મહાભારત · અધ્યાય 12.243
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.243.1
अथ ज्ञानप्लवं धीरो गृहीत्वा शान्तिमात्मनः ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च विद्यामेवाभिसंश्रयेत् ॥ १२.२४३.१ ॥
ત્યારે ધીર પુરુષે આત્માની શાંતિને જ્ઞાનની નાવ તરીકે પકડીને, ઉપર ઊઠતાં અને ડૂબતાં કેવળ વિદ્યાનો જ આશ્રય લેવો.
12.243.2
किं तज्ज्ञानमथो विद्या यथा निस्तरते द्वयम् ।
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तिरिति चैव हि ॥ १२.२४३.२ ॥
તે જ્ઞાન કયું? કઈ વિદ્યાથી આ બંનેને પાર કરી શકાય? પ્રવૃત્તિ-લક્ષણ ધર્મ અને નિવૃત્તિ, એ બે જ.
12.243.3
यस्तु पश्यन्स्वभावेन विनाभावमचेतनः ।
पुष्णाति स पुनः सर्वान्प्रज्ञया मुक्तहेतुकः ॥ १२.२४३.३ ॥
સ્વભાવથી જ અભાવને જોનારો અચેતન પુરુષ, ફરી પ્રજ્ઞાથી સૌનું પોષણ કરે છે; હેતુઓથી મુક્ત રહીને.
12.243.4
येषां चैकान्तभावेन स्वभावः कारणं मतम् ।
दूर्वातृणवृसीका ये ते लभन्ते न किंचन ॥ १२.२४३.४ ॥
જેમને એકાંતે સ્વભાવ જ કારણ મનાય છે, તેઓ દૂર્વા ઘાસ અને ઘાસના મૂળ જેવા કંઈ પણ મેળવતા નથી.
12.243.5
येचैनं पक्षमाश्रित्य निवर्तन्त्यल्पमेधसः ।
स्वभावं कारणं ज्ञात्वा न श्रेयः प्राप्नुवन्ति ते ॥ १२.२४३.५ ॥
આ પક્ષનો આશ્રય લઈને જે અલ્પબુદ્ધિ લોકો પાછા ફરે છે, સ્વભાવને કારણ જાણીને પણ તેઓ શ્રેય પામતા નથી.
12.243.6
स्वभावो हि विनाशाय मोहकर्ममनोभवः ।
निरुक्तमेतयोरेतत्स्वभावपरिभावयोः ॥ १२.२४३.६ ॥
સ્વભાવ ખરેખર વિનાશ માટે છે; તે મોહ, કર્મ અને મનમાંથી જન્મે છે. આ બંને વિશે, સ્વભાવ અને સ્વભાવ-ભાવના વિશે, આ જ કહેવાયું છે.
12.243.7
कृष्यादीनीह कर्माणि सस्यसंहरणानि च ।
प्रज्ञावद्भिः प्रक्लृप्तानि यानासनगृहाणि च ॥ १२.२४३.७ ॥
અહીં ખેતી વગેરે કર્મો અને પાકની લણણી, તેમજ વાહનો, આસનો અને ઘરો — આ બધું બુદ્ધિમાનોએ રચ્યું છે.
12.243.8
आक्रीडानां गृहाणां च गदानामगदस्य च ।
प्रज्ञावन्तः प्रवक्तारो ज्ञानवद्भिरनुष्ठिताः ॥ १२.२४३.८ ॥
રમતો, ઘરો, રોગો અને ઔષધો વિશે બુદ્ધિમાન પ્રવક્તાઓ જ્ઞાનીઓ દ્વારા આચરિત છે.
12.243.9
प्रज्ञा संयोजयत्यर्थैः प्रज्ञा श्रेयोऽधिगच्छति ।
राजानो भुञ्जते राज्यं प्रज्ञया तुल्यलक्षणाः ॥ १२.२४३.९ ॥
પ્રજ્ઞા અર્થો સાથે જોડે છે; પ્રજ્ઞા શ્રેય પ્રાપ્ત કરાવે છે; સમાન લક્ષણોવાળા રાજાઓ પ્રજ્ઞાથી રાજ્ય ભોગવે છે.
12.243.10
परावरं तु भूतानां ज्ञानेनैवोपलभ्यते ।
विद्यया तात सृष्टानां विद्यैवेह परा गतिः ॥ १२.२४३.१० ॥
પ્રાણીઓનું ઉચ્ચ-નીચ સ્વરૂપ જ્ઞાનથી જ જાણી શકાય છે; હે તાત, સર્જાયેલાઓ માટે અહીં વિદ્યા જ પરમ ગતિ છે.
12.243.11
भूतानां जन्म सर्वेषां विविधानां चतुर्विधम् ।
जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजं चोपलक्षयेत् ॥ १२.२४३.११ ॥
સર્વ પ્રાણીઓનો જન્મ વિવિધ છે, ચાર પ્રકારનો છે — જરાયુજ, અંડજ, ઉદ્ભિજ્જ અને સ્વેદજ; એમને ઓળખવા જોઈએ.
12.243.12
स्थावरेभ्यो विशिष्टानि जङ्गमान्युपधारयेत् ।
उपपन्नं हि यच्चेष्टा विशिष्येत विशेष्यया ॥ १२.२४३.१२ ॥
સ્થાવરો કરતાં જંગમ પ્રાણીઓને વિશિષ્ટ સમજવા; કારણ કે જે ચેષ્ટાવાળું છે તે પોતાની વિશેષતાથી વિશિષ્ટ ઠરે છે.
12.243.13
आहुर्द्विबहुपादानि जङ्गमानि द्वयानि तु ।
बहुषाद्भ्यो विशिष्टानि द्विपादानि बहून्यपि ॥ १२.२४३.१३ ॥
ચાલતાં પ્રાણીઓ બે પ્રકારનાં કહેવાય છે—બે પગવાળાં અને ઘણા પગવાળાં. ઘણા પગવાળાં કરતાં બે પગવાળાં શ્રેષ્ઠ છે; બે પગવાળાં પણ ઘણાં છે.
12.243.14
द्विपदानि द्वयान्याहुः पार्थिवानीतराणि च ।
पार्थिवानि विशिष्टानि तानि ह्यन्नानि भुञ्जते ॥ १२.२४३.१४ ॥
બે પગવાળાં પ્રાણીઓ બે પ્રકારનાં કહેવાય છે—પૃથ્વી પર રહેનારાં અને બીજાં. પૃથ્વી પર રહેનારાં શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તેઓ અન્ન ખાય છે.
12.243.15
पार्थिवानि द्वयान्याहुर्मध्यमान्युत्तमानि तु ।
मध्यमानि विशिष्टानि जातिधर्मोपधारणात् ॥ १२.२४३.१५ ॥
પૃથ્વી પર રહેનારાં પ્રાણીઓ બે પ્રકારનાં કહેવાય છે—મધ્યમ અને ઉત્તમ. મધ્યમ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તેઓ જાતિધર્મ ધારણ કરે છે.
12.243.16
मध्यमानि द्वयान्याहुर्धर्मज्ञानीतराणि च ।
धर्मज्ञानि विशिष्टानि कार्याकार्योपधारणात् ॥ १२.२४३.१६ ॥
મધ્યમ પ્રાણીઓ બે પ્રકારનાં કહેવાય છે—ધર્મજ્ઞ અને બીજાં. ધર્મજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તેઓ શું કરવું અને શું ન કરવું તે સમજે છે.
12.243.17
धर्मज्ञानि द्वयान्याहुर्वेदज्ञानीतराणि च ।
वेदज्ञानि विशिष्टानि वेदो ह्येषु प्रतिष्ठितः ॥ १२.२४३.१७ ॥
ધર્મજ્ઞ પ્રાણીઓ બે પ્રકારનાં કહેવાય છે—વેદજ્ઞ અને બીજાં. વેદજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે વેદ તેમનામાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.243.18
वेदज्ञानि द्वयान्याहुः प्रवक्तृणीतराणि च ।
प्रवक्तॄणि विशिष्टानि सर्वधर्मोपधारणात् ॥ १२.२४३.१८ ॥
વેદજ્ઞ પ્રાણીઓ બે પ્રકારનાં કહેવાય છે—પ્રવક્તા અને બીજાં. પ્રવક્તા શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તેઓ સર્વ ધર્મોને ધારણ કરે છે.
12.243.19
विज्ञायन्ते हि यैर्वेदाः सधर्माः सक्रियाफलाः ।
सधर्मा निखिला वेदाः प्रवक्तृभ्यो विनिःसृताः ॥ १२.२४३.१९ ॥
જેમના દ્વારા વેદો ધર્મ અને કર્મફળ સહિત જણાય છે, તે સર્વ વેદો પ્રવક્તાઓમાંથી નીકળ્યા છે.
12.243.20
प्रवक्तॄणि द्वयान्याहुरात्मज्ञानीतराणि च ।
आत्मज्ञानि विशिष्टानि जन्माजन्मोपधारणात् ॥ १२.२४३.२० ॥
પ્રવક્તાઓ બે પ્રકારના કહેવાયા છે: આત્મજ્ઞાની અને બીજા; જન્મ અને અજન્મને ધારણ કરવાથી આત્મજ્ઞાનીઓ શ્રેષ્ઠ છે.
12.243.21
धर्मद्वयं हि यो वेद स सर्वज्ञः स सर्ववित् ।
सत्याशीः सत्यसंकल्पः सत्यः शुचिरथेश्वरः ॥ १२.२४३.२१ ॥
જે બે ધર્મોને જાણે છે તે જ સર્વજ્ઞ, સર્વવિત્ છે; સત્ય આશીર્વાદ અને સત્ય સંકલ્પવાળો, સત્યવાન, શુચિ, રથેશ્વર છે.
12.243.22
धर्मज्ञानप्रतिष्ठं हि तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातं परे च कृतनिश्चयम् ॥ १२.२४३.२२ ॥
ધર્મજ્ઞાનમાં સ્થિત તે બ્રાહ્મણને દેવો જાણે છે; જે શબ્દબ્રહ્મમાં નિષ્ણાત અને પરમમાં દૃઢ નિશ્ચયવાળો છે.
12.243.23
अन्तस्थं च बहिष्ठं च येऽधियज्ञाधिदैवतम् ।
जानन्ति तान्नमस्यामस्ते देवास्तात ते द्विजाः ॥ १२.२४३.२३ ॥
અંદર અને બહાર રહેલા અધિયજ્ઞ અને અધિદૈવતને જેઓ જાણે છે તેમને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ; હે તાત, તેઓ જ દેવ અને દ્વિજ છે.
12.243.24
तेषु विश्वमिदं भूतं साग्रं च जगदाहितम् ।
तेषां माहात्म्यभावस्य सदृशं नास्ति किंचन ॥ १२.२४३.२४ ॥
તેમનામાં આ સમગ્ર ભૂત અને અગ્ર સહિત આખું જગત સ્થાપિત છે; તેમના મહિમા અને સ્વભાવ સમાન કંઈ નથી.
12.243.25
आद्यन्तनिधनं चैव कर्म चातीत्य सर्वशः ।
चतुर्विधस्य भूतस्य सर्वस्येशाः स्वयंभुवः ॥ १२.२४३.२५ ॥
આદિ, અંત, લય અને કર્મને સર્વથા ઓળંગી ગયેલા; ચાર પ્રકારના સર્વ ભૂતોના સ્વયંભૂ ઈશ્વરો તેઓ જ છે.