ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.248
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.248.1
क्षरात्प्रभृति यः सर्गः सगुणानीन्द्रियाणि च ।
बुद्ध्यैश्वर्यातिसर्गोऽयं प्रधानश्चात्मनः श्रुतम् ॥ १२.२४८.१ ॥
ਕ੍ਸ਼ਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸਤਾਰ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ — ਇਹ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
12.248.2
भूय एव तु लोकेऽस्मिन्सद्वृतिं कालहेतुकीम् ।
यया सन्तः प्रवर्तन्ते तदिच्छाम्यनुवर्तितुम् ॥ १२.२४८.२ ॥
ਫਿਰ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਉਸ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ — ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਜਨ ਵਰਤਦੇ ਹਨ — ਮੈਂ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
12.248.3
वेदे वचनमुक्तं तु कुरु कर्म त्यजेति च ।
कथमेतद्विजानीयां तच्च व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२४८.३ ॥
ਵੇਦ ਵਿੱਚ "ਕਰਮ ਕਰ" ਅਤੇ "ਕਰਮ ਤਿਆਗ" ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਂ? ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ ਆਪ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ।
12.248.4
लोकवृत्तान्ततत्वज्ञः पूतोऽहं गुरुशासनात् ।
कृत्वा बुद्धिं विमुक्तात्मा द्रक्ष्याम्यात्मानमव्ययं ॥ १२.२४८.४ ॥
ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮੈਂ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।
12.248.5
एषा वै विहिता वृत्तिः पुरस्ताद्ब्रह्मणा स्वयम् ।
एषा पूर्वतरैः सद्भिराचीर्णा परमर्षिभिः ॥ १२.२४८.५ ॥
ਇਹ ਜੀਵਨ-ਰੀਤ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਠਹਿਰਾਈ ਸੀ; ਇਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਜਨਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਪਣਾਈ।
12.248.6
ब्रह्मचर्येण वै लोकाञ्जयन्ति परमर्षयः ।
आत्मनश्च हृदि श्रेयो ह्यन्विच्छन्मनसाऽऽत्मनि ॥ १२.२४८.६ ॥
ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ।
12.248.7
वने मूलफलाशी च तप्यन्सुविपुलं तपः ।
पुण्यायतनचारी च भूतानामविहिंसक ॥ १२.२४८.७ ॥
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ।
12.248.8
विधूमे सन्नमुसले वानप्रस्थप्रतिश्रये ।
काले प्राप्ते चरन्भैक्षं कल्पते ब्रह्मभूयसे ॥ १२.२४८.८ ॥
ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੂਸਲ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਭਾਵ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.248.9
निस्तुतिर्निर्नमस्कारः परित्यज्य शुभाशुभे ।
अरण्ये विचरैकाकी येनकेनचिदाशितः ॥ १२.२४८.९ ॥
ਉਸਤਤ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਵਿਚਰ; ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ।
12.248.10
यदिदं वेदवचनं लोकवादे विरुध्यते ।
प्रमाणे चाप्रमाणे च विरुद्धे शास्त्रतः कुतः ॥ १२.२४८.१० ॥
ਵੇਦ ਦਾ ਇਹ ਬਚਨ ਲੋਕਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮਾਣ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ?
12.248.11
इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि प्रमाणं तूभयं कथम् ।
कर्मणामविरोधेन कथमेतत्प्रवर्तते ॥ १२.२४८.११ ॥
ਇਹ ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ? ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ?
12.248.12
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गन्धवत्याः सुतः सुतम् ।
ऋषिस्तत्पूजयन्वाक्यं पुत्रस्यामिततेजसः ॥ १२.२४८.१२ ॥
ਇਹ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਗੰਧਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
12.248.13
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
यथोक्तकारिणः सर्वे गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ १२.२४८.१३ ॥
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਹਿਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਭਿਕਸ਼ੂ — ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.248.14
एको वाऽप्याश्रमानेतान्योऽनुतिष्ठेद्यथाविधि ।
अकामद्वेषसंयुक्तः स परत्र महीयते ॥ १२.२४८.१४ ॥
ਇਹਨਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਭਾਵੇ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.248.15
चतुष्पदी हि निःश्रेयणी ब्रह्मण्येषा प्रतिष्ठिता ।
एतामाश्रित्य निःश्रेणीं ब्रह्मलोके महीयते ॥ १२.२४८.१५ ॥
ਇਹ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਪੌੜੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪੌੜੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.248.16
आयुषस्तु चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयकः ।
गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद्धर्मार्थकोविदः ॥ १२.२४८.१६ ॥
ਉਮਰ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਬਣ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਰਹੇ।
12.248.17
जघन्यशायी पूर्वं स्यादुत्थाय गुरुवेश्मनि ।
यच्च शिष्येण कर्तव्यं कार्यं दासेन वा पुनः ॥ १२.२४८.१७ ॥
ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਥਾਂ ਸੌਣਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੇਲੇ ਜਾਂ ਨੌਕਰ ਦਾ ਜੋ ਕੰਮ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ (ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।
12.248.18
कृतमित्येव तत्सर्वं कृत्वा तिष्ठेत पार्श्वतः ।
किंकरः सर्वकारी स्यात्सर्वकर्मसु कोविदः ॥ १२.२४८.१८ ॥
"ਕਰ ਦਿੱਤਾ" ਕਹਿ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਨੌਕਰ ਵਾਂਗ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
12.248.19
कर्मातिशेषेण गुरावध्येतव्यं बुभूषता ।
दक्षिणेनोपसादी स्यादाकूतो नुल्माश्रयेत् ॥ १२.२४८.१९ ॥
ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੰਮ ਮੁੱਕਣ ਮਗਰੋਂ, ਭਲਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲੋਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.248.20
शुचिर्दक्षो गुणोपेतो ब्रूयादिष्टमिवान्तरा ।
चक्षुष गुरुमव्यग्रो निरीक्षेत जितेन्द्रियः ॥ १२.२४८.२० ॥
ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਚੇਲਾ ਵਿਚ-ਵਿਚਾਲੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਪਿਆਰੇ ਬੋਲ ਬੋਲੇ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਬੇਚੈਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੇਖੇ।
12.248.21
नाभुक्तवति चाश्नीयादपीतवति नो पिबेत् ।
नातिष्ठति तथासीत नासुप्ते प्रस्वपेत च ॥ १२.२४८.२१ ॥
ਗੁਰੂ ਨਾ ਖਾਵੇ ਤਾਂ ਚੇਲਾ ਨਾ ਖਾਵੇ; ਗੁਰੂ ਨਾ ਪੀਵੇ ਤਾਂ ਨਾ ਪੀਵੇ। ਗੁਰੂ ਖੜ੍ਹੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਨਾ ਬੈਠੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸੁੱਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਆਪ ਨਾ ਸੌਂਵੇ।
12.248.22
उत्तानाभ्यां च पाणिभ्यां पादावस्य मृदु स्पृशेत् ।
दक्षिणं दक्षिणेनैव सव्यं सव्येन पीडयेत् ॥ १२.२४८.२२ ॥
ਹਥੇਲੀਆਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਛੂਹੇ। ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਦਬਾਵੇ।
12.248.23
अभिवाद्य गुरुं ब्रूयादधीष्व भगवन्निति ।
इदं करिष्ये भगवन्निदं चापि कृतं मया ॥ १२.२४८.२३ ॥
ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਆਖੇ, 'ਭਗਵਨ, ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਓ।' 'ਭਗਵਨ, ਇਹ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਹ ਵੀ ਮੈਂ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ।'
12.248.24
ब्रह्मंस्तदपि कर्ताऽस्मि यद्भावन्वक्ष्यते पुनः ।
इति सर्वमनुज्ञाप्य निवेद्य गुरवे पुनः। ॥ १२.२४८.२४ ॥
'ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਫਿਰ ਜੋ ਵੀ ਆਖੋਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।
12.248.25
कुर्यात्कृत्वा च तत्सर्वमाख्येयं गुरवे पुनः ।
यांस्तु गन्धान्रसान्वाऽपि ब्रह्मचारी न सेवते ॥ १२.२४८.२५ ॥
ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਗੰਧ ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸੇਵਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ,
12.248.26
सेवेत तान्समावृत्त इति धर्मेषु निश्चयः ।
ये केचिन्नियमेनोक्ता नियमा ब्रह्मचारिणः ॥ १२.२४८.२६ ॥
ਸਮਾਵਰਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲਈ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ,
12.248.27
तान्सर्वाननुगृह्णीयाद्भवेच्चानपगो गुरोः ।
स एवं गुरवे प्रीतिमुपहृत्य यथाबलम् ॥ १२.२४८.२७ ॥
ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭੇਟ ਕਰਕੇ,
12.248.28
अग्राम्येणा मेष्वेवं शिष्यो वर्तते कर्मणा ।
वदव्रतोपवासेन चतुर्थे च…।
गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावतेद्यथातिधि… ॥ १२.२४८.२८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ ਅਗ੍ਰਾਮਯ ਕਰਮ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਵਦਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਨਾਲ, ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ…। ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਘਰ ਪਰਤਣਾ…
12.248.29
धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनुत्पाद्य यनतः ।
द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधी भवेद्व्रती ॥ १२.२४८.२९ ॥
ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਯੱਗ ਦੁਆਰਾ ਅਗਨੀਆਂ ਜਗਾ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਸਥ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤੀ ਬਣੇ।