મહાભારત · અધ્યાય 12.248
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.248.1
क्षरात्प्रभृति यः सर्गः सगुणानीन्द्रियाणि च ।
बुद्ध्यैश्वर्यातिसर्गोऽयं प्रधानश्चात्मनः श्रुतम् ॥ १२.२४८.१ ॥
ક્ષરથી આરંભાતી આ સૃષ્ટિ, ગુણો સહિતની ઇન્દ્રિયો, બુદ્ધિ અને ઐશ્વર્યનો આ વિસ્તાર, આત્માનું પ્રધાન તત્ત્વ — આ મેં સાંભળ્યું છે.
12.248.2
भूय एव तु लोकेऽस्मिन्सद्वृतिं कालहेतुकीम् ।
यया सन्तः प्रवर्तन्ते तदिच्छाम्यनुवर्तितुम् ॥ १२.२४८.२ ॥
ફરી, આ લોકમાં કાળને હેતુ ધરાવતા તે સદાચારનું — જેનાથી સજ્જનો આચરણ કરે છે તેનું — હું અનુસરણ કરવા ઇચ્છું છું.
12.248.3
वेदे वचनमुक्तं तु कुरु कर्म त्यजेति च ।
कथमेतद्विजानीयां तच्च व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२४८.३ ॥
વેદમાં "કર્મ કર" અને "કર્મ ત્યજ" એવું વચન કહ્યું છે. આ હું કેવી રીતે સમજું? અને તે સમજાવવા આપ યોગ્ય છો.
12.248.4
लोकवृत्तान्ततत्वज्ञः पूतोऽहं गुरुशासनात् ।
कृत्वा बुद्धिं विमुक्तात्मा द्रक्ष्याम्यात्मानमव्ययं ॥ १२.२४८.४ ॥
લોકવ્યવહાર અને ઘટનાઓના તત્ત્વને જાણનાર હું, ગુરુના ઉપદેશથી પવિત્ર થઈ, બુદ્ધિ સ્થિર કરીને, મુક્તાત્મા બનીને અવ્યય આત્માને જોઈશ.
12.248.5
एषा वै विहिता वृत्तिः पुरस्ताद्ब्रह्मणा स्वयम् ।
एषा पूर्वतरैः सद्भिराचीर्णा परमर्षिभिः ॥ १२.२४८.५ ॥
આ જીવનપદ્ધતિ પૂર્વકાળમાં સ્વયં બ્રહ્માએ વિહિત કરી હતી; આ જ પૂર્વકાલીન સજ્જનો અને મહાન ઋષિઓએ આચરી હતી.
12.248.6
ब्रह्मचर्येण वै लोकाञ्जयन्ति परमर्षयः ।
आत्मनश्च हृदि श्रेयो ह्यन्विच्छन्मनसाऽऽत्मनि ॥ १२.२४८.६ ॥
મહર્ષિઓ બ્રહ્મચર્યથી જ લોકો જીતે છે; મનથી પોતાની અંદર, હૃદયમાં, આત્માનું શ્રેય શોધતા.
12.248.7
वने मूलफलाशी च तप्यन्सुविपुलं तपः ।
पुण्यायतनचारी च भूतानामविहिंसक ॥ १२.२४८.७ ॥
વનમાં મૂળ અને ફળ ખાઈને, અત્યંત મહાન તપ કરતા, પુણ્યસ્થાનોમાં વિચરતા અને પ્રાણીઓની હિંસા ન કરતા.
12.248.8
विधूमे सन्नमुसले वानप्रस्थप्रतिश्रये ।
काले प्राप्ते चरन्भैक्षं कल्पते ब्रह्मभूयसे ॥ १२.२४८.८ ॥
ધુમાડા વગરના, સાંબેલું મૂકેલા વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં, યોગ્ય સમય આવે ત્યારે ભિક્ષા માગતાં વિચરનાર બ્રહ્મભાવને યોગ્ય બને છે.
12.248.9
निस्तुतिर्निर्नमस्कारः परित्यज्य शुभाशुभे ।
अरण्ये विचरैकाकी येनकेनचिदाशितः ॥ १२.२४८.९ ॥
સ્તુતિ અને નમસ્કાર વિના, શુભ-અશુભનો ત્યાગ કરીને, વનમાં એકલો વિચર; જે મળે તેનાથી નિર્વાહ કર.
12.248.10
यदिदं वेदवचनं लोकवादे विरुध्यते ।
प्रमाणे चाप्रमाणे च विरुद्धे शास्त्रतः कुतः ॥ १२.२४८.१० ॥
વેદનું આ વચન લોકવાદમાં વિરોધી બને છે; શાસ્ત્ર પ્રમાણે પ્રમાણ અને અપ્રમાણ વિરોધી હોય ત્યારે આ કેવી રીતે?
12.248.11
इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि प्रमाणं तूभयं कथम् ।
कर्मणामविरोधेन कथमेतत्प्रवर्तते ॥ १२.२४८.११ ॥
આ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું: બંને કેવી રીતે પ્રમાણ છે? કર્મોમાં વિરોધ વિના આ કેવી રીતે ચાલે છે?
12.248.12
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गन्धवत्याः सुतः सुतम् ।
ऋषिस्तत्पूजयन्वाक्यं पुत्रस्यामिततेजसः ॥ १२.२४८.१२ ॥
આમ કહેવાયા પછી, ગંધવતીના પુત્ર ઋષિએ પોતાના પુત્રને આ જવાબ આપ્યો; અમિત તેજસ્વી પુત્રના તે વચનનું માન રાખીને.
12.248.13
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
यथोक्तकारिणः सर्वे गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ १२.२४८.१३ ॥
બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ અને ભિક્ષુ — વિધિ પ્રમાણે આચરણ કરનારા સૌ પરમ ગતિ પામે છે.
12.248.14
एको वाऽप्याश्रमानेतान्योऽनुतिष्ठेद्यथाविधि ।
अकामद्वेषसंयुक्तः स परत्र महीयते ॥ १२.२४८.१४ ॥
આ આશ્રમોમાંથી એકનું પણ જે વિધિ પ્રમાણે પાલન કરે અને કામ-દ્વેષ રહિત હોય, તે પરલોકમાં સન્માન પામે છે.
12.248.15
चतुष्पदी हि निःश्रेयणी ब्रह्मण्येषा प्रतिष्ठिता ।
एतामाश्रित्य निःश्रेणीं ब्रह्मलोके महीयते ॥ १२.२४८.१५ ॥
આ ચતુષ્પદી નિસરણી ખરેખર બ્રહ્મમાં સ્થાપિત છે. આ નિસરણીનો આશ્રય લેનાર બ્રહ્મલોકમાં સન્માન પામે છે.
12.248.16
आयुषस्तु चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयकः ।
गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद्धर्मार्थकोविदः ॥ १२.२४८.१६ ॥
આયુષ્યનો ચોથો ભાગ ઈર્ષ્યારહિત બ્રહ્મચારી, ધર્મ અને અર્થના જ્ઞાતા બનીને, ગુરુ પાસે અથવા ગુરુપુત્ર પાસે રહે.
12.248.17
जघन्यशायी पूर्वं स्यादुत्थाय गुरुवेश्मनि ।
यच्च शिष्येण कर्तव्यं कार्यं दासेन वा पुनः ॥ १२.२४८.१७ ॥
ગુરુના ઘરમાં સૌથી પહેલાં સૌથી નીચી જગ્યાએ સૂઈને, સૌથી પહેલાં ઊઠવું. શિષ્ય કે દાસે કરવા યોગ્ય જે કાર્ય હોય, તે પણ (કરવું).
12.248.18
कृतमित्येव तत्सर्वं कृत्वा तिष्ठेत पार्श्वतः ।
किंकरः सर्वकारी स्यात्सर्वकर्मसु कोविदः ॥ १२.२४८.१८ ॥
"કર્યું" એમ કહીને બધું કરીને એક બાજુ ઊભા રહેવું. બધાં કાર્યોમાં કુશળ, નોકરની જેમ બધું કરનાર થવું.
12.248.19
कर्मातिशेषेण गुरावध्येतव्यं बुभूषता ।
दक्षिणेनोपसादी स्यादाकूतो नुल्माश्रयेत् ॥ १२.२४८.१९ ॥
ગુરુનાં કામ પૂરાં થયા પછી, કલ્યાણ ઇચ્છનારે ગુરુ પાસે અભ્યાસ કરવો. જમણી બાજુએ નજીક બેસીને ધ્યાનપૂર્વક ઊભા રહેવું.
12.248.20
शुचिर्दक्षो गुणोपेतो ब्रूयादिष्टमिवान्तरा ।
चक्षुष गुरुमव्यग्रो निरीक्षेत जितेन्द्रियः ॥ १२.२४८.२० ॥
શુદ્ધ, કુશળ અને ગુણવાન શિષ્યે વચ્ચે વચ્ચે ગુરુને પ્રિય વચન બોલવાં. ઇન્દ્રિયો જીતીને, સ્થિર મનથી આંખોથી ગુરુને જોવા.
12.248.21
नाभुक्तवति चाश्नीयादपीतवति नो पिबेत् ।
नातिष्ठति तथासीत नासुप्ते प्रस्वपेत च ॥ १२.२४८.२१ ॥
ગુરુ ન ખાય ત્યાં સુધી શિષ્યે ન ખાવું; ગુરુ ન પીએ ત્યાં સુધી ન પીવું. ગુરુ ઊભા ન હોય તો ન બેસવું, અને ગુરુ સૂઈ ન ગયા હોય તો પોતે ન સૂવું.
12.248.22
उत्तानाभ्यां च पाणिभ्यां पादावस्य मृदु स्पृशेत् ।
दक्षिणं दक्षिणेनैव सव्यं सव्येन पीडयेत् ॥ १२.२४८.२२ ॥
હથેળીઓ ઉપર રાખીને ગુરુના પગને હળવેથી સ્પર્શવા. જમણો પગ જમણા હાથથી અને ડાબો પગ ડાબા હાથથી દબાવવો.
12.248.23
अभिवाद्य गुरुं ब्रूयादधीष्व भगवन्निति ।
इदं करिष्ये भगवन्निदं चापि कृतं मया ॥ १२.२४८.२३ ॥
ગુરુને અભિવાદન કરીને કહેવું, 'ભગવન્, મને ભણાવો.' 'ભગવન્, આ હું કરીશ; આ પણ મેં કરી લીધું છે.'
12.248.24
ब्रह्मंस्तदपि कर्ताऽस्मि यद्भावन्वक्ष्यते पुनः ।
इति सर्वमनुज्ञाप्य निवेद्य गुरवे पुनः। ॥ १२.२४८.२४ ॥
'બ્રહ્મન્, તમે ફરી જે કહેશો તે પણ હું કરીશ' એમ કહીને, બધી અનુમતિ લઈને ગુરુને ફરી નિવેદન કરવું.
12.248.25
कुर्यात्कृत्वा च तत्सर्वमाख्येयं गुरवे पुनः ।
यांस्तु गन्धान्रसान्वाऽपि ब्रह्मचारी न सेवते ॥ १२.२४८.२५ ॥
જે કરવાનું હોય તે કરીને, બધું ફરી ગુરુને કહેવું જોઈએ. બ્રહ્મચારી જે ગંધો કે રસોનું સેવન કરતો નથી,
12.248.26
सेवेत तान्समावृत्त इति धर्मेषु निश्चयः ।
ये केचिन्नियमेनोक्ता नियमा ब्रह्मचारिणः ॥ १२.२४८.२६ ॥
સમાવર્તન પછી તેમનું સેવન કરી શકાય, એ ધર્મનો નિશ્ચય છે. બ્રહ્મચારી માટે નિયમથી કહેલા જે કેટલાક નિયમો,
12.248.27
तान्सर्वाननुगृह्णीयाद्भवेच्चानपगो गुरोः ।
स एवं गुरवे प्रीतिमुपहृत्य यथाबलम् ॥ १२.२४८.२७ ॥
તે બધાનું પાલન કરવું અને ગુરુથી દૂર ન જવું. આ રીતે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ગુરુને પ્રેમ અર્પણ કરીને,
12.248.28
अग्राम्येणा मेष्वेवं शिष्यो वर्तते कर्मणा ।
वदव्रतोपवासेन चतुर्थे च…।
गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावतेद्यथातिधि… ॥ १२.२४८.२८ ॥
આ રીતે શિષ્ય અગ્રામ્ય કર્મથી આચરણ કરે છે. વદવ્રત અને ઉપવાસથી, ચોથામાં…। ગુરુને દક્ષિણા આપીને, અતિથિની જેમ ઘરે પાછા ફરવું…
12.248.29
धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनुत्पाद्य यनतः ।
द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधी भवेद्व्रती ॥ १२.२४८.२९ ॥
ધર્મથી પ્રાપ્ત પત્ની સાથે જોડાઈને, યજ્ઞથી અગ્નિઓ પ્રગટાવીને, જીવનના બીજા ભાગમાં ગૃહસ્થ અને વ્રતી બનવું.