ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 12.242
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.242.1
अथ चेद्रोचयेदेतदुह्यते मनसा तथा ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत् ॥ १२.२४२.१ ॥
ಇದು ನಿನಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾದರೆ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೀಗೆ ತೇಲಿಕೊಂಡು ಮೇಲೇರುತ್ತಾ ಮುಳುಗುತ್ತಾ ಇರುವಾಗಲೂ ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಒಂದು ತೆಪ್ಪ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
12.242.2
प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैः ।
नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन ॥ १२.२४२.२ ॥
ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ತೆಪ್ಪಗಳಿಂದ ಧೀರರು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ದಡ ಸೇರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇತರರನ್ನಾಗಲಿ ತಮ್ಮನ್ನಾಗಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ದಡ ಸೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
12.242.3
छिन्नदोषो मुनिर्योगयुक्तो युञ्जीत द्वादश ।
दशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिष्क्रियः ॥ १२.२४२.३ ॥
ದೋಷಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮುನಿ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಹನ್ನೆರಡನ್ನು ಅಭ್ಯಸಿಸಬೇಕು; ಹತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸುಖವೆನಿಸುವ ವಸ್ತುಗಳ ಲಾಭ-ನಷ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯನಾಗಿ.
12.242.4
चक्षुराचारसंग्राहैर्मनसा दर्शनेन च ।
यच्छेद्वाङ्भनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२.२४२.४ ॥
ಆಚಾರದ ಸಂಯಮದಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮತ್ತು ನೋಟದಿಂದ ಕಣ್ಣನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಬೇಕು; ಉತ್ತಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಮಾತು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು.
12.242.5
ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः ।
एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुणः ॥ १२.२४२.५ ॥
ತನ್ನ ಆತ್ಮದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಬೇಕು; ಇವುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ಪುರುಷನು ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರನಾಗಿದ್ದರೂ.
12.242.6
यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाऽप्यनृचो द्विजः ।
यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः ॥ १२.२४२.६ ॥
ಅವನು ಸರ್ವ ವೇದಜ್ಞನಾಗಿರಲಿ, ಅಥವಾ ಋಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದ ದ್ವಿಜನಾಗಿರಲಿ; ಧಾರ್ಮಿಕನಾಗಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವನಾಗಿರಲಿ, ಅಥವಾ ಅತಿ ಪಾಪಿಯಾಗಿರಲಿ.
12.242.7
यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वैक्लव्यधारणः ।
तरत्येवं महादुर्गं जरामरणसागरम् ॥ १२.२४२.७ ॥
ಅವನು ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಘ್ರನಾಗಿರಲಿ, ಅಥವಾ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಿಲ್ಲದ ದೃಢಧಾರಣೆಯುಳ್ಳವನಾಗಿರಲಿ, ಹೀಗೆ ಜರಾಮರಣವೆಂಬ ಮಹಾದುರ್ಗಮ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ.
12.242.8
एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानो ह्येवमन्ततः ।
अपि जिज्ञासमानोऽपि शब्दब्रह्माऽतिवर्तते ॥ १२.२४२.८ ॥
ಹೀಗೆ ಈ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವನು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆಯೇ, ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುವವನೂ ಕೂಡ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.
12.242.9
धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूवरः ।
अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीववन्धनः ॥ १२.२४२.९ ॥
ಧರ್ಮವೇ ಅದರ ಆಸನ, ಲಜ್ಜೆಯೇ ಅದರ ಕವಚ, ಉಪಾಯ ಮತ್ತು ಅಪಾಯಗಳೇ ಅದರ ಕೂವರ, ಅಪಾನವೇ ಅದರ ಅಚ್ಚು, ಪ್ರಾಣವೇ ಅದರ ನೊಗ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಆಯುಸ್ಸೇ ಜೀವವನ್ನು ಬಂಧಿಸುವ ಬಂಧನಗಳು.
12.242.10
चेतनाबन्धुरश्चारुश्चाचारग्रहनेमिमान् ।
दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥ १२.२४२.१० ॥
ಚೇತನೆಯೇ ಅದರ ಚೌಕಟ್ಟು, ಅದು ಸುಂದರವೂ ಆಗಿದೆ; ಆಚಾರವೇ ಅದರ ಚಕ್ರದ ಅಂಚು, ಇಂದ್ರಿಯಗ್ರಹಗಳೇ ಅದರ ಹಿಡಿಗಳು; ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶನವೇ ಹೊತ್ತವುಗಳು; ಘ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣವೇ ಅದರ ವಾಹನಗಳು.
12.242.11
प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरः सरः ॥ १२.२४२.११ ॥
ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ, ಎಲ್ಲ ತಂತ್ರಗಳೇ ಅದರ ಅಂಕುಶ; ಜ್ಞಾನವೇ ಅದರ ಸಾರಥಿ; ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಿತ; ಧೀರ; ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ದಮವೇ ಮುಂದೆ ನಡೆಸುವವು.
12.242.12
त्यागरश्म्यनुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोतरः ।
जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके धिराजते ॥ १२.२४२.१२ ॥
ತ್ಯಾಗದ ಕಡಿವಾಣವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ, ಕ್ಷೇಮಕರ, ಶೌಚದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವ, ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ; ಜೀವನೊಂದಿಗೆ ನೊಗ ಹೂಡಿದ ಈ ದಿವ್ಯ ರಥವು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
12.242.13
अथ संत्वरमाणस्य रथमेवं युयुक्षतः ।
अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम् ॥ १२.२४२.१३ ॥
ಈಗ ಅವಸರದಿಂದ ಈ ರೀತಿ ರಥವನ್ನು ಕಟ್ಟುವವನಿಗೆ, ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಸೇರಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ, ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
12.242.14
सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते ।
पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्यास्तावत्यस्ताः प्रधारणाः ॥ १२.२४२.१४ ॥
ಮಾತನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಏಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವವನು, ಹಿಂದೆ ಮತ್ತು ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೇ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಇತರ ಸಹಾಯಕ ಧಾರಣೆಗಳನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
12.242.15
क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः ।
ज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः।
अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते ॥ १२.२४२.१५ ॥
ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭೂಮಿಯ, ವಾಯುವಿನ, ಆಕಾಶದ, ನೀರಿನ, ಅಗ್ನಿಯ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅಹಂಕಾರದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
12.242.16
विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः ।
तथाऽस्य योगयुक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतः ॥ १२.२४२.१६ ॥
ಇವುಗಳು ಅವನ ವಿಕ್ರಮಗಳು; ಅವನು ಹೀಗೆ ಯೋಗದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಯೋಗಯುಕ್ತನಾದ ಅವನು ತನ್ನ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.
12.242.17
निर्मुच्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि पश्यतः ।
शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः ॥ १२.२४२.१७ ॥
ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತಾ ಇವುಗಳ ರೂಪಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಶಿಶಿರ ಋತುವಿನ ಹೊಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವಂತೆ.
12.242.18
तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत ।
अथ धूमस्य विरमेद्द्वितीयं रूपदर्शनम् ॥ १२.२४२.१८ ॥
ಹೀಗೆ ದೇಹದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವನಿಗೆ ಪೂರ್ವರೂಪವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಹೊಗೆ ನಿಂತಾಗ ಎರಡನೆಯ ರೂಪದರ್ಶನವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
12.242.19
जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति ।
अपां व्यतिक्रमे चास्य वह्निरूपं प्रकाशते ॥ १२.२४२.१९ ॥
ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಜಲರೂಪದಂತೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ನೀರು ಮರೆಯಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಅಗ್ನಿರೂಪ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
12.242.20
तस्मिन्नुपरते चास्य वायव्यं सूक्ष्ममव्ययम् ।
रूपं प्रकाशते तस्य पीतवस्त्रवदव्ययम् ॥ १२.२४२.२० ॥
ಅದು ನಿಂತಾಗ ಅವನ ವಾಯವ್ಯ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಅವ್ಯಯ ರೂಪ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರದಂತೆ ಅವನ ಅವ್ಯಯ ರೂಪ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ.
12.242.21
तस्मिन्नुपरते रुपमाकाशस्य प्रकाशते ।
तस्मिन्नुपरते चास्य बुद्धिरूपं प्रकाशते।
ऊर्णारूपसवर्णस्य तस्य रूपं प्रकाशते ॥ १२.२४२.२१ ॥
ಅದು ನಿಂತಾಗ ಆಕಾಶದ ರೂಪ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ನಿಂತಾಗ ಅವನ ಬುದ್ಧಿರೂಪ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಜೇಡರ ನೂಲಿನಂತಿರುವ ಅವನ ರೂಪ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
12.242.22
अथ श्वेतां गतिं गत्वा सोहङ्कारे प्रकाशते ।
सुशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमप्युक्तं ब्राह्मणस्य वै ॥ १२.२४२.२२ ॥
ಆಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯ ದಾರಿಯನ್ನು ಸೇರಿ ಅವನು ಅಹಂಕಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ ಅತ್ಯಂತ ಶುಭ್ರವೆಂದು, ಅದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
12.242.23
एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु ।
जातस्य पार्थिवैश्वर्यैः सृष्टिरिष्टा विधीयते ॥ १२.२४२.२३ ॥
ಇವು ಉದಯಿಸಿದ ಬಳಿಕವೂ ನನ್ನ ಫಲಭೇದಗಳನ್ನು ಕೇಳು. ಹುಟ್ಟಿದವನಿಗೆ ಭೂಲೋಕದ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟವಾದ ಸೃಷ್ಟಿ ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
12.242.24
प्रजापतिरिवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजते प्रजाः ।
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा ॥ १२.२४२.२४ ॥
ಪ್ರಜಾಪತಿಯಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿ ಅವನು ದೇಹದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬೆರಳು ಅಥವಾ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಗಾತ್ರದಿಂದ, ಅಥವಾ ಕೈ ಅಥವಾ ಕಾಲಿನಿಂದ, ಹಾಗೆಯೇ.
12.242.25
पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति श्रुतिः ।
आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रकाशते।
वर्णतो गृह्यते चाप्सु नापः पिबति चाशया ॥ १२.२४२.२५ ॥
ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಪಿಸುವ ಒಂದೇ ಗುಣ ವಾಯುವಿನದು ಎಂದು ಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶ ಭೂತವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ವರ್ಣವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವರ್ಣದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆಸೆಯಿಂದ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
12.242.26
न चास्य तेजसां रूपं दृश्यते शाम्यते तथा ।
अहंकारेऽस्य विजिते पञ्चैते स्युर्वशानुगाः ॥ १२.२४२.२६ ॥
ಇವನ ತೇಜಸ್ಸುಗಳ ರೂಪ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಅವು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಹಂಕಾರ ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಈ ಐದೂ ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸುವವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ.
12.242.27
षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ ।
निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते ॥ १२.२४२.२७ ॥
ಆರನ್ನು, ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಿದಾಗ, ಆಗ ನಿರ್ದೋಷ ಪ್ರತಿಭೆ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇವನನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತದೆ.
12.242.28
तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते ।
यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः ॥ १२.२४२.२८ ॥
ಹಾಗೆಯೇ ವ್ಯಕ್ತ ಆತ್ಮವು ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಲೋಕ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ; ಅದು ವ್ಯಕ್ತ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.
12.242.29
तत्राव्यक्तमयीं विद्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे ।
तथा व्यक्तमयं चैव संख्यापूर्वं निबोध मे ॥ १२.२४२.२९ ॥
ಅಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತಮಯ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೇಳು; ಹಾಗೆಯೇ ವ್ಯಕ್ತಮಯವನ್ನೂ, ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ನನ್ನಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊ.
12.242.30
पञ्चविंसतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम् ।
योगे साङ्ख्येऽपि च तथा विशेषं तत्र मे शृणु ॥ १२.२४२.३० ॥
ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ತತ್ತ್ವಗಳು ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ. ಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ; ಅವುಗಳ ವಿಶೇಷವನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು.
12.242.31
प्रोक्तं तद्व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत् ।
जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम् ॥ १२.२४२.३१ ॥
ಅದು ವ್ಯಕ್ತ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಜೀರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಸಾಯುತ್ತದೆ—ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.
12.242.32
विपरीतमतो यत्तु तदव्यक्तमुदाहृतम् ।
द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ ॥ १२.२४२.३२ ॥
ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದದ್ದು ಅವ್ಯಕ್ತ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎರಡು ಆತ್ಮಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
12.242.33
चतुर्लक्षणजं त्वाद्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षते ।
व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धिरथेतरत्
सत्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमव्यक्तदर्शनम् ॥ १२.२४२.३३ ॥
ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೊದಲನೆಯದನ್ನು ಚತುರ್ವರ್ಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಕ್ತ, ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದದ್ದು, ಬುದ್ಧಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಸತ್ತ್ವ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ—ಈ ಎರಡು ಅವ್ಯಕ್ತ ದರ್ಶನ.
12.242.34
द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेष्वनुरज्यतः ।
विषयात्प्रतिसंहारः साङ्ख्यानां विद्धि लक्षणम् ॥ १२.२४२.३४ ॥
ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಆತ್ಮಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾದವರು—ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆತ—ಇದು ಸಾಂಖ್ಯರ ಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ತಿಳಿ.
12.242.35
निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः ।
नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः ॥ १२.२४२.३५ ॥
ಮಮಕಾರರಹಿತನು, ಅಹಂಕಾರರಹಿತನು, ದ್ವಂದ್ವರಹಿತನು, ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದವನು; ಕೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಳ್ಳಿನ ಮಾತು ಆಡುವುದಿಲ್ಲ.
12.242.36
आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रीयं ध्याति नाशुभम् ।
वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः ॥ १२.२४२.३६ ॥
ಬೈಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಶುಭವನ್ನಲ್ಲ; ವಾಕ್, ದಂಡ (ಕರ್ಮ), ಮನಸ್ಸು—ಈ ಮೂರನ್ನೂ ನಿವರ್ತಿಸುವವನು.
12.242.37
समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते ।
नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः ॥ १२.२४२.३७ ॥
ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವುಳ್ಳವನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಯಾವುದನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬಯಕೆ ಇಲ್ಲದವನೂ ಅಲ್ಲ; ಜೀವನ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟರಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ.
12.242.38
अलोलुपोऽव्यथो दान्तो नाकृतिर्न निराकृतिः ।
नास्येन्द्रियमनेकाग्रं नाविक्षिप्तमनोरथः ॥ १२.२४२.३८ ॥
ಅವನು ಲೋಭವಿಲ್ಲದವನು, ವ್ಯಥೆಯಿಲ್ಲದವನು, ದಮನಶೀಲನು; ಅವನಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಬಾಹ್ಯ ರೂಪವೂ ಇಲ್ಲ, ವಿಕೃತಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಚದುರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಆಸೆಗಳು ಹರಡುವುದಿಲ್ಲ.
12.242.39
सर्वभूतसदृङ्भैत्रः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ १२.२४२.३९ ॥
ಅವನು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುವವನು, ಮೈತ್ರಿಭಾವವುಳ್ಳವನು; ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆ, ಕಲ್ಲು, ಚಿನ್ನ ಇವುಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುವವನು. ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನ; ಅವನು ಧೀರನು, ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
12.242.40
अस्पृहः सर्वकामेभ्यो ब्रह्मचर्यदृढव्रतः ।
अहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्साङ्ख्यो विमुच्यते ॥ १२.२४२.४० ॥
ಅವನು ಎಲ್ಲ ಆಸೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನು, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ದೃಢವ್ರತ ಹೊಂದಿದವನು, ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಕಡೆಗೆ ಅಹಿಂಸಕನು. ಇಂತಹ ಸಾಂಖ್ಯನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
12.242.41
यथा योगाद्विमुच्यन्ते कारणैर्यैर्निबोध तत् ।
योगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते ॥ १२.२४२.४१ ॥
ಯೋಗದಿಂದ ಯಾವ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಜನರು ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿ. ಯೋಗೈಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ದಾಟಿದವನು, ಅದನ್ನೂ ದಾಟುವವನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
12.242.42
इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः ।
एवं भवति निर्द्वन्द्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति ॥ १२.२४२.४२ ॥
ಭಾವದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದವನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ.