महाभारत · अध्याय 12.246
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.246.1
पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावदिह तत्त्वतः ।
साङ्ख्यन्यायेन संयुक्तं यदेतत्कीर्तितं मया ॥ १२.२४६.१ ॥
हे सत्पुत्रा, तू येथे यथावत् तत्त्वतः विचारतोस. सांख्यन्यायाने युक्त असे जे मी सांगितले आहे.
12.246.2
योगकृत्यं तु ते कृत्स्नं वर्तयिष्यामि तच्छृणु ।
एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः ॥ १२.२४६.२ ॥
योगकृत्य संपूर्ण तुला सांगेन, ते ऐक: बुद्धी, मन आणि इंद्रिये यांची सर्वथा एकता.
12.246.3
आत्मनोऽव्यथिनस्तात् ज्ञानमेतदनुत्तमम् ।
तदेतदुपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना ॥ १२.२४६.३ ॥
हे तात, अविचल आत्म्याचे हे सर्वोत्तम ज्ञान आहे; शांत, दांत, अध्यात्मशील व्यक्तीसाठी हे आहे.
12.246.4
आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा ।
योगदोषान्समुच्छिन्द्यात्पञ्च यान्कवयो विदुः ॥ १२.२४६.४ ॥
आत्मारामी, बुद्ध, शुचिकर्मी यांनी हे जाणावे; कवी ज्या पाच योगदोषांना जाणतात, ते पूर्णपणे छेदावेत.
12.246.5
कामं क्रोधं त्त लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् ।
क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात् ॥ १२.२४६.५ ॥
काम, क्रोध, लोभ, भय आणि पाचवे स्वप्न (निद्रा). क्रोधावर शमाने जय मिळवतो; कामावर संकल्पत्यागाने जय मिळवतो.
12.246.6
सत्त्वसंसेवनाद्धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति ।
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ॥ १२.२४६.६ ॥
सत्त्वाच्या सेवनाने धीर पुरुष निद्रेचा छेद करू शकतो. धृतीने शिश्न आणि उदर रक्षावे; हात-पाय डोळ्यांनी रक्षावेत.
12.246.7
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा ।
अप्रमादाद्भयं जह्याल्लोभं प्राज्ञोपसेवनात् ॥ १२.२४६.७ ॥
डोळे व कान मनाने, मन वाणीने आणि वाणी कर्माने (संयमित ठेवावे). अप्रमादाने भय सोडावे; प्राज्ञांची सेवा करून लोभ सोडावा.
12.246.8
एवमेतान्योगदोषाञ्चयेन्नित्यमतन्द्रितः ।
अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च ॥ १२.२४६.८ ॥
अशा प्रकारे योगाचे हे दोष नेहमी आळस न करता जिंकावे. अग्नी आणि ब्राह्मणांची पूजा करावी, देवतांना नमस्कार करावा.
12.246.9
वर्जयेदुशतीं वाचं हिंसायुक्तां मनोनुदाम् ।
ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं ततम् ॥ १२.२४६.९ ॥
हिंसायुक्त, मनाला पीडा देणारी दुष्ट वाणी टाळावी. ज्याच्यात हे सर्व व्याप्त आहे, ते ब्रह्म तेजोमय आणि शुद्ध आहे.
12.246.10
एतस्य सूत्रभूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ।
ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा ॥ १२.२४६.१० ॥
या सूत्ररूप (ब्रह्मा) आधारे स्थावर आणि जंगम ही दोन्ही आहेत. ध्यान, अध्ययन, दान, सत्य, लज्जा, ऋजुता, क्षमा (हे त्याचे अंग).
12.246.11
शोचमाहारसंशुद्धिरिन्द्रियाणां च निग्रहः ।
एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति ॥ १२.२४६.११ ॥
शौच, आहाराची शुद्धी आणि इंद्रियनिग्रह — यांनी तेज वाढते आणि पाप दूर होते.
12.246.12
सिद्ध्यन्ति चास्य सर्वार्था विज्ञानं च प्रवर्धते ।
समः सर्वेषु भूतेषु लब्धालब्धेन वर्तयेत् ॥ १२.२४६.१२ ॥
यामुळे त्याची सर्व ध्येये सिद्ध होतात आणि विज्ञान वाढते. सर्व भूतांबद्दल समभाव ठेवून, जे मिळेल किंवा मिळणार नाही त्यावर उपजीविका करावी.
12.246.13
धूतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १२.२४६.१३ ॥
पापे धुतलेला, तेजस्वी, अल्प आहार घेणारा, इंद्रियांवर जय मिळवलेला असा पुरुष काम आणि क्रोध वश करून ब्रह्मपदाकडे जाण्याची इच्छा करावी.
12.246.14
मनसश्चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः ।
पूर्वरात्रेऽपरात्रे च धारयेन्मन आत्मनि ॥ १२.२४६.१४ ॥
मन आणि इंद्रियांना एकाग्र करून, समाहित होऊन, रात्रीच्या पूर्व भागात व उत्तर भागात मन आत्म्यात धारण करावे.
12.246.15
जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यदेकं छिद्रमिन्द्रियम् ।
ततोऽस्य स्रवते प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥ १२.२४६.१५ ॥
पाच इंद्रिये असलेल्या या प्राण्यातील जे एक इंद्रिय छिद्र बनते, त्यातून त्याची प्रज्ञा चामड्याच्या पिशवीच्या छिद्रातून पाणी गळावे तसे गळून जाते.
12.246.16
मनस्तु पूर्वमादद्यात्कुमीनमिव मत्स्यहा ।
ततः श्रोत्रं ततश्चक्षुर्जिह्वा घ्राणं च योगवित् ॥ १२.२४६.१६ ॥
योगज्ञाने मच्छीमार वाईट माशाला पकडावे तसे प्रथम मनाला पकडावे; नंतर श्रवण, चक्षू, जिव्हा आणि घ्राण यांना.
12.246.17
तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद्यतिः ।
तथैवापो ह्यसंकल्पान्मनो ह्यात्मनि धारयेत् ॥ १२.२४६.१७ ॥
नंतर यतीने यांना संयमित करून मनात स्थापावे; तसेच संकल्परहित होऊन मनाला आत्म्यात धारण करावे.
12.246.18
पञ्चेन्द्रियाणि संधाय मनसि स्थापयेद्यतिः ।
यदैतान्यवतिष्ठन्ति मनःषष्ठानि चात्मनि ॥ १२.२४६.१८ ॥
यतीने पाचही इंद्रिये एकत्र करून मनात स्थापावीत; जेव्हा ही मनासह सहावे होऊन आत्म्यात स्थिर राहतात.
12.246.19
प्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते ।
विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान् ॥ १२.२४६.१९ ॥
ती शांत होऊन स्थिर झाली की ब्रह्म प्रकाशते—धूररहित सप्तज्वाला अग्नी आणि तेजस्वी सूर्याप्रमाणे.
12.246.20
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथाऽऽत्मनि ।
सर्वस्तत्र स सर्वत्र व्यापकत्वाच्च दृश्यते ॥ १२.२४६.२० ॥
आकाशात विजेचा अग्नी दिसतो तसा आत्मा स्वतःमध्ये दिसतो. सर्वव्यापी असल्यामुळे तो तिथे सर्वत्र दिसतो.
12.246.21
तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः ।
धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः ॥ १२.२४६.२१ ॥
सर्व भूतांच्या हितात रमणारे, धीरवान, महाप्रज्ञ, मनीषी असे महात्मे ब्राह्मण त्याला पाहतात.
12.246.22
एवं परिमितं कालमाचरन्संशितव्रतः ।
आसीनो हि रहस्येको गच्छेदक्षरसाम्यताम् ॥ १२.२४६.२२ ॥
अशा प्रकारे ठराविक काळ दृढव्रती राहून, एकांतात एकटा बसून साधकाने अक्षराशी समानता प्राप्त करावी.
12.246.23
विमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने ।
अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृतिः ॥ १२.२४६.२३ ॥
विमोह, भ्रम, आवर्त; गंध, श्रवण आणि दर्शन; रस व स्पर्शातील अद्भुत रूपे; शीत आणि उष्णता; वाऱ्याचे रूप.
12.246.24
प्रतिभामुपसर्गांश्चाप्युपसंगृह्य योगतः ।
तांस्तत्त्वविदनादृत्य आत्मन्येव निवर्तयेत् ॥ १२.२४६.२४ ॥
योगाने प्रतिभा आणि विघ्ने आवरून, तत्त्वज्ञाने त्यांची उपेक्षा करून त्यांना आत्म्यातच परत वळवावे.
12.246.25
कुर्यात्परिचयं योगे त्रैकाल्ये नियतो मुनिः ।
गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षाग्रेषु च योजयेत् ॥ १२.२४६.२५ ॥
मुनीने तिन्ही कालांत नियमपूर्वक योगाभ्यास करावा; पर्वतशिखरावर, चैत्यात आणि वृक्षाग्रांवर (मन) लावावे.
12.246.26
संनियम्येन्द्रियग्रामं कोष्ठे भाण्डमना इव ।
एकाग्रं चिन्तयेन्नित्यं योगान्नोद्वेजयेन्मनः ॥ १२.२४६.२६ ॥
इंद्रियसमूहाला चांगले संयमित करून, कोठारातील मालाप्रमाणे (त्यांना रोखून), नेहमी एकाग्र होऊन चिंतन करावे; योगाने मनाला विचलित करू नये.
12.246.27
येनोपायेन शक्येत संनियन्तुं चलं मनः ।
तत्तद्युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत्ततः ॥ १२.२४६.२७ ॥
चंचल मन ज्या उपायाने चांगले संयमित करता येईल, त्याच उपायात गुंतून त्याचे सेवन करावे; त्यापासून तसूभरही ढळू नये.
12.246.28
शून्या गिरि…श्वैव देवतायतनानि च ।
शून्यागारा…काग्रो निवासार्थमुपक्रमेत् ॥ १२.२४६.२८ ॥
रिकामे पर्वत… आणि देवालये व रिकामी घरे… (मजकुराचा भाग उपलब्ध नाही), एकाग्र होऊन निवासासाठी (त्यांचा) आश्रय घ्यावा.
12.246.29
नाभिष्व…वाचा कर्मणा मनसाऽपि वा ।
उपे…रो लब्धालब्धे समो भवेत् ॥ १२.२४६.२९ ॥
…… नाही… वाणीने, कर्माने किंवा मनानेही… (…) मिळण्यात आणि न मिळण्यात समभाव ठेवावा.
12.246.30
यश्चैन…न्देत यश्चैनमभिवादयेत् ।
समस्त…भयोर्नाभिध्यायेच्छुभाशुभम् ॥ १२.२४६.३० ॥
जो याला… आणि जो याला वंदन करतो… पूर्णपणे… दोघांबद्दल, शुभ किंवा अशुभ यांचा विचार करू नये.
12.246.31
न प्रहृ…भेषु नालाभेषु च चिन्तयेत् ।
समः स…षु सधर्मा मातरिश्वनः ॥ १२.२४६.३१ ॥
लाभात हर्षित न होणारा आणि हानीत चिंता न करणारा, सर्वांप्रती समभाव राखणारा तो वायूसारख्या धर्माचा आहे.
12.246.32
एवं सर्वात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः ।
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ १२.२४६.३२ ॥
अशा प्रकारे सर्वात्मा, सर्वत्र समदृष्टी असलेला, सहा महिने नित्य योगात स्थिर झालेला साधू शब्दब्रह्माला ओलांडतो.
12.246.33
वेदनार्ताः प्रजा दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
एतस्मिन्निरतो मार्गे विरमेन्न च मोहितः ॥ १२.२४६.३३ ॥
वेदनेने पीडित प्रजेला पाहून, माती-ढेकूळ, दगड आणि सोने समान मानणारा, या मार्गात निरत राहावा; मोहित होऊन यापासून विरमू नये.
12.246.34
अपि वर्णावकृष्टस्तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी ।
तावप्येतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम् ॥ १२.२४६.३४ ॥
कनिष्ठ वर्णातील पुरुष असो वा धर्माची इच्छा करणारी स्त्री, तेही या मार्गाने परम गती प्राप्त करोत.
12.246.35
अजं पुराणमजरं सनातनं ।
यदिन्द्रियैरुपलभेत निश्चलैः।
अणोरणीयो महतो महत्तरं ।
तदात्मना पश्यति युक्तमात्मवान् ॥ १२.२४६.३५ ॥
जो अजन्मा, पुरातन, अजर, सनातन आहे; स्थिर इंद्रियांनी जे जाणता येते; अणूपेक्षाही सूक्ष्म आणि महानापेक्षाही महान आहे; तेच योगयुक्त आत्मवान आपल्या आत्म्याने पाहतो.
12.246.36
इदं महर्षेर्वचनं महात्मनो ।
यथावदुक्तं मनसाऽनुदृश्य च।
अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यतां ।
प्रयान्ति यां भूतगतिं मनीषिणः ॥ १२.२४६.३६ ॥
महात्मा महर्षींचे हे वचन यथावत सांगितले आहे. मनाने याचे चिंतन करून आणि परमेष्ठीशी असलेली ही समता पाहून, ज्ञानी लोक ती भूतगती प्राप्त करतात.