મહાભારત · અધ્યાય 12.246
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.246.1
पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावदिह तत्त्वतः ।
साङ्ख्यन्यायेन संयुक्तं यदेतत्कीर्तितं मया ॥ १२.२४६.१ ॥
હે સત્પુત્ર, તું અહીં યથાવત્ તત્ત્વતઃ પૂછે છે. સાંખ્ય ન્યાય સાથે જોડાયેલું જે મેં કહ્યું છે.
12.246.2
योगकृत्यं तु ते कृत्स्नं वर्तयिष्यामि तच्छृणु ।
एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः ॥ १२.२४६.२ ॥
યોગનું સંપૂર્ણ કાર્ય હું તને સમજાવીશ, તે સાંભળ: બુદ્ધિ અને મન તથા ઇન્દ્રિયોની સર્વથા એકતા.
12.246.3
आत्मनोऽव्यथिनस्तात् ज्ञानमेतदनुत्तमम् ।
तदेतदुपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना ॥ १२.२४६.३ ॥
હે તાત, અવિચલ આત્માનું આ સર્વોત્તમ જ્ઞાન છે; શાંત, દાંત, અધ્યાત્મશીલ વ્યક્તિ માટે આ છે.
12.246.4
आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा ।
योगदोषान्समुच्छिन्द्यात्पञ्च यान्कवयो विदुः ॥ १२.२४६.४ ॥
આત્મારામ, બુદ્ધ, શુચિકર્મીએ આ સમજવું; કવિઓ જે પાંચ યોગદોષો જાણે છે, તેમને સંપૂર્ણપણે છેદવા.
12.246.5
कामं क्रोधं त्त लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् ।
क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात् ॥ १२.२४६.५ ॥
કામ, ક્રોધ, લોભ, ભય અને પાંચમું સ્વપ્ન (નિદ્રા). ક્રોધને શમથી જીતે છે; કામને સંકલ્પ છોડવાથી જીતે છે.
12.246.6
सत्त्वसंसेवनाद्धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति ।
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ॥ १२.२४६.६ ॥
સત્ત્વની સેવાથી ધીર પુરુષ નિદ્રાને છેદી શકે. ધૃતિથી શિશ્ન અને ઉદરનું રક્ષણ કરવું; હાથ-પગને આંખથી સાચવવા.
12.246.7
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा ।
अप्रमादाद्भयं जह्याल्लोभं प्राज्ञोपसेवनात् ॥ १२.२४६.७ ॥
આંખ અને કાનને મનથી, મનને વાણીથી અને વાણીને કર્મથી (નિયંત્રિત કરવું). અપ્રમાદથી ભય છોડવો; જ્ઞાનીઓની સેવાથી લોભ છોડવો.
12.246.8
एवमेतान्योगदोषाञ्चयेन्नित्यमतन्द्रितः ।
अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च ॥ १२.२४६.८ ॥
આ રીતે યોગના આ દોષોને સદા આળસ વિના જીતવા. અગ્નિઓ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવી, દેવોને પ્રણામ કરવા.
12.246.9
वर्जयेदुशतीं वाचं हिंसायुक्तां मनोनुदाम् ।
ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं ततम् ॥ १२.२४६.९ ॥
હિંસાથી ભરેલી, મનને પીડા આપનારી દુષ્ટ વાણી ત્યજવી. જેમાં આ સર્વ વ્યાપ્ત છે, તે બ્રહ્મ તેજોમય અને શુદ્ધ છે.
12.246.10
एतस्य सूत्रभूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ।
ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा ॥ १२.२४६.१० ॥
આ સૂત્રરૂપ (બ્રહ્મ) પર સ્થાવર અને જંગમ એ બંને ટકેલાં છે. ધ્યાન, અધ્યયન, દાન, સત્ય, લજ્જા, સરળતા, ક્ષમા (આના અંગો).
12.246.11
शोचमाहारसंशुद्धिरिन्द्रियाणां च निग्रहः ।
एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति ॥ १२.२४६.११ ॥
શૌચ, આહારની શુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહ — આનાથી તેજ વધે છે અને પાપ દૂર થાય છે.
12.246.12
सिद्ध्यन्ति चास्य सर्वार्था विज्ञानं च प्रवर्धते ।
समः सर्वेषु भूतेषु लब्धालब्धेन वर्तयेत् ॥ १२.२४६.१२ ॥
આનાથી તેના સર્વ હેતુઓ સિદ્ધ થાય છે અને વિજ્ઞાન વધે છે. સર્વ ભૂતો પ્રત્યે સમભાવ રાખીને, જે મળે કે ન મળે તેનાથી જીવન ગુજારવું.
12.246.13
धूतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १२.२४६.१३ ॥
પાપ ધોઈ નાખેલો, તેજસ્વી, અલ્પ આહાર લેનારો, ઇન્દ્રિયોને જીતેલો, કામ અને ક્રોધને વશ કરીને બ્રહ્મપદ પામવાની ઇચ્છા કરે.
12.246.14
मनसश्चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः ।
पूर्वरात्रेऽपरात्रे च धारयेन्मन आत्मनि ॥ १२.२४६.१४ ॥
મન અને ઇન્દ્રિયોને એકાગ્ર કરીને, સમાહિત થઈને, રાત્રિના પહેલા અને છેલ્લા ભાગમાં મનને આત્મામાં ધારણ કરે.
12.246.15
जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यदेकं छिद्रमिन्द्रियम् ।
ततोऽस्य स्रवते प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥ १२.२४६.१५ ॥
પાંચ ઇન્દ્રિયોવાળા આ જીવમાં જે એક ઇન્દ્રિય છિદ્ર બની જાય છે, તેમાંથી તેની પ્રજ્ઞા ચામડાની થેલીના છિદ્રમાંથી પાણી વહી જાય તેમ વહી જાય છે.
12.246.16
मनस्तु पूर्वमादद्यात्कुमीनमिव मत्स्यहा ।
ततः श्रोत्रं ततश्चक्षुर्जिह्वा घ्राणं च योगवित् ॥ १२.२४६.१६ ॥
યોગજ્ઞ માછીમાર ખરાબ માછલીને પકડે તેમ પહેલાં મનને પકડે; પછી શ્રવણ, ચક્ષુ, જીભ અને ઘ્રાણને.
12.246.17
तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद्यतिः ।
तथैवापो ह्यसंकल्पान्मनो ह्यात्मनि धारयेत् ॥ १२.२४६.१७ ॥
પછી યતિએ આ બધાને સંયમિત કરીને મનમાં સ્થાપવા; એ જ રીતે સંકલ્પરહિત થઈને મનને આત્મામાં ધારણ કરવું.
12.246.18
पञ्चेन्द्रियाणि संधाय मनसि स्थापयेद्यतिः ।
यदैतान्यवतिष्ठन्ति मनःषष्ठानि चात्मनि ॥ १२.२४६.१८ ॥
યતિએ પાંચ ઇન્દ્રિયોને એકત્ર કરીને મનમાં સ્થાપવી; જ્યારે એ મનને છઠ્ઠું બનાવીને આત્મામાં સ્થિર રહે છે.
12.246.19
प्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते ।
विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान् ॥ १२.२४६.१९ ॥
તેઓ શાંત થઈ સ્થિર થાય ત્યારે બ્રહ્મ પ્રકાશે છે—ધુમાડા વિનાની સાત જ્વાળાવાળા અગ્નિ અને તેજસ્વી સૂર્યની જેમ.
12.246.20
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथाऽऽत्मनि ।
सर्वस्तत्र स सर्वत्र व्यापकत्वाच्च दृश्यते ॥ १२.२४६.२० ॥
આકાશમાં વીજળીનો અગ્નિ દેખાય તેમ આત્મા પોતાનામાં દેખાય છે. સર્વવ્યાપી હોવાથી તે ત્યાં સર્વમાં અને સર્વત્ર દેખાય છે.
12.246.21
तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः ।
धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः ॥ १२.२४६.२१ ॥
સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં રમતા, ધૈર્યવાન, મહાપ્રાજ્ઞ, મનીષી મહાત્મા બ્રાહ્મણો તેને જુએ છે.
12.246.22
एवं परिमितं कालमाचरन्संशितव्रतः ।
आसीनो हि रहस्येको गच्छेदक्षरसाम्यताम् ॥ १२.२४६.२२ ॥
એ રીતે નિશ્ચિત કાળ દૃઢવ્રતી બની, એકાંતમાં એકલો બેસી સાધક અક્ષર સમાન અવસ્થા પામે.
12.246.23
विमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने ।
अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृतिः ॥ १२.२४६.२३ ॥
વિમોહ, ભ્રમ, આવર્ત; ગંધ, શ્રવણ અને દર્શન; રસ તથા સ્પર્શનાં અદ્ભુત રૂપો; ઠંડી અને ગરમી; વાયુનો આકાર.
12.246.24
प्रतिभामुपसर्गांश्चाप्युपसंगृह्य योगतः ।
तांस्तत्त्वविदनादृत्य आत्मन्येव निवर्तयेत् ॥ १२.२४६.२४ ॥
યોગથી પ્રતિભાઓ અને વિઘ્નોને પણ સંકેલીને, તત્ત્વજ્ઞ તેમની અવગણના કરી તેમને આત્મામાં જ પાછા વાળે.
12.246.25
कुर्यात्परिचयं योगे त्रैकाल्ये नियतो मुनिः ।
गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षाग्रेषु च योजयेत् ॥ १२.२४६.२५ ॥
મુનિએ ત્રણેય કાળે નિયમપૂર્વક યોગાભ્યાસ કરવો; પર્વતશિખર પર, ચૈત્યમાં અને વૃક્ષાગ્રો પર (મનને) જોડવું.
12.246.26
संनियम्येन्द्रियग्रामं कोष्ठे भाण्डमना इव ।
एकाग्रं चिन्तयेन्नित्यं योगान्नोद्वेजयेन्मनः ॥ १२.२४६.२६ ॥
ઇન્દ્રિયસમૂહને સારી રીતે નિયંત્રિત કરીને, ભંડારગૃહમાં રાખેલા માલની જેમ (તેમને રોકીને), સદા એકાગ્ર થઈને ચિંતન કરવું; યોગથી મનને ઉદ્વિગ્ન ન કરવું.
12.246.27
येनोपायेन शक्येत संनियन्तुं चलं मनः ।
तत्तद्युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत्ततः ॥ १२.२४६.२७ ॥
ચંચળ મનને સારી રીતે નિયંત્રિત કરી શકાય તેવા જે ઉપાય વડે, તે જ ઉપાયમાં જોડાઈને તેનું સેવન કરવું; તેનાથી લેશમાત્ર પણ ચલિત ન થવું.
12.246.28
शून्या गिरि…श्वैव देवतायतनानि च ।
शून्यागारा…काग्रो निवासार्थमुपक्रमेत् ॥ १२.२४६.२८ ॥
ખાલી પર્વત… અને દેવમંદિરો તથા ખાલી ઘરો… (પાઠનો ભાગ ઉપલબ્ધ નથી), એકાગ્ર થઈને નિવાસ માટે (તેમનો) આશ્રય લેવો.
12.246.29
नाभिष्व…वाचा कर्मणा मनसाऽपि वा ।
उपे…रो लब्धालब्धे समो भवेत् ॥ १२.२४६.२९ ॥
…… નહીં… વાણીથી, કર્મથી કે મનથી પણ… (…) મળ્યા અને ન મળ્યામાં સમભાવ રાખવો.
12.246.30
यश्चैन…न्देत यश्चैनमभिवादयेत् ।
समस्त…भयोर्नाभिध्यायेच्छुभाशुभम् ॥ १२.२४६.३० ॥
જે આને… અને જે આને અભિવાદન કરે… સમગ્ર… બંને વિશે, શુભ કે અશુભનું ચિંતન ન કરવું.
12.246.31
न प्रहृ…भेषु नालाभेषु च चिन्तयेत् ।
समः स…षु सधर्मा मातरिश्वनः ॥ १२.२४६.३१ ॥
લાભમાં હર્ષિત ન થાય અને હાનિમાં ચિંતા ન કરે, સૌ પ્રત્યે સમભાવ રાખે; તે વાયુ સમાન ધર્મવાળો છે.
12.246.32
एवं सर्वात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः ।
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ १२.२४६.३२ ॥
આ રીતે સર્વાત્મા, સર્વત્ર સમદૃષ્ટિવાળો, છ માસ સુધી નિત્ય યોગમાં લાગેલો સાધુ શબ્દબ્રહ્મને ઓળંગી જાય છે.
12.246.33
वेदनार्ताः प्रजा दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
एतस्मिन्निरतो मार्गे विरमेन्न च मोहितः ॥ १२.२४६.३३ ॥
વેદનાથી પીડિત પ્રજાને જોઈને, માટીનું ઢેકું, પથ્થર અને સોનાને સમાન ગણનારો, આ માર્ગમાં લાગેલો રહે; મોહિત થઈને તેનાથી વિરામ ન પામે.
12.246.34
अपि वर्णावकृष्टस्तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी ।
तावप्येतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम् ॥ १२.२४६.३४ ॥
નીચલા વર્ણનો પુરુષ હોય કે ધર્મની ઇચ્છા રાખતી સ્ત્રી, તે બંને પણ આ માર્ગે પરમ ગતિ પામે.
12.246.35
अजं पुराणमजरं सनातनं ।
यदिन्द्रियैरुपलभेत निश्चलैः।
अणोरणीयो महतो महत्तरं ।
तदात्मना पश्यति युक्तमात्मवान् ॥ १२.२४६.३५ ॥
જે અજન્મા, પુરાતન, અજર, સનાતન છે; સ્થિર ઇન્દ્રિયો વડે જે જાણી શકાય; જે અણુથી પણ સૂક્ષ્મ અને મહાનથી પણ મહાન છે, તેને યોગયુક્ત આત્મવાન પોતાના આત્માથી જુએ છે.
12.246.36
इदं महर्षेर्वचनं महात्मनो ।
यथावदुक्तं मनसाऽनुदृश्य च।
अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यतां ।
प्रयान्ति यां भूतगतिं मनीषिणः ॥ १२.२४६.३६ ॥
મહાત્મા મહર્ષિનું આ વચન યથાવત્ કહેવાયું છે. મનથી તેનું ચિંતન કરીને અને પરમેષ્ઠી સાથેની આ સમતાને જોઈને, જ્ઞાની લોકો તે ભૂતગતિ પામે છે.