നു; അജ്ഞർ മറ്റുള്ളവരെയോ സ്വയത്തെയോ ഒരു വിധത്തിലും കരയ്ക്കെത്തിക്കുന്നില്ല.
12.242.3
छिन्नदोषो मुनिर्योगयुक्तो युञ्जीत द्वादश ।
दशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिष्क्रियः ॥ १२.२४२.३ ॥
ദോഷങ്ങൾ ഛേദിച്ച മുനി യോഗത്തിൽ ഉറച്ച് പന്ത്രണ്ടിനെ അഭ്യസിക്കണം; പത്തു കർമ്മങ്ങളാൽ സുഖകരമായ വസ്തുക്കളുടെ നേട്ടത്തിലും നഷ്ടത്തിലും നിഷ്‌ക്രിയനായി.
12.242.4
चक्षुराचारसंग्राहैर्मनसा दर्शनेन च ।
यच्छेद्वाङ्भनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२.२४२.४ ॥
ആചാരസംയമനത്താലും മനസ്സാലും കാഴ്ചയാലും കണ്ണിനെ നിയന്ത്രിക്കണം; ഉത്തമജ്ഞാനം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ വാക്കും മനസ്സും ബുദ്ധിയാൽ നിയന്ത്രിക്കണം.
12.242.5
ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः ।
एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुणः ॥ १२.२४२.५ ॥
ആത്മശാന്തി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ജ്ഞാനത്താൽ ആത്മാവിനെ നിയന്ത്രിക്കണം; ഇവയുടെ സാക്ഷിയായ പുരുഷൻ അത്യന്തം ഭയങ്കരനാണെങ്കിലും.
12.242.6
यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाऽप्यनृचो द्विजः ।
यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः ॥ १२.२४२.६ ॥
അവൻ എല്ലാ വേദങ്ങളും അറിയുന്നവനായാലും, ഋക്കുകൾ അറിയാത്ത ദ്വിജനായാലും; ധാർമ്മികനും യജ്വാവുമായാലും, അല്ലെങ്കിൽ അത്യന്തം പാപിയായാലും.
12.242.7
यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वैक्लव्यधारणः ।
तरत्येवं महादुर्गं जरामरणसागरम् ॥ १२.२४२.७ ॥
അവൻ പുരുഷവ്യാഘ്രനാകട്ടെ, അല്ലെങ്കിൽ ദൗർബല്യമില്ലാത്ത ദൃഢധാരണയുള്ളവനാകട്ടെ, ജരാമരണമെന്ന മഹാദുർഗമമായ സാഗരത്തെ ഇങ്ങനെ കടക്കുന്നു.
12.242.8
एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानो ह्येवमन्ततः ।
अपि जिज्ञासमानोऽपि शब्दब्रह्माऽतिवर्तते ॥ १२.२४२.८ ॥
ഇങ്ങനെ ഈ യോഗത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവൻ, അവസാനം ഇങ്ങനെ തന്നെ, അറിയാനാഗ്രഹിക്കുന്നവനും പോലും ശബ്ദബ്രഹ്മത്തെയും കടന്നുപോകുന്നു.
12.242.9
धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूवरः ।
अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीववन्धनः ॥ १२.२४२.९ ॥
ധർമമാണ് അതിന്റെ ഇരിപ്പിടം, ലജ്ജയാണ് അതിന്റെ കവചം, ഉപായവും അപായവുമാണ് അതിന്റെ കൂവരം, അപാനനാണ് അതിന്റെ അച്ചുതണ്ട്, പ്രാണനാണ് അതിന്റെ നുകം, പ്രജ്ഞയും ആയുസ്സുമാണ് ജീവനെ ബന്ധിക്കുന്ന കെട്ടുകൾ.
12.242.10
चेतनाबन्धुरश्चारुश्चाचारग्रहनेमिमान् ।
दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥ १२.२४२.१० ॥
ചേതനയാണ് അതിന്റെ ചട്ടക്കൂട്, അത് സുന്ദരവുമാണ്; ആചാരമാണ് അതിന്റെ ചക്രവക്കും ഇന്ദ്രിയഗ്രഹങ്ങൾ അതിന്റെ പിടികളും; ദർശനവും സ്പർശനവുമാണ് വഹിക്കുന്നവ; ഘ്രാണവും ശ്രവണവുമാണ് അതിന്റെ വാഹനങ്ങൾ.
12.242.11
प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरः सरः ॥ १२.२४२.११ ॥
പ്രജ്ഞയാൽ, എല്ലാ തന്ത്രങ്ങളും അതിന്റെ തോട്ടിയാണ്; ജ്ഞാനമാണ് അതിന്റെ സാരഥി; ക്ഷേത്രജ്ഞനാൽ അധിഷ്ഠിതം; ധീരം; ശ്രദ്ധയും ദമവുമാണ് മുന്നിൽ നയിക്കുന്നത്.
12.242.12
त्यागरश्म्यनुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोतरः ।
जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके धिराजते ॥ १२.२४२.१२ ॥
ത്യാഗത്തിന്റെ കടിഞ്ഞാണിനെ അനുസരിക്കുന്നത്, ക്ഷേമകരം, ശൗചത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നത്, ധ്യാനത്താൽ അക്കരെ പോകുന്നത്; ജീവനുമായി നുകം ചേർത്ത ഈ ദിവ്യരഥം ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ നന്നായി തിളങ്ങുന്നു.
12.242.13
अथ संत्वरमाणस्य रथमेवं युयुक्षतः ।
अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम् ॥ १२.२४२.१३ ॥
ഇപ്പോൾ ധൃതിപ്പെട്ട് ഇങ്ങനെ രഥം കെട്ടുന്നവനും അക്ഷരത്തിലേക്ക് പോകാൻ മനസ്സുള്ളവനുമായവന് ഞാൻ ശീഘ്രഗമനത്തിന്റെ വിധി പറയാം.
12.242.14
सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते ।
पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्यास्तावत्यस्ताः प्रधारणाः ॥ १२.२४२.१४ ॥
വാക്ക് നിയന്ത്രിച്ച് ഏഴ് പൂർണ്ണ ധാരണകൾ നേടുന്നവൻ, പിന്നിലും വശങ്ങളിലും അത്രതന്നെ മറ്റ് സഹായക ധാരണകളും നേടുന്നു.
12.242.15
क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः ।
ज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः।
अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते ॥ १२.२४२.१५ ॥
ക്രമമായി ഭൂമിയുടെയും വായുവിന്റെയും ആകാശത്തിന്റെയും ജലത്തിന്റെയും അഗ്നിയുടെയും ഐശ്വര്യം, ബുദ്ധിയിൽ നിന്ന് അഹങ്കാരത്തിന്റെ ഐശ്വര്യം, അവ്യക്തത്തിന്റെ ഐശ്വര്യം എന്നിവ ക്രമത്തിൽ ലഭിക്കുന്നു.
12.242.16
विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः ।
तथाऽस्य योगयुक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतः ॥ १२.२४२.१६ ॥
ഇവ അവന്റെ വിക്രമങ്ങളാണ്; അവൻ യോഗത്താൽ അങ്ങനെ യുക്തനാകുന്നു; യോഗയുക്തനായവൻ തന്റെ ആത്മാവിൽ സിദ്ധി കാണുന്നു.
12.242.17
निर्मुच्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि पश्यतः ।
शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः ॥ १२.२४२.१७ ॥
സൂക്ഷ്മത കൊണ്ട് മോചിതനാകുമ്പോൾ ഈ രൂപങ്ങൾ അവൻ കാണുന്നു; ശിശിരകാലത്തെ പുക സൂക്ഷ്മമായി ആകാശത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നതുപോലെ.
12.242.18
तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत ।
अथ धूमस्य विरमेद्द्वितीयं रूपदर्शनम् ॥ १२.२४२.१८ ॥
ഇങ്ങനെ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായവന് പൂർവരൂപം ഉണ്ടാകുന്നു; പിന്നെ പുക അടങ്ങുമ്പോൾ രണ്ടാമത്തെ രൂപദർശനം.
12.242.19
जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति ।
अपां व्यतिक्रमे चास्य वह्निरूपं प्रकाशते ॥ १२.२४२.१९ ॥
ആകാശത്തിൽ ജലരൂപംപോലെ അവിടെത്തന്നെ തന്റെ ആത്മാവിൽ അവൻ കാണുന്നു. ജലം മറയുമ്പോൾ അവനു അഗ്നിരൂപം പ്രകാശിക്കുന്നു.
12.242.20
तस्मिन्नुपरते चास्य वायव्यं सूक्ष्ममव्ययम् ।
रूपं प्रकाशते तस्य पीतवस्त्रवदव्ययम् ॥ १२.२४२.२० ॥
അത് ശമിക്കുമ്പോൾ അവന്റെ വായവ്യവും സൂക്ഷ്മവും അവ്യയവുമായ രൂപം പ്രകാശിക്കുന്നു; മഞ്ഞവസ്ത്രംപോലെ അവ്യയമായ അവന്റെ രൂപം തിളങ്ങുന്നു.
12.242.21
तस्मिन्नुपरते रुपमाकाशस्य प्रकाशते ।
तस्मिन्नुपरते चास्य बुद्धिरूपं प्रकाशते।
ऊर्णारूपसवर्णस्य तस्य रूपं प्रकाशते ॥ १२.२४२.२१ ॥
അത് ശമിക്കുമ്പോൾ ആകാശത്തിന്റെ രൂപം പ്രകാശിക്കുന്നു. അത് ശമിക്കുമ്പോൾ അവന്റെ ബുദ്ധിരൂപം പ്രകാശിക്കുന്നു. ചിലന്തിനൂലിന്റെ രൂപത്തിനു സദൃശമായ അവന്റെ രൂപം പ്രകാശിക്കുന്നു.
12.242.22
अथ श्वेतां गतिं गत्वा सोहङ्कारे प्रकाशते ।
सुशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमप्युक्तं ब्राह्मणस्य वै ॥ १२.२४२.२२ ॥
പിന്നെ വെളുത്ത വഴിയിൽ പോയി അവൻ അഹങ്കാരത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു. മനസ്സിന്റെ സൂക്ഷ്മത അത്യന്തം ശുഭ്രമാണെന്നും അത് ബ്രാഹ്മണനും പറയപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെന്നും പറയുന്നു.
12.242.23
एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु ।
जातस्य पार्थिवैश्वर्यैः सृष्टिरिष्टा विधीयते ॥ १२.२४२.२३ ॥
ഇവ ഉദിച്ചതിനുശേഷവും എന്റെ ഫലഭേദങ്ങൾ കേൾക്കുക. ജനിച്ചവന് ഭൂമിയിലെ ഐശ്വര്യങ്ങളാൽ ഇഷ്ടമായ സൃഷ്ടി വിധിക്കപ്പെടുന്നു.
12.242.24
प्रजापतिरिवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजते प्रजाः ।
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा ॥ १२.२४२.२४ ॥
പ്രജാപതിയെപ്പോലെ അചഞ്ചലനായി അവൻ ശരീരത്തിൽനിന്ന് പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു — വിരലിന്റെയോ പെരുവിരലിന്റെയോ അളവിൽ, അല്ലെങ്കിൽ കൈകൊണ്ടോ കാൽകൊണ്ടോ, അങ്ങനെതന്നെ.
12.242.25
पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति श्रुतिः ।
आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रकाशते।
वर्णतो गृह्यते चाप्सु नापः पिबति चाशया ॥ १२.२४२.२५ ॥
ഭൂമിയെ കുലുക്കുന്ന ഏകഗുണം വായുവിന്റേതാണെന്ന് ശ്രുതി പറയുന്നു. ആകാശഭൂതം ആകാശത്തിൽ സമാനവർണമായതിനാൽ പ്രകാശിക്കുന്നു; ജലത്തിൽ വർണത്താൽ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ ആഗ്രഹത്താൽ ജലം കുടിക്കുന്നില്ല.
12.242.26
न चास्य तेजसां रूपं दृश्यते शाम्यते तथा ।
अहंकारेऽस्य विजिते पञ्चैते स्युर्वशानुगाः ॥ १२.२४२.२६ ॥
ഇവന്റെ തേജസ്സുകളുടെ രൂപം കാണപ്പെടുന്നില്ല; അതുപോലെ അവ ശാന്തമാകുന്നു. അഹങ്കാരം ജയിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ഈ അഞ്ചും അവന് വശപ്പെട്ട അനുയായികളാകുന്നു.
12.242.27
षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ ।
निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते ॥ १२.२४२.२७ ॥
ആറിനെയും, ആത്മാവിലും ബുദ്ധിയിലും ജയിച്ചാൽ, അപ്പോൾ കുറ്റമറ്റ പ്രതിഭ ഉദിക്കുന്നു; അത് പൂർണമായി ഇവനെ വന്നെത്തുന്നു.
12.242.28
तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते ।
यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः ॥ १२.२४२.२८ ॥
അതുപോലെ വ്യക്തമായ ആത്മാവ് അവ്യക്തത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. അതിൽനിന്ന് ലോകം പുറപ്പെടുന്നു; അത് വ്യക്തം എന്ന പേര് നേടുന്നു.
12.242.29
तत्राव्यक्तमयीं विद्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे ।
तथा व्यक्तमयं चैव संख्यापूर्वं निबोध मे ॥ १२.२४२.२९ ॥
അവിടെ അവ്യക്തമയമായ വിദ്യ എന്നിൽനിന്ന് വിസ്തരിച്ച് കേൾക്കുക; അതുപോലെ വ്യക്തമയവും, സംഖ്യയോടെ തുടങ്ങി എന്നിൽനിന്ന് മനസ്സിലാക്കുക.
12.242.30
पञ्चविंसतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम् ।
योगे साङ्ख्येऽपि च तथा विशेषं तत्र मे शृणु ॥ १२.२४२.३० ॥
ഇരുപത്തഞ്ച് തത്ത്വങ്ങൾ ഇരുവശത്തും തുല്യമാണ്. യോഗത്തിലും സാംഖ്യത്തിലും അതുപോലെ തന്നെ; അവയുടെ വ്യത്യാസം എന്നിൽനിന്ന് കേൾക്കുക.
12.242.31
प्रोक्तं तद्व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत् ।
जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम् ॥ १२.२४२.३१ ॥
അത് വ്യക്തം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; അത് ജനിക്കുന്നു, വളരുന്നു, ജീർണിക്കുന്നു, മരിക്കുന്നു—നാല് ലക്ഷണങ്ങളോടു കൂടിയത്.
12.242.32
विपरीतमतो यत्तु तदव्यक्तमुदाहृतम् ।
द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ ॥ १२.२४२.३२ ॥
അതിന് വിപരീതമായത് അവ്യക്തം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. വേദങ്ങളിലും സിദ്ധാന്തങ്ങളിലും രണ്ട് ആത്മാക്കൾ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
12.242.33
चतुर्लक्षणजं त्वाद्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षते ।
व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धिरथेतरत्
सत्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमव्यक्तदर्शनम् ॥ १२.२४२.३३ ॥
നാല് ലക്ഷണങ്ങളിൽ നിന്ന് ജനിച്ച ആദ്യത്തേതിനെ ചതുർവർഗം എന്നു പറയുന്നു. വ്യക്തവും അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ചതും, ബുദ്ധിയും, മറ്റൊന്നായ സത്ത്വവും, ക്ഷേത്രജ്ഞനും—ഈ രണ്ടും അവ്യക്തദർശനം.
12.242.34
द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेष्वनुरज्यतः ।
विषयात्प्रतिसंहारः साङ्ख्यानां विद्धि लक्षणम् ॥ १२.२४२.३४ ॥
വേദങ്ങളിൽ രണ്ട് ആത്മാക്കൾ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; വിഷയങ്ങളിൽ അനുരക്തരായവർ—വിഷയങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പിൻവാങ്ങൽ—ഇതാണ് സാംഖ്യരുടെ ലക്ഷണമെന്ന് അറിയുക.
12.242.35
निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः ।
नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः ॥ १२.२४२.३५ ॥
മമകാരമില്ലാത്തവൻ, അഹങ്കാരമില്ലാത്തവൻ, ദ്വന്ദ്വങ്ങളില്ലാത്തവൻ, സംശയങ്ങൾ ഛേദിച്ചവൻ; കോപിക്കുന്നില്ല, വെറുക്കുന്നില്ല, അസത്യവാക്കുകൾ പറയുന്നില്ല.
12.242.36
आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रीयं ध्याति नाशुभम् ।
वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः ॥ १२.२४२.३६ ॥
ആക്രോശിക്കപ്പെട്ടാലും അടിക്കപ്പെട്ടാലും മൈത്രിയെ ധ്യാനിക്കുന്നു, അശുഭത്തെയല്ല; വാക്ക്, ദണ്ഡം (കർമ്മം), മനസ്സ്—ഈ മൂന്നിനെയും നിവർത്തിക്കുന്നവൻ.
12.242.37
समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते ।
नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः ॥ १२.२४२.३७ ॥
എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളോടും സമഭാവമുള്ളവൻ ബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. അവൻ ഒന്നും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, ആഗ്രഹമില്ലാത്തവനുമല്ല; ജീവിതയാത്രയുടെ ആവശ്യത്തിൽ മാത്രം സ്ഥിതനായിരിക്കുന്നു.
12.242.38
अलोलुपोऽव्यथो दान्तो नाकृतिर्न निराकृतिः ।
नास्येन्द्रियमनेकाग्रं नाविक्षिप्तमनोरथः ॥ १२.२४२.३८ ॥
അവൻ ലോഭമില്ലാത്തവൻ, വ്യഥയില്ലാത്തവൻ, ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവൻ; അവന് പ്രത്യേക ബാഹ്യരൂപമോ വികൃതിയോ ഇല്ല. അവന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ചിതറുന്നില്ല, മോഹങ്ങൾ ചിതറിപ്പോകുന്നില്ല.
12.242.39
सर्वभूतसदृङ्भैत्रः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ १२.२४२.३९ ॥
അവൻ എല്ലാ ജീവികളെയും സമമായി കാണുന്നവൻ, സൗഹൃദമുള്ളവൻ; മണ്ണുകട്ട, കല്ല്, സ്വർണ്ണം ഇവയെ സമമായി കാണുന്നവൻ. പ്രിയവും അപ്രിയവും അവന് തുല്യമാണ്; അവൻ ധീരനാണ്, നിന്ദയിലും സ്വന്തം സ്തുതിയിലും സമനായിരിക്കുന്നു.
12.242.40
अस्पृहः सर्वकामेभ्यो ब्रह्मचर्यदृढव्रतः ।
अहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्साङ्ख्यो विमुच्यते ॥ १२.२४२.४० ॥
അവൻ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളിലും മോഹമില്ലാത്തവൻ, ബ്രഹ്മചര്യത്തിന്റെ ദൃഢവ്രതമുള്ളവൻ, എല്ലാ ജീവികളോടും അഹിംസയുള്ളവൻ. ഇങ്ങനെയുള്ള സാംഖ്യൻ മോചിതനാകുന്നു.
12.242.41
यथा योगाद्विमुच्यन्ते कारणैर्यैर्निबोध तत् ।
योगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते ॥ १२.२४२.४१ ॥
യോഗത്തിലൂടെ ഏത് കാരണങ്ങളാൽ ജനങ്ങൾ മോചിതരാകുന്നു എന്നത് അറിയുക. യോഗൈശ്വര്യത്തെയും കടന്നവൻ, അതിനെയും കടക്കുന്നവൻ മോചിതനാകുന്നു.
12.242.42
इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः ।
एवं भवति निर्द्वन्द्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति ॥ १२.२४२.४२ ॥
ഭാവത്തിൽനിന്ന് ജനിക്കുന്ന ഈ ബുദ്ധി നിനക്ക് പറയപ്പെട്ടു; ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഇങ്ങനെ ദ്വന്ദ്വങ്ങൾക്കതീതനായവൻ ബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.