महाभारत · अध्याय 12.248
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.248.1
क्षरात्प्रभृति यः सर्गः सगुणानीन्द्रियाणि च ।
बुद्ध्यैश्वर्यातिसर्गोऽयं प्रधानश्चात्मनः श्रुतम् ॥ १२.२४८.१ ॥
क्षरापासून सुरू होणारी ही सृष्टी, गुणांसह इंद्रिये, बुद्धी आणि ऐश्वर्याचा हा विस्तार, आत्म्याचे प्रधान तत्त्व — हे मी ऐकले आहे.
12.248.2
भूय एव तु लोकेऽस्मिन्सद्वृतिं कालहेतुकीम् ।
यया सन्तः प्रवर्तन्ते तदिच्छाम्यनुवर्तितुम् ॥ १२.२४८.२ ॥
पुन्हा, या लोकात कालावर आधारित त्या सदाचाराचे — ज्याद्वारे सज्जन आचरण करतात त्याचे — मी अनुसरण करू इच्छितो.
12.248.3
वेदे वचनमुक्तं तु कुरु कर्म त्यजेति च ।
कथमेतद्विजानीयां तच्च व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२४८.३ ॥
वेदात "कर्म कर" आणि "कर्म सोड" असे वचन सांगितले आहे. हे मी कसे समजून घ्यावे? आणि ते स्पष्ट करणे आपल्याला योग्य आहे.
12.248.4
लोकवृत्तान्ततत्वज्ञः पूतोऽहं गुरुशासनात् ।
कृत्वा बुद्धिं विमुक्तात्मा द्रक्ष्याम्यात्मानमव्ययं ॥ १२.२४८.४ ॥
लोकव्यवहार आणि घटनांचे तत्त्व जाणणारा मी, गुरूंच्या उपदेशाने शुद्ध होऊन, बुद्धी स्थिर करून, मुक्त आत्मा होऊन अव्यय आत्म्याला पाहीन.
12.248.5
एषा वै विहिता वृत्तिः पुरस्ताद्ब्रह्मणा स्वयम् ।
एषा पूर्वतरैः सद्भिराचीर्णा परमर्षिभिः ॥ १२.२४८.५ ॥
ही जीवनपद्धती पूर्वी स्वतः ब्रह्मदेवांनी विहित केली; हीच पूर्वीच्या सज्जनांनी आणि महान ऋषींनी आचरली.
12.248.6
ब्रह्मचर्येण वै लोकाञ्जयन्ति परमर्षयः ।
आत्मनश्च हृदि श्रेयो ह्यन्विच्छन्मनसाऽऽत्मनि ॥ १२.२४८.६ ॥
महर्षी ब्रह्मचर्याच्यानेच लोक जिंकतात; मनाने स्वतःमध्ये, हृदयात, आत्म्याचे श्रेय शोधत.
12.248.7
वने मूलफलाशी च तप्यन्सुविपुलं तपः ।
पुण्यायतनचारी च भूतानामविहिंसक ॥ १२.२४८.७ ॥
अरण्यात मुळे व फळे खाऊन, अत्यंत महान तप करीत, पुण्यस्थानी संचार करीत, आणि प्राण्यांची हिंसा न करणारा.
12.248.8
विधूमे सन्नमुसले वानप्रस्थप्रतिश्रये ।
काले प्राप्ते चरन्भैक्षं कल्पते ब्रह्मभूयसे ॥ १२.२४८.८ ॥
धूर नसलेल्या, मुसळ ठेवलेल्या वानप्रस्थाच्या आश्रमात, योग्य काळ आल्यावर भिक्षा मागत फिरणारा ब्रह्मभावास पात्र होतो.
12.248.9
निस्तुतिर्निर्नमस्कारः परित्यज्य शुभाशुभे ।
अरण्ये विचरैकाकी येनकेनचिदाशितः ॥ १२.२४८.९ ॥
स्तुती व नमस्काराविना, शुभ-अशुभाचा त्याग करून, अरण्यात एकटा संचार कर; जे मिळेल त्यावर उदरनिर्वाह कर.
12.248.10
यदिदं वेदवचनं लोकवादे विरुध्यते ।
प्रमाणे चाप्रमाणे च विरुद्धे शास्त्रतः कुतः ॥ १२.२४८.१० ॥
वेदाचे हे वचन लोकवादात विरोधी ठरते; शास्त्रानुसार प्रमाण आणि अप्रमाण विरोधी असता हे कसे?
12.248.11
इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि प्रमाणं तूभयं कथम् ।
कर्मणामविरोधेन कथमेतत्प्रवर्तते ॥ १२.२४८.११ ॥
हे मला ऐकायचे आहे: दोन्ही कसे प्रमाण ठरतात? कर्मांमध्ये विरोध न होता हे कसे चालते?
12.248.12
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गन्धवत्याः सुतः सुतम् ।
ऋषिस्तत्पूजयन्वाक्यं पुत्रस्यामिततेजसः ॥ १२.२४८.१२ ॥
असे सांगितले असता, गंधवतीचा पुत्र ऋषी आपल्या पुत्राला हे उत्तर देत म्हणाला; अमित तेजस्वी पुत्राच्या त्या वाक्याचा आदर करत.
12.248.13
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
यथोक्तकारिणः सर्वे गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ १२.२४८.१३ ॥
ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि भिक्षू — विधीनुसार आचरण करणारे सर्वजण परम गती प्राप्त करतात.
12.248.14
एको वाऽप्याश्रमानेतान्योऽनुतिष्ठेद्यथाविधि ।
अकामद्वेषसंयुक्तः स परत्र महीयते ॥ १२.२४८.१४ ॥
या आश्रमांपैकी एकाचेही जो विधीनुसार पालन करतो आणि काम-द्वेषरहित असतो, तो परलोकात सन्मानित होतो.
12.248.15
चतुष्पदी हि निःश्रेयणी ब्रह्मण्येषा प्रतिष्ठिता ।
एतामाश्रित्य निःश्रेणीं ब्रह्मलोके महीयते ॥ १२.२४८.१५ ॥
ही चतुष्पदी शिडी खरोखर ब्रह्मामध्ये प्रतिष्ठित आहे. या शिडीचा आश्रय घेणारा ब्रह्मलोकात सन्मानित होतो.
12.248.16
आयुषस्तु चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयकः ।
गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद्धर्मार्थकोविदः ॥ १२.२४८.१६ ॥
आयुष्याचा चौथा भाग अस्यारहित ब्रह्मचारी, धर्म-अर्थ जाणणारा होऊन, गुरूजवळ किंवा गुरुपुत्राजवळ राहावा.
12.248.17
जघन्यशायी पूर्वं स्यादुत्थाय गुरुवेश्मनि ।
यच्च शिष्येण कर्तव्यं कार्यं दासेन वा पुनः ॥ १२.२४८.१७ ॥
गुरूंच्या घरात प्रथम सर्वात खालच्या जागी झोपावे आणि प्रथम उठावे. शिष्याने किंवा दासाने करावयाचे जे कार्य असेल, तेही (करावे).
12.248.18
कृतमित्येव तत्सर्वं कृत्वा तिष्ठेत पार्श्वतः ।
किंकरः सर्वकारी स्यात्सर्वकर्मसु कोविदः ॥ १२.२४८.१८ ॥
"केले" असे म्हणून सर्व कामे करून बाजूला उभे राहावे. सर्व कर्मांत कुशल, सेवकाप्रमाणे सर्व काही करणारा असावा.
12.248.19
कर्मातिशेषेण गुरावध्येतव्यं बुभूषता ।
दक्षिणेनोपसादी स्यादाकूतो नुल्माश्रयेत् ॥ १२.२४८.१९ ॥
गुरूची कामे संपल्यानंतर, कल्याण इच्छिणाऱ्याने गुरूकडून अध्ययन करावे. उजव्या बाजूला जवळ बसावे आणि लक्षपूर्वक उभे राहावे.
12.248.20
शुचिर्दक्षो गुणोपेतो ब्रूयादिष्टमिवान्तरा ।
चक्षुष गुरुमव्यग्रो निरीक्षेत जितेन्द्रियः ॥ १२.२४८.२० ॥
शुद्ध, कुशल आणि गुणसंपन्न शिष्याने मध्येमध्ये गुरूशी प्रिय वचन बोलावे. इंद्रियांवर विजय मिळवून, एकाग्र मनाने डोळ्यांनी गुरूकडे पाहावे.
12.248.21
नाभुक्तवति चाश्नीयादपीतवति नो पिबेत् ।
नातिष्ठति तथासीत नासुप्ते प्रस्वपेत च ॥ १२.२४८.२१ ॥
गुरू जेवले नसतील तर शिष्याने जेवू नये; गुरू प्याले नसतील तर प्यावे नाही. गुरू उभे नसतील तर बसू नये, आणि गुरू झोपले नसतील तर झोपू नये.
12.248.22
उत्तानाभ्यां च पाणिभ्यां पादावस्य मृदु स्पृशेत् ।
दक्षिणं दक्षिणेनैव सव्यं सव्येन पीडयेत् ॥ १२.२४८.२२ ॥
तळवे वर करून गुरूंच्या पायांना हळूवार स्पर्श करावा. उजवा पाय उजव्या हाताने आणि डावा पाय डाव्या हाताने दाबावा.
12.248.23
अभिवाद्य गुरुं ब्रूयादधीष्व भगवन्निति ।
इदं करिष्ये भगवन्निदं चापि कृतं मया ॥ १२.२४८.२३ ॥
गुरूंना अभिवादन करून म्हणावे, 'भगवन्, मला शिकवा.' 'भगवन्, हे मी करीन; हेही मी केले आहे.'
12.248.24
ब्रह्मंस्तदपि कर्ताऽस्मि यद्भावन्वक्ष्यते पुनः ।
इति सर्वमनुज्ञाप्य निवेद्य गुरवे पुनः। ॥ १२.२४८.२४ ॥
'ब्रह्मन्, आपण पुन्हा जे सांगाल ते मीही करीन' असे म्हणून, सर्वांची अनुज्ञा घेऊन, पुन्हा गुरूंना निवेदन करावे.
12.248.25
कुर्यात्कृत्वा च तत्सर्वमाख्येयं गुरवे पुनः ।
यांस्तु गन्धान्रसान्वाऽपि ब्रह्मचारी न सेवते ॥ १२.२४८.२५ ॥
जे करायचे ते करून, सर्व काही पुन्हा गुरूंना सांगावे. ब्रह्मचारी जे गंध किंवा रस सेवन करत नाही,
12.248.26
सेवेत तान्समावृत्त इति धर्मेषु निश्चयः ।
ये केचिन्नियमेनोक्ता नियमा ब्रह्मचारिणः ॥ १२.२४८.२६ ॥
समावर्तनानंतर त्यांचे सेवन करावे, हाच धर्माचा निश्चय आहे. ब्रह्मचाऱ्यासाठी नियमाने सांगितलेले काही नियम,
12.248.27
तान्सर्वाननुगृह्णीयाद्भवेच्चानपगो गुरोः ।
स एवं गुरवे प्रीतिमुपहृत्य यथाबलम् ॥ १२.२४८.२७ ॥
ते सर्व पाळावेत आणि गुरूंपासून दूर जाऊ नये. अशा प्रकारे आपल्या शक्तीनुसार गुरूंना प्रेम अर्पण करून,
12.248.28
अग्राम्येणा मेष्वेवं शिष्यो वर्तते कर्मणा ।
वदव्रतोपवासेन चतुर्थे च…।
गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावतेद्यथातिधि… ॥ १२.२४८.२८ ॥
अशा प्रकारे शिष्य अग्राम्य कर्माने वागतो. वदव्रत आणि उपवासाने, चौथ्यात…। गुरूंना दक्षिणा देऊन अतिथीप्रमाणे घरी परतावे…
12.248.29
धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनुत्पाद्य यनतः ।
द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधी भवेद्व्रती ॥ १२.२४८.२९ ॥
धर्माने मिळालेल्या पत्नीसह, यज्ञाने अग्नी प्रज्वलित करून, आयुष्याच्या दुसऱ्या भागात गृहस्थ आणि व्रती व्हावे.