ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.243
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.243.1
अथ ज्ञानप्लवं धीरो गृहीत्वा शान्तिमात्मनः ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च विद्यामेवाभिसंश्रयेत् ॥ १२.२४३.१ ॥
ତେବେ ଧୀର ପୁରୁଷ ଆତ୍ମାର ଶାନ୍ତିକୁ ଜ୍ଞାନର ଭେଲା ରୂପେ ଧରି, ଉପରକୁ ଉଠିବା ଓ ତଳକୁ ଡୁବିବା ସମୟରେ କେବଳ ବିଦ୍ୟାକୁ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ କରିବ।
12.243.2
किं तज्ज्ञानमथो विद्या यथा निस्तरते द्वयम् ।
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तिरिति चैव हि ॥ १२.२४३.२ ॥
ସେ ଜ୍ଞାନ କ'ଣ? କେଉଁ ବିଦ୍ୟାରେ ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ପାର ହୁଏ? ପ୍ରବୃତ୍ତି-ଲକ୍ଷଣ ଧର୍ମ ଓ ନିବୃତ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଟି ହିଁ।
12.243.3
यस्तु पश्यन्स्वभावेन विनाभावमचेतनः ।
पुष्णाति स पुनः सर्वान्प्रज्ञया मुक्तहेतुकः ॥ १२.२४३.३ ॥
ସ୍ୱଭାବରୁ ହିଁ ଅଭାବକୁ ଦେଖୁଥିବା ଅଚେତନ ଜଣେ, ପୁଣି ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ; କାରଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ।
12.243.4
येषां चैकान्तभावेन स्वभावः कारणं मतम् ।
दूर्वातृणवृसीका ये ते लभन्ते न किंचन ॥ १२.२४३.४ ॥
ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକାନ୍ତ ଭାବରେ ସ୍ୱଭାବ ହିଁ କାରଣ ବୋଲି ମନାଯାଏ, ସେମାନେ ଦୂର୍ବା ଘାସ ଓ ଘାସ ମୂଳ ପରି କିଛି ହେଁ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
12.243.5
येचैनं पक्षमाश्रित्य निवर्तन्त्यल्पमेधसः ।
स्वभावं कारणं ज्ञात्वा न श्रेयः प्राप्नुवन्ति ते ॥ १२.२४३.५ ॥
ଏହି ପକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ଲୋକେ ଫେରି ଆସନ୍ତି; ସ୍ୱଭାବକୁ କାରଣ ଜାଣି ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଶ୍ରେୟ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
12.243.6
स्वभावो हि विनाशाय मोहकर्ममनोभवः ।
निरुक्तमेतयोरेतत्स्वभावपरिभावयोः ॥ १२.२४३.६ ॥
ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକୃତରେ ବିନାଶ ପାଇଁ; ତାହା ମୋହ, କର୍ମ ଓ ମନରୁ ଜନ୍ମ ନିଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ବିଷୟରେ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ସ୍ୱଭାବ-ଭାବନା ବିଷୟରେ, ଏହା ହିଁ କୁହାଯାଇଛି।
12.243.7
कृष्यादीनीह कर्माणि सस्यसंहरणानि च ।
प्रज्ञावद्भिः प्रक्लृप्तानि यानासनगृहाणि च ॥ १२.२४३.७ ॥
ଏଠାରେ କୃଷି ଆଦି କର୍ମ ଓ ଶସ୍ୟ ଅମଳ, ଏବଂ ଯାନ, ଆସନ ଓ ଗୃହ — ଏସବ ପ୍ରାଜ୍ଞମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ।
12.243.8
आक्रीडानां गृहाणां च गदानामगदस्य च ।
प्रज्ञावन्तः प्रवक्तारो ज्ञानवद्भिरनुष्ठिताः ॥ १२.२४३.८ ॥
କ୍ରୀଡ଼ା, ଗୃହ, ରୋଗ ଓ ଔଷଧ ବିଷୟରେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ବକ୍ତାମାନେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଚରିତ।
12.243.9
प्रज्ञा संयोजयत्यर्थैः प्रज्ञा श्रेयोऽधिगच्छति ।
राजानो भुञ्जते राज्यं प्रज्ञया तुल्यलक्षणाः ॥ १२.२४३.९ ॥
ପ୍ରଜ୍ଞା ଅର୍ଥ ସହ ଯୋଗ କରେ; ପ୍ରଜ୍ଞା ଶ୍ରେୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଏ; ସମାନ ଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନ ରାଜାମାନେ ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗନ୍ତି।
12.243.10
परावरं तु भूतानां ज्ञानेनैवोपलभ्यते ।
विद्यया तात सृष्टानां विद्यैवेह परा गतिः ॥ १२.२४३.१० ॥
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ସ୍ଵରୂପ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଜଣାଯାଏ; ହେ ପୁତ୍ର, ସୃଷ୍ଟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟା ହିଁ ପରମ ଗତି।
12.243.11
भूतानां जन्म सर्वेषां विविधानां चतुर्विधम् ।
जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजं चोपलक्षयेत् ॥ १२.२४३.११ ॥
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ବିବିଧ, ଚାରି ପ୍ରକାରର — ଜରାୟୁଜ, ଅଣ୍ଡଜ, ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜ ଓ ସ୍ୱେଦଜ; ଏସବୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ।
12.243.12
स्थावरेभ्यो विशिष्टानि जङ्गमान्युपधारयेत् ।
उपपन्नं हि यच्चेष्टा विशिष्येत विशेष्यया ॥ १२.२४३.१२ ॥
ସ୍ଥାବରଠାରୁ ଜଙ୍ଗମ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବିଶିଷ୍ଟ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଚେଷ୍ଟାଯୁକ୍ତ ଯାହା, ତାହା ନିଜ ବିଶେଷତାରେ ବିଶିଷ୍ଟ ହୁଏ।
12.243.13
आहुर्द्विबहुपादानि जङ्गमानि द्वयानि तु ।
बहुषाद्भ्यो विशिष्टानि द्विपादानि बहून्यपि ॥ १२.२४३.१३ ॥
ଚଳନ୍ତି ପ୍ରାଣୀ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଦୁଇ ପାଦ ଓ ବହୁ ପାଦ ବିଶିଷ୍ଟ। ବହୁ ପାଦ ବିଶିଷ୍ଟଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ଦ୍ୱିପାଦ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଦ୍ୱିପାଦ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଅନେକ।
12.243.14
द्विपदानि द्वयान्याहुः पार्थिवानीतराणि च ।
पार्थिवानि विशिष्टानि तानि ह्यन्नानि भुञ्जते ॥ १२.२४३.१४ ॥
ଦ୍ୱିପାଦ ପ୍ରାଣୀ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ପୃଥିବୀରେ ବାସ କରନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ। ପୃଥିବୀବାସୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ସେମାନେ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
12.243.15
पार्थिवानि द्वयान्याहुर्मध्यमान्युत्तमानि तु ।
मध्यमानि विशिष्टानि जातिधर्मोपधारणात् ॥ १२.२४३.१५ ॥
ପୃଥିବୀବାସୀ ପ୍ରାଣୀ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍ତମ। ମଧ୍ୟମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ସେମାନେ ଜାତିଧର୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
12.243.16
मध्यमानि द्वयान्याहुर्धर्मज्ञानीतराणि च ।
धर्मज्ञानि विशिष्टानि कार्याकार्योपधारणात् ॥ १२.२४३.१६ ॥
ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣୀ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ସେମାନେ କରଣୀୟ ଓ ଅକରଣୀୟ ବୁଝନ୍ତି।
12.243.17
धर्मज्ञानि द्वयान्याहुर्वेदज्ञानीतराणि च ।
वेदज्ञानि विशिष्टानि वेदो ह्येषु प्रतिष्ठितः ॥ १२.२४३.१७ ॥
ଧର୍ମଜ୍ଞ ପ୍ରାଣୀ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ବେଦଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ। ବେଦଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ବେଦ ସେମାନଙ୍କଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
12.243.18
वेदज्ञानि द्वयान्याहुः प्रवक्तृणीतराणि च ।
प्रवक्तॄणि विशिष्टानि सर्वधर्मोपधारणात् ॥ १२.२४३.१८ ॥
ବେଦଜ୍ଞ ପ୍ରାଣୀ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ପ୍ରବକ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟ। ପ୍ରବକ୍ତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ସେମାନେ ସବୁ ଧର୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
12.243.19
विज्ञायन्ते हि यैर्वेदाः सधर्माः सक्रियाफलाः ।
सधर्मा निखिला वेदाः प्रवक्तृभ्यो विनिःसृताः ॥ १२.२४३.१९ ॥
ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବେଦସମୂହ ଧର୍ମ ଓ କର୍ମଫଳ ସହିତ ଜଣାଯାଏ, ସେହି ସମସ୍ତ ବେଦ ପ୍ରବକ୍ତାମାନଙ୍କଠାରୁ ନିଃସୃତ ହୋଇଛନ୍ତି।
12.243.20
प्रवक्तॄणि द्वयान्याहुरात्मज्ञानीतराणि च ।
आत्मज्ञानि विशिष्टानि जन्माजन्मोपधारणात् ॥ १२.२४३.२० ॥
ପ୍ରବକ୍ତାମାନେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ବୋଲି କୁହାଯାଏ: ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; ଜନ୍ମ ଓ ଅଜନ୍ମକୁ ଧାରଣ କରିବା ହେତୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
12.243.21
धर्मद्वयं हि यो वेद स सर्वज्ञः स सर्ववित् ।
सत्याशीः सत्यसंकल्पः सत्यः शुचिरथेश्वरः ॥ १२.२४३.२१ ॥
ଯିଏ ଦୁଇ ଧର୍ମକୁ ଜାଣେ, ସେ ହିଁ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବବିତ୍; ସତ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ସତ୍ୟ ସଂକଳ୍ପ ଯୁକ୍ତ, ସତ୍ୟବାନ, ଶୁଚି, ରଥେଶ୍ୱର।
12.243.22
धर्मज्ञानप्रतिष्ठं हि तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातं परे च कृतनिश्चयम् ॥ १२.२४३.२२ ॥
ଧର୍ମଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ଯିଏ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମରେ ନିଷ୍ଣାତ ଓ ପରମରେ ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟୀ।
12.243.23
अन्तस्थं च बहिष्ठं च येऽधियज्ञाधिदैवतम् ।
जानन्ति तान्नमस्यामस्ते देवास्तात ते द्विजाः ॥ १२.२४३.२३ ॥
ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଥିବା ଅଧିଯଜ୍ଞ ଓ ଅଧିଦୈବତକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁ; ହେ ତାତ, ସେମାନେ ହିଁ ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜ।
12.243.24
तेषु विश्वमिदं भूतं साग्रं च जगदाहितम् ।
तेषां माहात्म्यभावस्य सदृशं नास्ति किंचन ॥ १२.२४३.२४ ॥
ସେମାନଙ୍କଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂତ ଓ ଅଗ୍ର ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତ ସ୍ଥାପିତ; ସେମାନଙ୍କ ମହିମା ଓ ସ୍ୱଭାବ ସହିତ ସମାନ କିଛି ନାହିଁ।
12.243.25
आद्यन्तनिधनं चैव कर्म चातीत्य सर्वशः ।
चतुर्विधस्य भूतस्य सर्वस्येशाः स्वयंभुवः ॥ १२.२४३.२५ ॥
ଆଦି, ଅନ୍ତ, ଲୟ ଓ କର୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା; ଚାରି ପ୍ରକାର ସମସ୍ତ ଭୂତର ସ୍ୱୟମ୍ଭୁ ଈଶ୍ୱର ସେମାନେ।