महाभारत · अध्याय 12.242
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.242.1
अथ चेद्रोचयेदेतदुह्यते मनसा तथा ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत् ॥ १२.२४२.१ ॥
हे तुला पटत असेल आणि मनाने असेच वाहून जात असाल, तर वर उठत आणि खाली बुडत असतानाही ज्ञानी माणसाजवळ नौका असेल.
12.242.2
प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैः ।
नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन ॥ १२.२४२.२ ॥
प्रज्ञेने निर्मिलेल्या नौकांनी धीर पुरुष अज्ञानी लोकांना पार नेतात; अज्ञानी मात्र इतरांना किंवा स्वतःलाही कधीच पार नेऊ शकत नाहीत.
12.242.3
छिन्नदोषो मुनिर्योगयुक्तो युञ्जीत द्वादश ।
दशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिष्क्रियः ॥ १२.२४२.३ ॥
दोष छेदलेल्या मुनीने योगयुक्त होऊन बारा (साधने) अभ्यासावीत; दहा कर्मांनी सुखकर वाटणाऱ्या पदार्थांच्या लाभ-हानीत निष्क्रिय राहून.
12.242.4
चक्षुराचारसंग्राहैर्मनसा दर्शनेन च ।
यच्छेद्वाङ्भनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२.२४२.४ ॥
आचाराच्या संयमाने, मनाने आणि दर्शनाने डोळ्यांना आवरावे; जो उत्तम ज्ञानाची इच्छा करतो त्याने वाणी आणि मनाला बुद्धीने आवरावे.
12.242.5
ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः ।
एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुणः ॥ १२.२४२.५ ॥
जो आत्म्याची शांती इच्छितो, त्याने ज्ञानाने आत्म्याला आवरावे; यांचा अनुद्रष्टा पुरुष अत्यंत भयंकर असला तरीही.
12.242.6
यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाऽप्यनृचो द्विजः ।
यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः ॥ १२.२४२.६ ॥
तो सर्व वेद जाणणारा असो वा ऋचा न जाणणारा द्विज असो; धार्मिक आणि यज्ञ करणारा असो वा अत्यंत पापी असो.
12.242.7
यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वैक्लव्यधारणः ।
तरत्येवं महादुर्गं जरामरणसागरम् ॥ १२.२४२.७ ॥
तो पुरुषांमधील व्याघ्र असो किंवा दुर्बलतेपासून मुक्त दृढ धारणा असलेला असो, असाच तो जरा-मरणाच्या त्या महादुर्गम सागराला तरून जातो.
12.242.8
एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानो ह्येवमन्ततः ।
अपि जिज्ञासमानोऽपि शब्दब्रह्माऽतिवर्तते ॥ १२.२४२.८ ॥
अशा प्रकारे या योगात युक्त होणारा, शेवटी असाच, जाणून घेण्याची इच्छा करणाराही शब्दब्रह्माच्याही पलीकडे जातो.
12.242.9
धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूवरः ।
अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीववन्धनः ॥ १२.२४२.९ ॥
धर्म हे त्याचे आसन, लज्जा हे त्याचे कवच, उपाय व अपाय हे त्याचे कूबर, अपान हा त्याचा अक्ष, प्राण हे त्याचे जोखड, प्रज्ञा व आयुष्य हे जीवाशी बांधणारे बंध.
12.242.10
चेतनाबन्धुरश्चारुश्चाचारग्रहनेमिमान् ।
दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥ १२.२४२.१० ॥
चेतना हा त्याचा सांगाडा आहे, आणि तो सुंदरही आहे; आचार हा त्याच्या चाकाची कडा आहे, इंद्रियांचे ग्रह हे त्याचे पकड आहेत; दर्शन व स्पर्शन हे वाहून नेणारे आहेत; घ्राण व श्रवण हे त्याचे वाहन आहेत.
12.242.11
प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरः सरः ॥ १२.२४२.११ ॥
प्रज्ञेने, सर्व तंत्रे हा त्याचा अंकुश; ज्ञान हा त्याचा सारथी; क्षेत्रज्ञाने अधिष्ठित; धीर; श्रद्धा व दम हे पुढे नेणारे.
12.242.12
त्यागरश्म्यनुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोतरः ।
जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके धिराजते ॥ १२.२४२.१२ ॥
त्यागाच्या लगामीच्या मागे जाणारा, कल्याणकारी, शौचात चालणारा, ध्यानाने पलीकडे जाणारा; जीवाशी जोडलेला हा दिव्य रथ ब्रह्मलोकात उत्तम शोभतो.
12.242.13
अथ संत्वरमाणस्य रथमेवं युयुक्षतः ।
अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम् ॥ १२.२४२.१३ ॥
आता घाई करून असा रथ जुंपणाऱ्या आणि अक्षराकडे जाण्याची इच्छा असलेल्या त्याला मी वेगाने जाण्याची विधी सांगतो.
12.242.14
सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते ।
पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्यास्तावत्यस्ताः प्रधारणाः ॥ १२.२४२.१४ ॥
वाणी संयमित करून जो सात पूर्ण धारणा प्राप्त करतो, तो मागे आणि बाजूला तितक्याच इतर सहाय्यक धारणाही प्राप्त करतो.
12.242.15
क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः ।
ज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः।
अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते ॥ १२.२४२.१५ ॥
क्रमाने पृथ्वीचे, वायूचे, आकाशाचे, जलाचे आणि तेजाचे ऐश्वर्य, बुद्धीपासून अहंकाराचे ऐश्वर्य आणि अव्यक्ताचेही ऐश्वर्य क्रमाने प्राप्त होते.
12.242.16
विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः ।
तथाऽस्य योगयुक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतः ॥ १२.२४२.१६ ॥
हे ज्याचे विक्रम आहेत, तो योगाने असा युक्त होतो; योगयुक्त अशा त्याला आपल्या आत्म्यात सिद्धी दिसते.
12.242.17
निर्मुच्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि पश्यतः ।
शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः ॥ १२.२४२.१७ ॥
सूक्ष्मतेमुळे मुक्त होताना तो ही रूपे पाहतो; हिवाळ्यातील धूर सूक्ष्म होऊन आकाशाचा आश्रय घेतो तसे.
12.242.18
तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत ।
अथ धूमस्य विरमेद्द्वितीयं रूपदर्शनम् ॥ १२.२४२.१८ ॥
अशाप्रकारे देहापासून मुक्त झालेल्याला पूर्वरूप होते; नंतर धूर थांबल्यावर दुसऱ्या रूपाचे दर्शन होते.
12.242.19
जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति ।
अपां व्यतिक्रमे चास्य वह्निरूपं प्रकाशते ॥ १२.२४२.१९ ॥
आकाशात जलरूपाप्रमाणे तेथेच आपल्या आत्म्यात तो पाहतो. आणि पाणी नाहीसे झाल्यावर त्याला अग्निरूप प्रकट होते.
12.242.20
तस्मिन्नुपरते चास्य वायव्यं सूक्ष्ममव्ययम् ।
रूपं प्रकाशते तस्य पीतवस्त्रवदव्ययम् ॥ १२.२४२.२० ॥
ते उपरत झाल्यावर त्याचे वायव्य, सूक्ष्म, अव्यय रूप प्रकट होते; पिवळ्या वस्त्राप्रमाणे त्याचे अव्यय रूप प्रकाशते.
12.242.21
तस्मिन्नुपरते रुपमाकाशस्य प्रकाशते ।
तस्मिन्नुपरते चास्य बुद्धिरूपं प्रकाशते।
ऊर्णारूपसवर्णस्य तस्य रूपं प्रकाशते ॥ १२.२४२.२१ ॥
ते उपरत झाल्यावर आकाशाचे रूप प्रकट होते. ते उपरत झाल्यावर त्याचे बुद्धिरूप प्रकाशते. कोळ्याच्या धाग्यासारखे त्याचे रूप प्रकाशते.
12.242.22
अथ श्वेतां गतिं गत्वा सोहङ्कारे प्रकाशते ।
सुशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमप्युक्तं ब्राह्मणस्य वै ॥ १२.२४२.२२ ॥
मग श्वेत मार्गाने जाऊन तो अहंकारात प्रकाशतो. मनाची सूक्ष्मता अत्यंत शुभ्र असल्याचे सांगितले आहे, आणि ते ब्राह्मणाबाबतही सांगितले आहे.
12.242.23
एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु ।
जातस्य पार्थिवैश्वर्यैः सृष्टिरिष्टा विधीयते ॥ १२.२४२.२३ ॥
हे उत्पन्न झाल्यावरही माझ्याकडून फलप्रकार ऐक. जन्मलेल्या माणसासाठी पार्थिव ऐश्वर्यांद्वारे इष्ट सृष्टी विहित केली जाते.
12.242.24
प्रजापतिरिवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजते प्रजाः ।
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा ॥ १२.२४२.२४ ॥
प्रजापतीसारखा अक्षोभ्य होऊन तो शरीरातून प्रजा निर्माण करतो — बोटाच्या किंवा अंगठ्याच्या मापाने, किंवा हाताने वा पायाने, त्याचप्रमाणे.
12.242.25
पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति श्रुतिः ।
आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रकाशते।
वर्णतो गृह्यते चाप्सु नापः पिबति चाशया ॥ १२.२४२.२५ ॥
पृथ्वीला कंपवणारा एकच गुण वायूचा आहे, असे श्रुती सांगते. आकाशभूत आकाशात समान वर्ण असल्यामुळे प्रकाशते; पाण्यात वर्णाने ग्रहण होते, पण इच्छेने ते पाणी पीत नाही.
12.242.26
न चास्य तेजसां रूपं दृश्यते शाम्यते तथा ।
अहंकारेऽस्य विजिते पञ्चैते स्युर्वशानुगाः ॥ १२.२४२.२६ ॥
याच्या तेजांचे रूप दिसत नाही; तसेच ते शांत होते. अहंकार जिंकला गेल्यावर हे पाचही त्याच्या वशात अनुयायी होतात.
12.242.27
षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ ।
निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते ॥ १२.२४२.२७ ॥
सहाही आत्मा व बुद्धी यांवर जिंकल्यावर निर्दोष प्रतिभा प्रकटते; ती पूर्णपणे याला व्यापते.
12.242.28
तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते ।
यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः ॥ १२.२४२.२८ ॥
तसेच व्यक्त आत्मा अव्यक्ताला प्राप्त होतो. ज्यातून लोक निघतो, आणि ते व्यक्त नावाने ओळखले जाते.
12.242.29
तत्राव्यक्तमयीं विद्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे ।
तथा व्यक्तमयं चैव संख्यापूर्वं निबोध मे ॥ १२.२४२.२९ ॥
तेथे अव्यक्तमय विद्या माझ्याकडून विस्ताराने ऐक; तसेच व्यक्तमय, संख्येपासून सुरुवात करून माझ्याकडून समजून घे.
12.242.30
पञ्चविंसतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम् ।
योगे साङ्ख्येऽपि च तथा विशेषं तत्र मे शृणु ॥ १२.२४२.३० ॥
पंचवीस तत्त्वे दोन्ही बाजूंनी समान आहेत. योगात व सांख्यातही तसेच; त्यांतील भेद माझ्याकडून ऐक.
12.242.31
प्रोक्तं तद्व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत् ।
जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम् ॥ १२.२४२.३१ ॥
ते व्यक्त असे म्हटले जाते; ते जन्मते, वाढते, जीर्ण होते आणि मरते—चार लक्षणांनी युक्त.
12.242.32
विपरीतमतो यत्तु तदव्यक्तमुदाहृतम् ।
द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ ॥ १२.२४२.३२ ॥
याच्या विरुद्ध जे आहे ते अव्यक्त म्हटले आहे. वेदांत आणि सिद्धांतांतही दोन आत्मे सांगितले आहेत.
12.242.33
चतुर्लक्षणजं त्वाद्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षते ।
व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धिरथेतरत्
सत्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमव्यक्तदर्शनम् ॥ १२.२४२.३३ ॥
चार लक्षणांपासून जन्मलेल्या पहिल्याला चतुर्वर्ग म्हणतात. व्यक्त आणि अव्यक्तापासून जन्मलेले, बुद्धी, दुसरे सत्त्व, क्षेत्रज्ञ—ही दोन्ही अव्यक्त-दर्शने आहेत.
12.242.34
द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेष्वनुरज्यतः ।
विषयात्प्रतिसंहारः साङ्ख्यानां विद्धि लक्षणम् ॥ १२.२४२.३४ ॥
वेदांत दोन आत्मे सांगितले आहेत; विषयांत आसक्त असणाऱ्यांचे विषयांपासून मागे हटणे—हे सांख्यांचे लक्षण आहे, असे जाण.
12.242.35
निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः ।
नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः ॥ १२.२४२.३५ ॥
ममतारहित, अहंकाररहित, द्वंद्वरहित, संशय छेदलेला; क्रोध करत नाही, द्वेष करत नाही, असत्य वाणी बोलत नाही.
12.242.36
आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रीयं ध्याति नाशुभम् ।
वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः ॥ १२.२४२.३६ ॥
शिव्या दिल्या गेल्या, मारले गेले तरी तो मैत्रीचे ध्यान करतो, अशुभाचे नाही; वाणी, दंड (कर्म) आणि मन—या तिन्हींना आवरणारा.
12.242.37
समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते ।
नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः ॥ १२.२४२.३७ ॥
जो सर्व भूतांप्रती समभाव बाळगतो, तो ब्रह्माला प्राप्त होतो. तो कशाची इच्छा करत नाही, इच्छाहीनही नसतो; केवळ जीवनयात्रेच्या गरजेपुरता स्थिर असतो.
12.242.38
अलोलुपोऽव्यथो दान्तो नाकृतिर्न निराकृतिः ।
नास्येन्द्रियमनेकाग्रं नाविक्षिप्तमनोरथः ॥ १२.२४२.३८ ॥
तो लोभरहित, व्यथारहित, संयमी असतो; त्याला विशेष बाह्य रूप नसते, विकृतीही नसते. त्याच्या इंद्रियांची एकाग्रता ढळत नाही, त्याच्या इच्छा विखुरलेल्या नसतात.
12.242.39
सर्वभूतसदृङ्भैत्रः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ १२.२४२.३९ ॥
तो सर्व प्राण्यांना समानपणे पाहणारा, मैत्रीभाव बाळगणारा असतो; मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने यांना समान मानतो. प्रिय आणि अप्रिय त्याच्यासाठी सारखे असतात; तो धीर असतो, निंदा आणि स्वतःच्या स्तुतीतही समान राहतो.
12.242.40
अस्पृहः सर्वकामेभ्यो ब्रह्मचर्यदृढव्रतः ।
अहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्साङ्ख्यो विमुच्यते ॥ १२.२४२.४० ॥
तो सर्व इच्छांपासून अनासक्त, ब्रह्मचर्याचे दृढ व्रत पाळणारा, सर्व प्राण्यांप्रती अहिंसक असतो. असा सांख्य मुक्त होतो.
12.242.41
यथा योगाद्विमुच्यन्ते कारणैर्यैर्निबोध तत् ।
योगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते ॥ १२.२४२.४१ ॥
योगाने कोणत्या कारणांनी लोक मुक्त होतात, ते जाण. जो योगैश्वर्याला ओलांडतो आणि त्यालाही ओलांडतो, तो मुक्त होतो.
12.242.42
इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः ।
एवं भवति निर्द्वन्द्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति ॥ १२.२४२.४२ ॥
भावातून जन्मलेली ही बुद्धी तुला सांगितली, यात संशय नाही. अशा प्रकारे द्वंद्वांपासून मुक्त होऊन तो ब्रह्माला प्राप्त होतो.