ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.242
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.242.1
अथ चेद्रोचयेदेतदुह्यते मनसा तथा ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत् ॥ १२.२४२.१ ॥
ଯଦି ଏହା ତୁମ ମନକୁ ରୁଚେ ଏବଂ ମନରେ ଏହିପରି ଭାସିଯାଅ, ତେବେ ଉପରକୁ ଉଠି ତଳକୁ ବୁଡ଼ିଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଜଣକ ଭେଲା ପାଇବେ।
12.242.2
प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैः ।
नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन ॥ १२.२४२.२ ॥
ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ନିର୍ମିତ ଭେଲା ଦ୍ୱାରା ଧୀର ପୁରୁଷମାନେ ଅଜ୍ଞମାନଙ୍କୁ ପାରକୁ ନିଅନ୍ତି; ଅଜ୍ଞମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କିମ୍ବା ନିଜକୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ପାର କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
12.242.3
छिन्नदोषो मुनिर्योगयुक्तो युञ्जीत द्वादश ।
दशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिष्क्रियः ॥ १२.२४२.३ ॥
ଦୋଷ ଛେଦନ କରିଥିବା ମୁନି ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ବାର (ସାଧନା)ର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଦଶ କର୍ମରେ ସୁଖକର ବୋଧ ହେଉଥିବା ପଦାର୍ଥର ଲାଭ-ହାନିରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରହି।
12.242.4
चक्षुराचारसंग्राहैर्मनसा दर्शनेन च ।
यच्छेद्वाङ्भनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२.२४२.४ ॥
ଆଚାରର ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା, ମନ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଆଖିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଯିଏ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ବାଣୀ ଓ ମନକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବ।
12.242.5
ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः ।
एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुणः ॥ १२.२४२.५ ॥
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାର ଶାନ୍ତି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବ; ଏମାନଙ୍କର ଦ୍ରଷ୍ଟା ପୁରୁଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
12.242.6
यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाऽप्यनृचो द्विजः ।
यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः ॥ १२.२४२.६ ॥
ସେ ସବୁ ବେଦ ଜାଣିଥିବା ହେଉ କିମ୍ବା ଋକ୍ ନ ଜାଣୁଥିବା ଦ୍ୱିଜ ହେଉ; ଧାର୍ମିକ ଓ ଯଜ୍ଞକାରୀ ହେଉ କିମ୍ବା ଅତି ପାପୀ ହେଉ।
12.242.7
यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वैक्लव्यधारणः ।
तरत्येवं महादुर्गं जरामरणसागरम् ॥ १२.२४२.७ ॥
ସେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ହେଉ କିମ୍ବା ଦୌର୍ବଲ୍ୟରହିତ ଦୃଢ଼ ଧାରଣାଧାରୀ ହେଉ, ଏହିପରି ସେ ଜରାମରଣର ସେହି ମହାଦୁର୍ଗମ ସାଗରକୁ ପାର ହୁଏ।
12.242.8
एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानो ह्येवमन्ततः ।
अपि जिज्ञासमानोऽपि शब्दब्रह्माऽतिवर्तते ॥ १२.२४२.८ ॥
ଏହିପରି ଏହି ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶେଷରେ ଏହିପରି, ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
12.242.9
धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूवरः ।
अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीववन्धनः ॥ १२.२४२.९ ॥
ଧର୍ମ ଏହାର ଆସନ, ଲଜ୍ଜା ଏହାର କବଚ, ଉପାୟ ଓ ଅପାୟ ଏହାର କୂବର, ଅପାନ ଏହାର ଅକ୍ଷ, ପ୍ରାଣ ଏହାର ଯୁଗ, ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ଆୟୁ ଜୀବ ସହ ବାନ୍ଧିବା ବନ୍ଧନ।
12.242.10
चेतनाबन्धुरश्चारुश्चाचारग्रहनेमिमान् ।
दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥ १२.२४२.१० ॥
ଚେତନା ଏହାର ଢାଞ୍ଚା, ଏବଂ ଏହା ସୁନ୍ଦର ମଧ୍ୟ; ଆଚାର ଏହାର ଚକ୍ର-ଧାର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଗ୍ରହ ଏହାର ଧରିବା ଅଂଶ; ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ପର୍ଶନ ବହନକାରୀ; ଘ୍ରାଣ ଓ ଶ୍ରବଣ ଏହାର ବାହନ।
12.242.11
प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरः सरः ॥ १२.२४२.११ ॥
ପ୍ରଜ୍ଞାରେ, ସମସ୍ତ ତନ୍ତ୍ର ଏହାର ଅଙ୍କୁଶ; ଜ୍ଞାନ ଏହାର ସାରଥି; କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ; ଧୀର; ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଦମ ଆଗକୁ ନେଉଥିବା।
12.242.12
त्यागरश्म्यनुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोतरः ।
जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके धिराजते ॥ १२.२४२.१२ ॥
ତ୍ୟାଗର ରଶ୍ମି ଅନୁସରଣକାରୀ, କଲ୍ୟାଣକାରୀ, ଶୌଚରେ ଗମନକାରୀ, ଧ୍ୟାନରେ ପାରିକୁ ଯାଉଥିବା; ଜୀବ ସହ ଯୋଡ଼ା ହୋଇଥିବା ଏହି ଦିବ୍ୟ ରଥ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଶୋଭେ।
12.242.13
अथ संत्वरमाणस्य रथमेवं युयुक्षतः ।
अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम् ॥ १२.२४२.१३ ॥
ବର୍ତ୍ତମାନ ଶୀଘ୍ର ଏହିପରି ରଥ ଯୋଡ଼ୁଥିବା ଏବଂ ଅକ୍ଷର ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଲୋକ ପାଇଁ ମୁଁ ଦ୍ରୁତଗମନର ବିଧି କହିବି।
12.242.14
सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते ।
पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्यास्तावत्यस्ताः प्रधारणाः ॥ १२.२४२.१४ ॥
ବାକ୍ୟକୁ ସଂଯତ କରି ଯିଏ ସାତୋଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା ପାଏ, ସେ ପଛରେ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସେତିକି ଅନ୍ୟ ସହାୟକ ଧାରଣା ମଧ୍ୟ ପାଏ।
12.242.15
क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः ।
ज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः।
अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते ॥ १२.२४२.१५ ॥
କ୍ରମଶଃ ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ତେଜର ଯେଉଁ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିରୁ ଅହଂକାରର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କ୍ରମଶଃ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
12.242.16
विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः ।
तथाऽस्य योगयुक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतः ॥ १२.२४२.१६ ॥
ଏଗୁଡ଼ିକ ତାର ବିକ୍ରମ; ସେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ଯୁକ୍ତ ହୁଏ; ଯୋଗଯୁକ୍ତ ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସିଦ୍ଧି ଦେଖେ।
12.242.17
निर्मुच्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि पश्यतः ।
शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः ॥ १२.२४२.१७ ॥
ସୂକ୍ଷ୍ମତା ହେତୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଥିବା ସେ ଏହି ରୂପମାନ ଦେଖେ; ଶୀତ ଋତୁର ଧୂଆଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ ଯେପରି।
12.242.18
तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत ।
अथ धूमस्य विरमेद्द्वितीयं रूपदर्शनम् ॥ १२.२४२.१८ ॥
ଏହିପରି ଦେହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଲୋକର ପୂର୍ବରୂପ ହୁଏ; ତା'ପରେ ଧୂଆଁ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ଦର୍ଶନ ହୁଏ।
12.242.19
जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति ।
अपां व्यतिक्रमे चास्य वह्निरूपं प्रकाशते ॥ १२.२४२.१९ ॥
ଆକାଶରେ ଜଳରୂପ ପରି ସେଠାରେ ହିଁ ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖେ। ଏବଂ ଜଳ ଅପସରିଲେ ତାହାର ଅଗ୍ନିରୂପ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
12.242.20
तस्मिन्नुपरते चास्य वायव्यं सूक्ष्ममव्ययम् ।
रूपं प्रकाशते तस्य पीतवस्त्रवदव्ययम् ॥ १२.२४२.२० ॥
ତାହା ଉପରତ ହେଲେ ତାହାର ବାୟବ୍ୟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅବ୍ୟୟ ରୂପ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ପୀତ ବସ୍ତ୍ର ପରି ତାହାର ଅବ୍ୟୟ ରୂପ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
12.242.21
तस्मिन्नुपरते रुपमाकाशस्य प्रकाशते ।
तस्मिन्नुपरते चास्य बुद्धिरूपं प्रकाशते।
ऊर्णारूपसवर्णस्य तस्य रूपं प्रकाशते ॥ १२.२४२.२१ ॥
ତାହା ଉପରତ ହେଲେ ଆକାଶର ରୂପ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ତାହା ଉପରତ ହେଲେ ତାହାର ବୁଦ୍ଧିରୂପ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ମାକଡ଼ିସାର ସୂତା ପରି ରୂପ ବିଶିଷ୍ଟ ତାହାର ରୂପ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
12.242.22
अथ श्वेतां गतिं गत्वा सोहङ्कारे प्रकाशते ।
सुशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमप्युक्तं ब्राह्मणस्य वै ॥ १२.२४२.२२ ॥
ଅତଃପର ଶ୍ୱେତ ପଥରେ ଯାଇ ସେ ଅହଙ୍କାରରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ମନର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣର ମଧ୍ୟ ଏହା କୁହାଯାଇଛି।
12.242.23
एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु ।
जातस्य पार्थिवैश्वर्यैः सृष्टिरिष्टा विधीयते ॥ १२.२४२.२३ ॥
ଏଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଠାରୁ ଫଳଭେଦ ଶୁଣ। ଜାତଙ୍କ ପାଇଁ ପାର୍ଥିବ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଇଷ୍ଟ ସୃଷ୍ଟି ବିଧାନ କରାଯାଏ।
12.242.24
प्रजापतिरिवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजते प्रजाः ।
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा ॥ १२.२४२.२४ ॥
ପ୍ରଜାପତି ପରି ଅକ୍ଷୋଭ୍ୟ ହୋଇ ସେ ଶରୀରରୁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ — ଅଙ୍ଗୁଳି କିମ୍ବା ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠ ପରିମାଣରେ, କିମ୍ବା ହାତ ବା ପାଦ ଦ୍ୱାରା, ସେହିପରି।
12.242.25
पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति श्रुतिः ।
आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रकाशते।
वर्णतो गृह्यते चाप्सु नापः पिबति चाशया ॥ १२.२४२.२५ ॥
ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପାଇବା ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ବାୟୁର — ଶ୍ରୁତି ଏପରି କହେ। ଆକାଶଭୂତ ଆକାଶରେ ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣ ହେବାରୁ ପ୍ରକାଶେ; ଜଳରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଇଚ୍ଛାରେ ଜଳ ପିଏ ନାହିଁ।
12.242.26
न चास्य तेजसां रूपं दृश्यते शाम्यते तथा ।
अहंकारेऽस्य विजिते पञ्चैते स्युर्वशानुगाः ॥ १२.२४२.२६ ॥
ଏହାର ତେଜର ରୂପ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ସେହିପରି ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଅହଂକାର ଜିତାଗଲେ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ତାହାର ବଶରେ ଅନୁଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି।
12.242.27
षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ ।
निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते ॥ १२.२४२.२७ ॥
ଛଅକୁ ଆତ୍ମାରେ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଜିତିଲେ, ତା'ପରେ ନିର୍ଦୋଷ ପ୍ରତିଭା ଉଦିତ ହୁଏ; ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରେ ଏହାକୁ ଆଚ୍ଛାଦନ କରେ।
12.242.28
तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते ।
यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः ॥ १२.२४२.२८ ॥
ସେହିପରି ବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମା ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯାହାଠାରୁ ଲୋକ ନିର୍ଗତ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହା ବ୍ୟକ୍ତ ନାମରେ ଅଭିହିତ ହୁଏ।
12.242.29
तत्राव्यक्तमयीं विद्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे ।
तथा व्यक्तमयं चैव संख्यापूर्वं निबोध मे ॥ १२.२४२.२९ ॥
ସେଥିରେ ଅବ୍ୟକ୍ତମୟ ବିଦ୍ୟା ମୋ ପାଖରୁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣ; ସେହିପରି ବ୍ୟକ୍ତମୟ ମଧ୍ୟ, ସଂଖ୍ୟାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମୋ ପାଖରୁ ବୁଝ।
12.242.30
पञ्चविंसतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम् ।
योगे साङ्ख्येऽपि च तथा विशेषं तत्र मे शृणु ॥ १२.२४२.३० ॥
ପଚିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ଉଭୟ ପାଖରେ ସମାନ। ଯୋଗ ଓ ସାଂଖ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି; ସେମାନଙ୍କ ବିଶେଷତା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
12.242.31
प्रोक्तं तद्व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत् ।
जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम् ॥ १२.२४२.३१ ॥
ତାହା ବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହା ଜନ୍ମେ, ବଢେ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଓ ମରେ—ଚାରି ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ।
12.242.32
विपरीतमतो यत्तु तदव्यक्तमुदाहृतम् ।
द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ ॥ १२.२४२.३२ ॥
ଏହାର ବିପରୀତ ଯାହା, ତାହା ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବେଦ ଓ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଆତ୍ମା କୁହାଯାଇଛି।
12.242.33
चतुर्लक्षणजं त्वाद्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षते ।
व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धिरथेतरत्
सत्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमव्यक्तदर्शनम् ॥ १२.२४२.३३ ॥
ଚାରି ଲକ୍ଷଣରୁ ଜାତ ପ୍ରଥମକୁ ଚତୁର୍ବର୍ଗ କୁହାଯାଏ। ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଜାତ, ବୁଦ୍ଧି, ଅନ୍ୟଟି ସତ୍ତ୍ୱ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ—ଏହି ଦୁଇଟି ଅବ୍ୟକ୍ତ-ଦର୍ଶନ।
12.242.34
द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेष्वनुरज्यतः ।
विषयात्प्रतिसंहारः साङ्ख्यानां विद्धि लक्षणम् ॥ १२.२४२.३४ ॥
ବେଦରେ ଦୁଇ ଆତ୍ମା କୁହାଯାଇଛି; ବିଷୟରେ ଅନୁରକ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ବିଷୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର—ଏହା ସାଂଖ୍ୟମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ଜାଣ।
12.242.35
निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः ।
नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः ॥ १२.२४२.३५ ॥
ମମତାରହିତ, ଅହଂକାରରହିତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ, ସଂଶୟ ଛେଦିତ; କ୍ରୋଧ କରେ ନାହିଁ, ଦ୍ୱେଷ କରେ ନାହିଁ, ମିଥ୍ୟା ବାକ୍ୟ କହେ ନାହିଁ।
12.242.36
आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रीयं ध्याति नाशुभम् ।
वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः ॥ १२.२४२.३६ ॥
ଗାଳି ଦିଆଗଲେ ଓ ମାଡ଼ ଦିଆଗଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୈତ୍ରୀକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ଅଶୁଭକୁ ନୁହେଁ; ବାକ୍, ଦଣ୍ଡ (କର୍ମ) ଓ ମନ—ଏହି ତିନିକୁ ନିବର୍ତ୍ତକ।
12.242.37
समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते ।
नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः ॥ १२.२४२.३७ ॥
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସମଭାବ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଲାଭ କରେ। ସେ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ, ଇଚ୍ଛାହୀନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କେବଳ ଜୀବନଯାତ୍ରାର ଆବଶ୍ୟକତାରେ ସ୍ଥିତ ରହେ।
12.242.38
अलोलुपोऽव्यथो दान्तो नाकृतिर्न निराकृतिः ।
नास्येन्द्रियमनेकाग्रं नाविक्षिप्तमनोरथः ॥ १२.२४२.३८ ॥
ସେ ଲୋଭହୀନ, ବ୍ୟଥାହୀନ, ଦମନଶୀଳ; ତାଙ୍କର କୌଣସି ବିଶେଷ ବାହ୍ୟ ରୂପ ନାହିଁ, ବିକୃତିମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ କାମନା ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.242.39
सर्वभूतसदृङ्भैत्रः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ १२.२४२.३९ ॥
ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖେ, ମୈତ୍ରୀଭାବ ଥିବା; ମାଟିର ଢେଳା, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ମାନେ। ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ; ସେ ଧୀର, ନିନ୍ଦା ଓ ନିଜର ପ୍ରଶଂସାରେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ରହେ।
12.242.40
अस्पृहः सर्वकामेभ्यो ब्रह्मचर्यदृढव्रतः ।
अहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्साङ्ख्यो विमुच्यते ॥ १२.२४२.४० ॥
ସେ ସମସ୍ତ କାମନାରୁ ନିସ୍ପୃହ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ଦୃଢ଼ବ୍ରତଧାରୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସକ। ଏମିତି ସାଂଖ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
12.242.41
यथा योगाद्विमुच्यन्ते कारणैर्यैर्निबोध तत् ।
योगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते ॥ १२.२४२.४१ ॥
ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା କେଉଁ କାରଣରୁ ଲୋକେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତାହା ଜାଣ। ଯେ ଯୋଗୈଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଏବଂ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
12.242.42
इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः ।
एवं भवति निर्द्वन्द्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति ॥ १२.२४२.४२ ॥
ଭାବରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ବୁଦ୍ଧି ତୁମକୁ କୁହାଗଲା, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଲାଭ କରେ।