महाभारत · अध्याय 12.243
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.243.1
अथ ज्ञानप्लवं धीरो गृहीत्वा शान्तिमात्मनः ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च विद्यामेवाभिसंश्रयेत् ॥ १२.२४३.१ ॥
तेव्हा धीराने आत्म्याची शान्ती ज्ञानाची नाव म्हणून धरावी आणि वर येताना व बुडताना केवळ विद्येचाच आश्रय घ्यावा.
12.243.2
किं तज्ज्ञानमथो विद्या यथा निस्तरते द्वयम् ।
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तिरिति चैव हि ॥ १२.२४३.२ ॥
ते ज्ञान कोणते? कोणत्या विद्येने या दोन्हींच्या पार जाता येते? प्रवृत्ती-लक्षण धर्म आणि निवृत्ती, हीच दोन्ही.
12.243.3
यस्तु पश्यन्स्वभावेन विनाभावमचेतनः ।
पुष्णाति स पुनः सर्वान्प्रज्ञया मुक्तहेतुकः ॥ १२.२४३.३ ॥
स्वभावानेच अभाव पाहणारा अचेतन पुरुष, पुन्हा प्रज्ञेने सर्वांचे पोषण करतो; हेतूंपासून मुक्त राहून.
12.243.4
येषां चैकान्तभावेन स्वभावः कारणं मतम् ।
दूर्वातृणवृसीका ये ते लभन्ते न किंचन ॥ १२.२४३.४ ॥
ज्यांना एकांतपणे स्वभावच कारण मानले जाते, ते दूर्वा-गवत आणि गवताच्या मुळांप्रमाणे काहीही मिळवत नाहीत.
12.243.5
येचैनं पक्षमाश्रित्य निवर्तन्त्यल्पमेधसः ।
स्वभावं कारणं ज्ञात्वा न श्रेयः प्राप्नुवन्ति ते ॥ १२.२४३.५ ॥
या पक्षाचा आश्रय घेऊन जे अल्पबुद्धी लोक मागे फिरतात, स्वभावाला कारण जाणूनही ते श्रेय मिळवत नाहीत.
12.243.6
स्वभावो हि विनाशाय मोहकर्ममनोभवः ।
निरुक्तमेतयोरेतत्स्वभावपरिभावयोः ॥ १२.२४३.६ ॥
स्वभाव खरोखर विनाशासाठी आहे; तो मोह, कर्म आणि मनातून जन्मतो. या दोहोंविषयी, स्वभाव व स्वभावाच्या कल्पनेविषयी, हेच सांगितले आहे.
12.243.7
कृष्यादीनीह कर्माणि सस्यसंहरणानि च ।
प्रज्ञावद्भिः प्रक्लृप्तानि यानासनगृहाणि च ॥ १२.२४३.७ ॥
येथे शेती इत्यादी कर्मे आणि पीक कापणी, तसेच वाहने, आसने आणि घरे — ही सर्व प्रज्ञावंतांनी निर्माण केली आहेत.
12.243.8
आक्रीडानां गृहाणां च गदानामगदस्य च ।
प्रज्ञावन्तः प्रवक्तारो ज्ञानवद्भिरनुष्ठिताः ॥ १२.२४३.८ ॥
खेळ, घरे, रोग आणि औषधे यांचे प्रज्ञावंत प्रवक्ते ज्ञानी लोकांनी आचरलेले आहेत.
12.243.9
प्रज्ञा संयोजयत्यर्थैः प्रज्ञा श्रेयोऽधिगच्छति ।
राजानो भुञ्जते राज्यं प्रज्ञया तुल्यलक्षणाः ॥ १२.२४३.९ ॥
प्रज्ञा अर्थांशी जोडते; प्रज्ञा श्रेय मिळवून देते; समान लक्षणांचे राजे प्रज्ञेने राज्य भोगतात.
12.243.10
परावरं तु भूतानां ज्ञानेनैवोपलभ्यते ।
विद्यया तात सृष्टानां विद्यैवेह परा गतिः ॥ १२.२४३.१० ॥
प्राण्यांचे उच्च-नीच स्वरूप ज्ञानानेच जाणले जाते; हे वत्सा, सृष्ट प्राण्यांसाठी येथे विद्याच परम गती आहे.
12.243.11
भूतानां जन्म सर्वेषां विविधानां चतुर्विधम् ।
जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजं चोपलक्षयेत् ॥ १२.२४३.११ ॥
सर्व प्राण्यांचा जन्म विविध असून तो चार प्रकारचा आहे — जरायुज, अंडज, उद्भिज्ज आणि स्वेदज; हे जाणावे.
12.243.12
स्थावरेभ्यो विशिष्टानि जङ्गमान्युपधारयेत् ।
उपपन्नं हि यच्चेष्टा विशिष्येत विशेष्यया ॥ १२.२४३.१२ ॥
स्थावरांपेक्षा जंगम प्राण्यांना विशिष्ट समजावे; कारण जे चेष्टायुक्त आहे, तेच आपल्या विशेषतेने विशिष्ट ठरते.
12.243.13
आहुर्द्विबहुपादानि जङ्गमानि द्वयानि तु ।
बहुषाद्भ्यो विशिष्टानि द्विपादानि बहून्यपि ॥ १२.२४३.१३ ॥
चालणारे प्राणी दोन प्रकारचे सांगितले जातात—दोन पायांचे आणि अनेक पायांचे. अनेक पायांच्या प्राण्यांपेक्षा दोन पायांचे श्रेष्ठ; दोन पायांचे प्राणीही पुष्कळ आहेत.
12.243.14
द्विपदानि द्वयान्याहुः पार्थिवानीतराणि च ।
पार्थिवानि विशिष्टानि तानि ह्यन्नानि भुञ्जते ॥ १२.२४३.१४ ॥
दोन पायांचे प्राणी दोन प्रकारचे सांगितले जातात—पृथ्वीवर राहणारे आणि इतर. पृथ्वीवर राहणारे श्रेष्ठ आहेत, कारण ते अन्न खातात.
12.243.15
पार्थिवानि द्वयान्याहुर्मध्यमान्युत्तमानि तु ।
मध्यमानि विशिष्टानि जातिधर्मोपधारणात् ॥ १२.२४३.१५ ॥
पृथ्वीवर राहणारे प्राणी दोन प्रकारचे सांगितले जातात—मध्यम आणि उत्तम. मध्यम श्रेष्ठ आहेत, कारण ते जातिधर्म धारण करतात.
12.243.16
मध्यमानि द्वयान्याहुर्धर्मज्ञानीतराणि च ।
धर्मज्ञानि विशिष्टानि कार्याकार्योपधारणात् ॥ १२.२४३.१६ ॥
मध्यम प्राणी दोन प्रकारचे सांगितले जातात—धर्मज्ञ आणि इतर. धर्मज्ञ श्रेष्ठ आहेत, कारण ते काय करावे आणि काय करू नये हे जाणतात.
12.243.17
धर्मज्ञानि द्वयान्याहुर्वेदज्ञानीतराणि च ।
वेदज्ञानि विशिष्टानि वेदो ह्येषु प्रतिष्ठितः ॥ १२.२४३.१७ ॥
धर्मज्ञ प्राणी दोन प्रकारचे सांगितले जातात—वेदज्ञ आणि इतर. वेदज्ञ श्रेष्ठ आहेत, कारण वेद त्यांच्यातच प्रतिष्ठित आहे.
12.243.18
वेदज्ञानि द्वयान्याहुः प्रवक्तृणीतराणि च ।
प्रवक्तॄणि विशिष्टानि सर्वधर्मोपधारणात् ॥ १२.२४३.१८ ॥
वेदज्ञ प्राणी दोन प्रकारचे सांगितले जातात—प्रवक्ते आणि इतर. प्रवक्ते श्रेष्ठ आहेत, कारण ते सर्व धर्म धारण करतात.
12.243.19
विज्ञायन्ते हि यैर्वेदाः सधर्माः सक्रियाफलाः ।
सधर्मा निखिला वेदाः प्रवक्तृभ्यो विनिःसृताः ॥ १२.२४३.१९ ॥
ज्यांच्याद्वारे वेद धर्म आणि कर्मफलांसह जाणले जातात, ते सर्व वेद प्रवक्त्यांपासून प्रकट झाले आहेत.
12.243.20
प्रवक्तॄणि द्वयान्याहुरात्मज्ञानीतराणि च ।
आत्मज्ञानि विशिष्टानि जन्माजन्मोपधारणात् ॥ १२.२४३.२० ॥
प्रवक्ते दोन प्रकारचे सांगितले आहेत: आत्मज्ञानी आणि इतर; जन्म आणि अजन्म धारण केल्यामुळे आत्मज्ञानी श्रेष्ठ आहेत.
12.243.21
धर्मद्वयं हि यो वेद स सर्वज्ञः स सर्ववित् ।
सत्याशीः सत्यसंकल्पः सत्यः शुचिरथेश्वरः ॥ १२.२४३.२१ ॥
जो दोन्ही धर्म जाणतो तोच सर्वज्ञ, सर्ववित् होय; सत्य आशीर्वाद व सत्य संकल्प असलेला, सत्यवान, शुचि व रथेश्वर आहे.
12.243.22
धर्मज्ञानप्रतिष्ठं हि तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातं परे च कृतनिश्चयम् ॥ १२.२४३.२२ ॥
धर्मज्ञानात प्रतिष्ठित झालेल्या त्या ब्राह्मणाला देव जाणतात; जो शब्दब्रह्मात निष्णात आणि परमात दृढ निश्चयी आहे.
12.243.23
अन्तस्थं च बहिष्ठं च येऽधियज्ञाधिदैवतम् ।
जानन्ति तान्नमस्यामस्ते देवास्तात ते द्विजाः ॥ १२.२४३.२३ ॥
आत व बाहेर स्थित असलेल्या अधियज्ञ व अधिदैवताला जे जाणतात त्यांना आम्ही नमन करतो; हे तात, तेच देव व द्विज होत.
12.243.24
तेषु विश्वमिदं भूतं साग्रं च जगदाहितम् ।
तेषां माहात्म्यभावस्य सदृशं नास्ति किंचन ॥ १२.२४३.२४ ॥
त्यांच्यामध्ये हे सर्व भूत आणि अग्रासह संपूर्ण जग स्थापित आहे; त्यांच्या महिमेच्या व स्वभावाच्या बरोबरीचे काहीही नाही.
12.243.25
आद्यन्तनिधनं चैव कर्म चातीत्य सर्वशः ।
चतुर्विधस्य भूतस्य सर्वस्येशाः स्वयंभुवः ॥ १२.२४३.२५ ॥
आदी, अंत, लय आणि कर्म यांना पूर्णपणे ओलांडलेले; चार प्रकारच्या सर्व भूतांचे स्वयंभू ईश्वर तेच आहेत.