ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.243
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.243.1
अथ ज्ञानप्लवं धीरो गृहीत्वा शान्तिमात्मनः ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च विद्यामेवाभिसंश्रयेत् ॥ १२.२४३.१ ॥
ਤਦ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਬੇੜੀ ਵਾਂਗ ਫੜ ਕੇ, ਉੱਪਰ ਉੱਠਦਿਆਂ ਤੇ ਡੁੱਬਦਿਆਂ ਕੇਵਲ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲਵੇ।
12.243.2
किं तज्ज्ञानमथो विद्या यथा निस्तरते द्वयम् ।
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तिरिति चैव हि ॥ १२.२४३.२ ॥
ਉਹ ਗਿਆਨ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਵਿੱਦਿਆ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਿਆ ਜਾਏ? ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ-ਲੱਛਣ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ, ਇਹ ਹੀ ਦੋਵੇਂ ਹਨ।
12.243.3
यस्तु पश्यन्स्वभावेन विनाभावमचेतनः ।
पुष्णाति स पुनः सर्वान्प्रज्ञया मुक्तहेतुकः ॥ १२.२४३.३ ॥
ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਹੀ ਅਭਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਅਚੇਤਨ ਪੁਰਖ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਿਆ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ।
12.243.4
येषां चैकान्तभावेन स्वभावः कारणं मतम् ।
दूर्वातृणवृसीका ये ते लभन्ते न किंचन ॥ १२.२४३.४ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਕੱਲੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਰਵਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।
12.243.5
येचैनं पक्षमाश्रित्य निवर्तन्त्यल्पमेधसः ।
स्वभावं कारणं ज्ञात्वा न श्रेयः प्राप्नुवन्ति ते ॥ १२.२४३.५ ॥
ਇਸ ਪੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਅ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।
12.243.6
स्वभावो हि विनाशाय मोहकर्ममनोभवः ।
निरुक्तमेतयोरेतत्स्वभावपरिभावयोः ॥ १२.२४३.६ ॥
ਸੁਭਾਅ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਹੈ; ਉਹ ਮੋਹ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਬਾਰੇ, ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬਾਰੇ, ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.243.7
कृष्यादीनीह कर्माणि सस्यसंहरणानि च ।
प्रज्ञावद्भिः प्रक्लृप्तानि यानासनगृहाणि च ॥ १२.२४३.७ ॥
ਇੱਥੇ ਖੇਤੀ ਆਦਿ ਕਰਮ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਅਤੇ ਵਾਹਨ, ਆਸਨ ਤੇ ਘਰ — ਇਹ ਸਭ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ।
12.243.8
आक्रीडानां गृहाणां च गदानामगदस्य च ।
प्रज्ञावन्तः प्रवक्तारो ज्ञानवद्भिरनुष्ठिताः ॥ १२.२४३.८ ॥
ਖੇਡਾਂ, ਘਰਾਂ, ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।
12.243.9
प्रज्ञा संयोजयत्यर्थैः प्रज्ञा श्रेयोऽधिगच्छति ।
राजानो भुञ्जते राज्यं प्रज्ञया तुल्यलक्षणाः ॥ १२.२४३.९ ॥
ਪ੍ਰਗਿਆ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਗਿਆ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਗਿਆ ਨਾਲ ਰਾਜ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
12.243.10
परावरं तु भूतानां ज्ञानेनैवोपलभ्यते ।
विद्यया तात सृष्टानां विद्यैवेह परा गतिः ॥ १२.२४३.१० ॥
ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਰੂਪ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਵਿਦਿਆ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।
12.243.11
भूतानां जन्म सर्वेषां विविधानां चतुर्विधम् ।
जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजं चोपलक्षयेत् ॥ १२.२४३.११ ॥
ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਭਿੰਨ ਹੈ, ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ — ਜਰਾਯੂਜ, ਅੰਡਜ, ਉਦਭਿੱਜ ਅਤੇ ਸਵੇਦਜ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.243.12
स्थावरेभ्यो विशिष्टानि जङ्गमान्युपधारयेत् ।
उपपन्नं हि यच्चेष्टा विशिष्येत विशेष्यया ॥ १२.२४३.१२ ॥
ਸਥਾਵਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜੰਗਮ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਚੇਸ਼ਟਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ।
12.243.13
आहुर्द्विबहुपादानि जङ्गमानि द्वयानि तु ।
बहुषाद्भ्यो विशिष्टानि द्विपादानि बहून्यपि ॥ १२.२४३.१३ ॥
ਚਲਦੇ ਜੀਵ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ। ਬਹੁਤ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹਨ; ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹਨ।
12.243.14
द्विपदानि द्वयान्याहुः पार्थिवानीतराणि च ।
पार्थिवानि विशिष्टानि तानि ह्यन्नानि भुञ्जते ॥ १२.२४३.१४ ॥
ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੰਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
12.243.15
पार्थिवानि द्वयान्याहुर्मध्यमान्युत्तमानि तु ।
मध्यमानि विशिष्टानि जातिधर्मोपधारणात् ॥ १२.२४३.१५ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਉੱਤਮ। ਮੱਧਮ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਤੀ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਦੇ ਹਨ।
12.243.16
मध्यमानि द्वयान्याहुर्धर्मज्ञानीतराणि च ।
धर्मज्ञानि विशिष्टानि कार्याकार्योपधारणात् ॥ १२.२४३.१६ ॥
ਮੱਧਮ ਜੀਵ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ।
12.243.17
धर्मज्ञानि द्वयान्याहुर्वेदज्ञानीतराणि च ।
वेदज्ञानि विशिष्टानि वेदो ह्येषु प्रतिष्ठितः ॥ १२.२४३.१७ ॥
ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।
12.243.18
वेदज्ञानि द्वयान्याहुः प्रवक्तृणीतराणि च ।
प्रवक्तॄणि विशिष्टानि सर्वधर्मोपधारणात् ॥ १२.२४३.१८ ॥
ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦੇ ਹਨ।
12.243.19
विज्ञायन्ते हि यैर्वेदाः सधर्माः सक्रियाफलाः ।
सधर्मा निखिला वेदाः प्रवक्तृभ्यो विनिःसृताः ॥ १२.२४३.१९ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮਫਲ ਸਹਿਤ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਪ੍ਰਵਕਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ।
12.243.20
प्रवक्तॄणि द्वयान्याहुरात्मज्ञानीतराणि च ।
आत्मज्ञानि विशिष्टानि जन्माजन्मोपधारणात् ॥ १२.२४३.२० ॥
ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ: ਆਤਮਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ; ਜਨਮ ਤੇ ਅਜਨਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਆਤਮਗਿਆਨੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ।
12.243.21
धर्मद्वयं हि यो वेद स सर्वज्ञः स सर्ववित् ।
सत्याशीः सत्यसंकल्पः सत्यः शुचिरथेश्वरः ॥ १२.२४३.२१ ॥
ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਬਗਿਆ, ਸਰਬਵਿੱਦ ਹੈ; ਸੱਚੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੇ ਸੱਚੇ ਸੰਕਲਪ ਵਾਲਾ, ਸੱਚਾ, ਸ਼ੁਚੀ, ਰਥੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।
12.243.22
धर्मज्ञानप्रतिष्ठं हि तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातं परे च कृतनिश्चयम् ॥ १२.२४३.२२ ॥
ਧਰਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਾ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.243.23
अन्तस्थं च बहिष्ठं च येऽधियज्ञाधिदैवतम् ।
जानन्ति तान्नमस्यामस्ते देवास्तात ते द्विजाः ॥ १२.२४३.२३ ॥
ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਸਥਿਤ ਅਧਿਯੱਗ ਅਤੇ ਅਧਿਦੇਵਤ ਨੂੰ ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਹੀ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦ੍ਵਿਜ ਹਨ।
12.243.24
तेषु विश्वमिदं भूतं साग्रं च जगदाहितम् ।
तेषां माहात्म्यभावस्य सदृशं नास्ति किंचन ॥ १२.२४३.२४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੂਤ ਅਤੇ ਅਗ੍ਰ ਸਹਿਤ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
12.243.25
आद्यन्तनिधनं चैव कर्म चातीत्य सर्वशः ।
चतुर्विधस्य भूतस्य सर्वस्येशाः स्वयंभुवः ॥ १२.२४३.२५ ॥
ਆਦਿ, ਅੰਤ, ਲੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਰਵਥਾ ਲੰਘ ਗਏ; ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਵੈਭੂ ਈਸ਼ਵਰ ਉਹੀ ਹਨ।