ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.242
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.242.1
अथ चेद्रोचयेदेतदुह्यते मनसा तथा ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत् ॥ १२.२४२.१ ॥
ਜੇ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਠੀਕ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦਾ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਡੁੱਬਦਾ ਗਿਆਨੀ ਬੇੜੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.242.2
प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैः ।
नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन ॥ १२.२४२.२ ॥
ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਗਿਆਨੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦੇ।
12.242.3
छिन्नदोषो मुनिर्योगयुक्तो युञ्जीत द्वादश ।
दशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिष्क्रियः ॥ १२.२४२.३ ॥
ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਚੁੱਕਾ ਮੁਨੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਕੇ ਬਾਰਾਂ (ਸਾਧਨਾਂ) ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਦਸ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੁਖਦਾਇਕ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਰਹਿ ਕੇ।
12.242.4
चक्षुराचारसंग्राहैर्मनसा दर्शनेन च ।
यच्छेद्वाङ्भनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२.२४२.४ ॥
ਆਚਾਰ ਦੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ, ਮਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ; ਜੋ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰੇ।
12.242.5
ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः ।
एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुणः ॥ १२.२४२.५ ॥
ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰੇ; ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਕ ਪੁਰਖ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੋਵੇ।
12.242.6
यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाऽप्यनृचो द्विजः ।
यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः ॥ १२.२४२.६ ॥
ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਦ੍ਵਿਜ ਹੋਵੇ; ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ।
12.242.7
यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वैक्लव्यधारणः ।
तरत्येवं महादुर्गं जरामरणसागरम् ॥ १२.२४२.७ ॥
ਉਹ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਘਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਰਹਿਤ ਦ੍ਰਿੜ ਧਾਰਨਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਹ ਜਰਾ-ਮਰਣ ਦੇ ਉਸ ਮਹਾਦੁਰਗਮ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.242.8
एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानो ह्येवमन्ततः ।
अपि जिज्ञासमानोऽपि शब्दब्रह्माऽतिवर्तते ॥ १२.२४२.८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੀ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.242.9
धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूवरः ।
अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीववन्धनः ॥ १२.२४२.९ ॥
ਧਰਮ ਉਸ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ, ਲੱਜਾ ਉਸ ਦਾ ਕਵਚ ਹੈ, ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਅਪਾਅ ਉਸ ਦੇ ਕੂਬਰ ਹਨ, ਅਪਾਨ ਉਸ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਦਾ ਜੂਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਿਆ ਅਤੇ ਆਯੂ ਜੀਵ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਬੰਧਨ ਹਨ।
12.242.10
चेतनाबन्धुरश्चारुश्चाचारग्रहनेमिमान् ।
दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥ १२.२४२.१० ॥
ਚੇਤਨਾ ਉਸ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਵੀ ਹੈ; ਆਚਾਰ ਉਸ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਹੈ, ਇੰਦਰੀ-ਗ੍ਰਹਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਕੜਾਂ ਹਨ; ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਘ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਵਣ ਉਸ ਦੇ ਵਾਹਨ ਹਨ।
12.242.11
प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरः सरः ॥ १२.२४२.११ ॥
ਪ੍ਰਗਿਆ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਤੰਤਰ ਉਸ ਦਾ ਅੰਕੁਸ਼ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਹੈ; ਖੇਤਰਗ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ; ਧੀਰ; ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਦਮ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
12.242.12
त्यागरश्म्यनुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोतरः ।
जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके धिराजते ॥ १२.२४२.१२ ॥
ਤਿਆਗ ਦੀ ਲਗਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ, ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ, ਸ਼ੌਚ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਾਰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ; ਜੀਵ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਹ ਦਿਵਯ ਰਥ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ।
12.242.13
अथ संत्वरमाणस्य रथमेवं युयुक्षतः ।
अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम् ॥ १२.२४२.१३ ॥
ਹੁਣ ਜਲਦੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਥ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।
12.242.14
सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते ।
पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्यास्तावत्यस्ताः प्रधारणाः ॥ १२.२४२.१४ ॥
ਬੋਲ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ ਜੋ ਸੱਤ ਪੂਰਨ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨੀਆਂ ਹੀ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.242.15
क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः ।
ज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः।
अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते ॥ १२.२४२.१५ ॥
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦਾ ਜੋ ਐਸ਼ਵਰਜ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਜ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਜ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.242.16
विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः ।
तथाऽस्य योगयुक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतः ॥ १२.२४२.१६ ॥
ਇਹ ਉਸਦੇ ਵਿਕਰਮ ਹਨ; ਉਹ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
12.242.17
निर्मुच्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि पश्यतः ।
शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः ॥ १२.२४२.१७ ॥
ਸੂਖ਼ਮਤਾ ਕਾਰਨ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਇਹ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਸਿਆਲ ਰੁੱਤ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਸੂਖ਼ਮ ਹੋ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ।
12.242.18
तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत ।
अथ धूमस्य विरमेद्द्वितीयं रूपदर्शनम् ॥ १२.२४२.१८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਧੂੰਆਂ ਰੁਕਣ ਤੇ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.242.19
जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति ।
अपां व्यतिक्रमे चास्य वह्निरूपं प्रकाशते ॥ १२.२४२.१९ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸਦਾ ਅਗਨੀ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.242.20
तस्मिन्नुपरते चास्य वायव्यं सूक्ष्ममव्ययम् ।
रूपं प्रकाशते तस्य पीतवस्त्रवदव्ययम् ॥ १२.२४२.२० ॥
ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸਦਾ ਵਾਯਵ੍ਯ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਅਵਿਯਯ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਉਸਦਾ ਅਵਿਯਯ ਰੂਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
12.242.21
तस्मिन्नुपरते रुपमाकाशस्य प्रकाशते ।
तस्मिन्नुपरते चास्य बुद्धिरूपं प्रकाशते।
ऊर्णारूपसवर्णस्य तस्य रूपं प्रकाशते ॥ १२.२४२.२१ ॥
ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸਦਾ ਬੁੱਧੀ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਕੜੀ ਦੇ ਤਾਰ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.242.22
अथ श्वेतां गतिं गत्वा सोहङ्कारे प्रकाशते ।
सुशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमप्युक्तं ब्राह्मणस्य वै ॥ १२.२४२.२२ ॥
ਫਿਰ ਚਿੱਟੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਸੂਖਮਤਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁੱਧ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
12.242.23
एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु ।
जातस्य पार्थिवैश्वर्यैः सृष्टिरिष्टा विधीयते ॥ १२.२४२.२३ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਫਲਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਸੁਣੋ। ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਲਈ ਪਾਰਥਿਵ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.242.24
प्रजापतिरिवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजते प्रजाः ।
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा ॥ १२.२४२.२४ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਂਗ ਅਚੱਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਉਂਗਲੀ ਜਾਂ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਹੱਥ ਜਾਂ ਪੈਰ ਨਾਲ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.242.25
पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति श्रुतिः ।
आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रकाशते।
वर्णतो गृह्यते चाप्सु नापः पिबति चाशया ॥ १२.२४२.२५ ॥
ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ ਗੁਣ ਵਾਯੂ ਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਭੂਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦਾ।
12.242.26
न चास्य तेजसां रूपं दृश्यते शाम्यते तथा ।
अहंकारेऽस्य विजिते पञ्चैते स्युर्वशानुगाः ॥ १२.२४२.२६ ॥
ਇਸ ਦੇ ਤੇਜਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੰਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਣ ਤੇ ਇਹ ਪੰਜੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਅਨੁਯਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.242.27
षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ ।
निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते ॥ १२.२४२.२७ ॥
ਛੇਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਦੀ ਹੈ।
12.242.28
तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते ।
यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः ॥ १२.२४२.२८ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਆਤਮਾ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੋਕ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.242.29
तत्राव्यक्तमयीं विद्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे ।
तथा व्यक्तमयं चैव संख्यापूर्वं निबोध मे ॥ १२.२४२.२९ ॥
ਉੱਥੇ ਅਵਿਅਕਤਮਈ ਵਿੱਦਿਆ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤਮਈ ਨੂੰ ਵੀ, ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਮਝ।
12.242.30
पञ्चविंसतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम् ।
योगे साङ्ख्येऽपि च तथा विशेषं तत्र मे शृणु ॥ १२.२४२.३० ॥
ਪੱਚੀ ਤੱਤ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਂਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ।
12.242.31
प्रोक्तं तद्व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत् ।
जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम् ॥ १२.२४२.३१ ॥
ਉਹ ਵਿਅਕਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜੀਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ—ਚਾਰ ਲੱਖਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
12.242.32
विपरीतमतो यत्तु तदव्यक्तमुदाहृतम् ।
द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ ॥ १२.२४२.३२ ॥
ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਆਤਮੇ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ।
12.242.33
चतुर्लक्षणजं त्वाद्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षते ।
व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धिरथेतरत्
सत्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमव्यक्तदर्शनम् ॥ १२.२४२.३३ ॥
ਚਾਰ ਲੱਖਣਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਚਤੁਰਵਰਗ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਬੁੱਧੀ, ਦੂਜਾ ਸੱਤਵ, ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਵਿਅਕਤ-ਦਰਸ਼ਨ ਹਨ।
12.242.34
द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेष्वनुरज्यतः ।
विषयात्प्रतिसंहारः साङ्ख्यानां विद्धि लक्षणम् ॥ १२.२४२.३४ ॥
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਆਤਮੇ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਣਾ—ਇਹ ਸਾਂਖਿਆਂ ਦਾ ਲੱਖਣ ਜਾਣ।
12.242.35
निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः ।
नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः ॥ १२.२४२.३५ ॥
ਮਮਤਾ-ਰਹਿਤ, ਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ, ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੰਸ਼ਯ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ; ਨਾ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਦਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।
12.242.36
आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रीयं ध्याति नाशुभम् ।
वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः ॥ १२.२४२.३६ ॥
ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਤ੍ਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਦਾ ਹੈ, ਅਸ਼ੁਭ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਬੋਲ, ਦੰਡ (ਕਰਮ) ਤੇ ਮਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ।
12.242.37
समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते ।
नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः ॥ १२.२४२.३७ ॥
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.242.38
अलोलुपोऽव्यथो दान्तो नाकृतिर्न निराकृतिः ।
नास्येन्द्रियमनेकाग्रं नाविक्षिप्तमनोरथः ॥ १२.२४२.३८ ॥
ਉਹ ਲੋਭ-ਰਹਿਤ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ, ਦਮਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਵਿਗਾੜ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਖਿੰਡਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿਖਰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ।
12.242.39
सर्वभूतसदृङ्भैत्रः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ १२.२४२.३९ ॥
ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਤਰ-ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਅਪਿਆਰਾ ਉਸ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਉਹ ਧੀਰ ਹੈ, ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.242.40
अस्पृहः सर्वकामेभ्यो ब्रह्मचर्यदृढव्रतः ।
अहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्साङ्ख्यो विमुच्यते ॥ १२.२४२.४० ॥
ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ ਵਰਤ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿੰਸਕ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਸਾਂਖਿਆ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.242.41
यथा योगाद्विमुच्यन्ते कारणैर्यैर्निबोध तत् ।
योगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते ॥ १२.२४२.४१ ॥
ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਣ। ਜੋ ਯੋਗ-ਐਸ਼ਵਰਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.242.42
इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः ।
एवं भवति निर्द्वन्द्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति ॥ १२.२४२.४२ ॥
ਭਾਵ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।